چهارمین نشست از سلسلهنشستهای «بایستههای توسعه محلی در ایران» برگزار شد
رویکرد اجتماعمحور در روزگار عسرت
چهارمین نشست از سلسلهنشستهای «بایستههای توسعه محلی در ایران» با عنوان «گفتوگو درباره معنای توسعه اجتماعمحور» در دانشگاه تهران برگزار شد. در این نشست، پیام روشنفکر و ابوالفضل وطنپرست که سالها در حوزه توسعه محلی و تسهیلگری فعالیت داشتهاند، رویکرد اجتماعمحور را از حیث نظری بررسی کردند. پیام روشنفکر با بررسی تاریخی سیر تطور توسعه اجتماعمحور معتقد است: «توسعه و اقدام اجتماعمحور، در کنار ظرفیتها، ریسکها و خطراتی نیز دارد.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
یاسین وهابی-تسهیلگر و پژوهشگر حوزه اجتماعمحوری: چهارمین نشست از سلسلهنشستهای «بایستههای توسعه محلی در ایران» با عنوان «گفتوگو درباره معنای توسعه اجتماعمحور» در دانشگاه تهران برگزار شد. در این نشست، پیام روشنفکر و ابوالفضل وطنپرست که سالها در حوزه توسعه محلی و تسهیلگری فعالیت داشتهاند، رویکرد اجتماعمحور را از حیث نظری بررسی کردند. پیام روشنفکر با بررسی تاریخی سیر تطور توسعه اجتماعمحور معتقد است: «توسعه و اقدام اجتماعمحور، در کنار ظرفیتها، ریسکها و خطراتی نیز دارد. اگر در میدان منازعه توسعه اجتماعی، مناسبات قدرت نادیده گرفته شود، ممکن است این فرایند به نتیجه مطلوب نرسد و حتی به تقویت نابرابریها منجر شود؛ بهگونهای که قدرتمندان قدرتمندتر و گروههای بیصدا، بیصداتر شوند». او اگرچه توسعه اجتماعمحور را پرکننده بخشی از خلأ و ضعفهای دولتها میداند، معتقد است این رویکرد نمیتواند همه ضعفها و کمکاریها را پوشش دهد. ابوالفضل وطنپرست نیز بر این باور است که در ایران: «ما با فقر نظریه و دانش در این حوزه مواجه هستیم. اگرچه امروز در برخی سازمانهای دولتی برنامههایی با الگوی اجتماعمحور اجرا میشود، اما بخش قابل توجهی از مدیران این حوزه از دانش و درک عمیق این رویکرد برخوردار نیستند و نیازمند یادگیری اصول اولیه آن هستند». به نظر وطنپرست، توسعه اجتماعمحور نیازمند انسانهایی است که خود به سطحی از توسعهیافتگی رسیده باشند. بدون انسان توسعهیافته، تحقق توسعه امکانپذیر نخواهد بود.
بسیاری از فعالان حوزه توسعه معتقدند رویکرد اجتماعمحور ناظر به وضعیتی است که در آن عالیترین سطح مشارکت از سوی جامعه محلی اتفاق بیفتد. بهطور خلاصه اقدام اجتماعمحور زمانی رخ داده است که مسئله را مردم شناسایی کنند و خود آنها برای برونرفت از آن اقدام کنند و از همه ظرفیت محلی و بیرونی برای تغییر بهرهمند شوند. در اقدام اجتماعمحور مردم محلی کسانی هستند که موضوع یا مسئلهای را که نیازمند مداخله دانسته میشود به عنوان مسئله مهم و چالش جدی در محدوده زندگی خود تشخیص میدهند. در برخی موارد ممکن است وضعیت بهگونهای باشد که برای مردم محلی مسئله یا چالش جدی محسوب نمیشود، با این همه برای بهبود شرایط و افزایش سطح برخورداری از یک خدمت عمومی دست به کار تغییر میشوند و خود برای رسیدن به خیر جمعی عامل دگرگونی زندگی خود میشوند.
در اقدام اجتماعمحور، جامعه محلی با مطالبهگری و مسئولیتپذیری توأمان آشنا میشود و به نیکی درمییابد که برای تغییر جهان پیرامون هیچکس بهتر از خودشان نخواهد توانست گرهگشایی کند. در اقدام اجتماعمحور جامعه محلی برای حل مسئله متشکل میشوند و پایداری گروههای محلی یکی از ارزشمندترین دستاوردهای کنش جمعی است. در اقدام اجتماعمحور مردم درمییابند که حتی در صورت نرسیدن به هدف، راه را بهصورت جمعی پیمودهاند و این فهم مسیر حل مسئله و فرایند مشارکت گروهی بسیار ارزندهتر از نتایج آنی است. شرکتکنندگان در اقدامات اجتماعمحور بهآسانی دست از مطالبهگری نمیکشند و آگاه از حقوق و وظایف خود تا انتها پای خواسته و آرمان خود میمانند. در کنش جمعی اینچنینی از قضا محتمل است بسیاری از مسائل محلی بدون نیاز به مداخله بیرونی مرتفع شود و جامعه محلی به چنان اعتمادبهنفس و توانمندی دست یابد که بدون اتکا به دیگری، مشکلاتش را حل کند.
به نظر میرسد ایده محوری رویکرد اجتماعمحور در طول زمان به مرور دچار چنان تحولی شده است که اکنون به هر اقدامی که در مقیاس محلی انجام شود، ممکن است اجتماعمحور اطلاق شود؛ برخی اقدامات خیریهای، اقدامات زیبای جهادی بدون مشارکت محلی، خدمات دولتی و حاکمیتی به محلهها و هر نوع خدمتی از این دست که در بستر محله اتفاق میافتد، به خطا اجتماعمحور نامیده میشود، درحالیکه اینها صرفا اقداماتی هستند که منشأ تغییرات مثبتی در محله میشوند، اما همه مزایای اقدام اجتماعمحور را که برشمردیم شامل نمیشوند.
ممکن است در روزگاری که بحرانهای متعددی کشور را فراگرفتهاند بحثهای نظری و مفهومی درباره گونهبندی مداخلات محلهمحور چندان معقول به نظر نرسد و ما باید هر اقدامی را که بتواند کمترین کمکی به کاهش مشکلات جامعه کند، مغتنم بدانیم. با اینهمه، توسعه اجتماعمحور واجد ارزشهایی است که با نگاه بلندمدت میتواند برای کشورهای کمترتوسعهیافته بخشی از یک نقشه بزرگ برای عبور از بحران باشد. شاید برای روزهایی که اعتماد مردم به نهاد دولت و امید آنها به بهبود اوضاع بیشتر شود، رویکرد اجتماعمحور راهی بیبدیل برای مدیریت ساختارهای محلی باشد. تا آن روزگار مطلوب، عجالتا قائلان و حاملان اصلی رویکرد اجتماعمحور اغلب توسط نهادهای غیردولتی و فعالان مدنی هستند که هنوز امید خود را برای تغییرات تدریجی از دست ندادهاند.
آخرین مطالب منتشر شده در روزنامه شرق را از طریق این لینک پیگیری کنید.
