توقف دو روزه جنگ اخیر و امید برای بازگشت به دیپلماسی

در حالی در روزهای شنبه و یکشنبه حملات هوایی و موشکی آمریکا به ایران قطع شده که هیچ خبری از اعلام رسمی اتمام حملات آمریکا منتشر نشده است. در دور پیشین حملات بین ایران و آمریکا، این ترامپ بود که پایان حملات را اعلام کرد، اما در روزهای گذشته هیچ توییت یا نوشته یا مصاحبه‌ای از رئیس‌جمهوری آمریکا درباره پایان حملات به ایران منتشر نشده است.

یعنی حملات آمریکا بی‌هیچ توضیح رسمی قطع شده است. یکی از مسئولان نظامی ایرانی هم اعلام کرده‌ چون حملات ایران هم تلافی‌جویانه بوده و از آنجا که حملات آمریکا در دو روز گذشته قطع شده، حملات ایران هم قطع شده است. اگرچه مشخص نیست در پشت پرده و به صورت محرمانه آیا قطع حملات ناشی از توافقی پشت پرده بوده یا خیر. اما قطع حملات و آتش‌بس شکننده که به صورت غیر‌رسمی اعمال شده -بی‌آنکه رسما اعلام شود- می‌تواند به فرصتی برای آغاز رسمی گفت‌وگوها و در نتیجه امید به یافتن راه‌حلی دیپلماتیک و پایدار برای جنگ کنونی مبدل شود. در هفته‌های گذشته به تدریج بر دامنه حملات هوایی آمریکا به جنوب کشور و حتی عمق کشور افزوده شده و گاه این حملات به تبریز و پیرانشهر و بانه در شمال غرب و غرب کشور هم رسیده بود و مناطقی از مرکز کشور نیز هدف حملات قرار گرفته بود‌. ایران نیز در اقدامی واکنشی بر شدت حملات خود افزوده و پایگاه‌های آمریکا در اردن و بحرین و کویت را هدف قرار داده بود. در حالی که بسیاری از تحلیل‌ها و اظهار نظرهای تحلیلگران بر این نکته متمرکز شده بود که امکان تشدید جنگ و درگیری‌ها و حملات گسترده آمریکا افزایش یافته است و حتی شواهد میدانی مانند افزایش شمار هواپیماهای سوخت‌رسان و گسترش پرواز این هواپیماها در منطقه و افزایش شمار هواپیماهای جنگی آمریکایی در منطقه نشانه و شواهدی از گسترش حملات آمریکا به ایران تلقی می‌شد و گمان می‌رفت هر آن ممکن است آمریکا به‌تنهایی یا به همراهی اسرائیل حملات گسترده خود به ایران را آغاز کند، اما توقف بی‌سروصدای حملات آمریکا به ایران در دو روز گذشته نشان داد در بدترین شرایط هم امید برای خروج از این بحران چندان دور از دسترس نیست؛ البته اگر اراده‌ای سیاسی برای عبور از بحران در دسترس باشد.

شاید از نظر تحلیلگران نظامی توقف فعلی حملات آمریکا اقدامی تاکتیکی و با هدف تکمیل زرادخانه نظامی و نیازهای موجود جنگی صورت گرفته باشد، اما هدف از توقف حملات نظامی هرچه باشد، در دو روز گذشته حداقلی از آرامش در منطقه ایجاد شده و آرامش شکننده فعلی می‌تواند به عنوان مقدمه‌ای برای حل‌وفصل پایدار مسائل پیچیده میان آمریکا و ایران تلقی شود و دو طرف از فرصت ایجادشده می‌توانند برای آغاز دور جدیدی از فعالیت‌های دیپلماتیک بهره ببرند. در حدود پنج دهه گذشته میان ایران و آمریکا تنش و مناسبات خصمانه‌ای شکل گرفته و گذشته از اشغال سفارت آمریکا در تهران و اقدام آمریکایی‌ها برای آزادسازی گروگان‌ها و قطع کامل مناسبات دیپلماتیک دو کشور، اعلام تحریم‌های گسترده آمریکا علیه ایران و استمرار حملات لفظی و سیاسی مقامات دو کشور به سنتی شناخته‌شده در مناسبات دو کشور مبدل شد. هرچند در دهه‌های گذشته از جمله در دوره اصلاحات و نیز پس از امضای برجام فرصت برای بازسازی روابط دو طرف فراهم شد اما از این فرصت استفاده نشد. امضای تفاهم‌نامه میان ایران و آمریکا در ماه گذشته دوباره امیدها را برای گذر از شرایط موجود زنده کرد. تفاهم‌نامه میان ایران و آمریکا که با مشارکت معاون رئیس‌جمهوری آمریکا و رئیس مجلس در ایران تنظیم و سپس توسط رؤسای جمهوری دو کشور امضا شد، ظرفیت زیادی برای تجدید مناسبات میان ایران و آمریکا از طریق فعالیت‌های دیپلماتیک را دارد و می‌توانست به‌سرعت به مبنایی برای گفت‌وگوهای جدی میان دو کشور مبدل شود، اما با آغاز دو‌باره درگیری‌های متقابل نظامی، این امید به‌سرعت به یأس گرایید.

در شرایط کنونی که دو‌باره تا حدودی آرامش به منطقه بازگشته است و حملات آمریکا متوقف و در نتیجه ایران نیز از اقدام تلافی‌جویانه خودداری کرده است، آیا فرصت برای دیپلماسی مهیا می‌شود تا راه‌حلی خردمندانه و مطابق با منافع ملی برای کشور فراهم شود و از شرایط دشوار کنونی به سلامت گذر کند و برای چالشی دیرین و اساسی میان ایران و آمریکا به راه‌حلی پایدار و آبرومندانه دست یابد؟ مهم‌ترین چالش‌های چند‌وجهی کنونی کشور به‌گونه‌ای با مناسبات ایران و آمریکا پیوند خورده و یافتن راه‌حلی برای تجدید مناسبات و گذر از شرایط خطیر کنونی می‌تواند به معنای عبور کشور از بخشی از مهم‌ترین چالش‌های پیش‌رو باشد. در شرایطی که آتش‌بسی اعلام‌نشده در میدان جنگ برقرار شده، وظیفه دستگاه دیپلماسی است که از فرصت موجود بهره‌برداری حداکثری و برای حل این منازعه تاریخی تلاش کند.