امید به صلح

یورگن نفتی

«ابتکار باکو»، احیای غیررسمی به‌اصطلاح گفت‌وگوی پترزبورگ، پلتفرم ارتباطی غیرفعال بین روسیه و آلمان، به نظر می‌رسد با هدف دستیابی به تفاهم در هر دو مورد درگیری آلمان و روسیه در اوکراین و درگیری ایالات متحده و ایران در اسرائیل است.

این کانال ارتباطی غیررسمی چه عملکردی دارد و چه گزینه‌های عملی‌ای برای کاهش تنش در وضعیت جهانی جنگ‌زده ارائه می‌دهد؟ با سفر علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، به برلین، آذربایجان خود را به ‌عنوان یک شریک انرژی و ترانزیت قابل اعتماد برای آلمان و اتحادیه اروپا و یکی از سازندگان مشترک روند صلح با ارمنستان و به ‌عنوان کشوری که ادعای نقش میانجی یا جایگزین در درگیری‌های اوکراین و ایران را دارد، معرفی می‌کند و به این ترتیب تصویر باکو را به ‌عنوان یک مرکز ارتباطی محتاطانه در زمینه اوکراین  ایجاد می‌کند. آذربایجان هم به عنوان یک مسیر پشتیبان و مکمل برای حوزه روسیه و هم به عنوان کشوری که موضع متعادل خود را حفظ کرده است، از هر ابتکاری با هدف بازگرداندن ثبات حمایت می‌کند.

در این سناریو، احیای گفت‌وگوی پترزبورگ در درجه اول به آذربایجان نقش میانجی و حائل می‌دهد: این امر می‌تواند تبادل غیرمستقیم بین روسیه، ایران و بازیگران غربی را بدون اینکه فورا به مذاکرات رسمی منجر شود، تسهیل کند. اگر باکو نقش اصلی را در مسئله قفقاز بر عهده بگیرد، این گفت‌وگو بیشتر به عنوان یک فضای میانجیگری غیررسمی برای مرتب‌کردن منافع و محدودکردن تشدید تنش عمل خواهد کرد.

گفت‌وگوی پترزبورگ احیاشده می‌تواند نقش آذربایجان را به‌صورت نهادی یا نیمه‌نهادی تضمین کند؛ نقشی که در آن قالب مفیدی برای درگیری آمریکا و ایران ارائه می‌دهد، تا جایی که روسیه می‌تواند به عنوان مرکزی برای گفت‌وگو بین تهران، واشینگتن و سایر بازیگران منطقه‌ای عمل کند. گزارش‌های فعلی نشان می‌دهد مسکو بر مشارکت استراتژیک خود با ایران تأکید می‌کند و هم‌زمان تمایل خود را برای میانجیگری نشان می‌دهد و خود را به عنوان بازیگری با دسترسی به همه طرف‌ها معرفی می‌کند. اگر باکو نقش اصلی را در درگیری قفقاز بر عهده بگیرد، آذربایجان، به عنوان مکانی به‌ظاهر بی‌طرف اما با موقعیت استراتژیک، برای چنین گفت‌وگوهای غیررسمی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. این موضوع با عملکرد آن کشور به عنوان کشوری ترانزیت و مرکزی بین روسیه، ایران، ترکیه و غرب همسو است. این امر به‌ویژه برای ایران اهمیت خواهد داشت؛ زیرا آذربایجان یک کشور همسایه و منطقه‌ای امنیتی است که تغییر قدرت در آن بلافاصله قابل توجه است. منطق سیاسی اساسی «صلح از طریق گفت‌وگو» به معنای کلاسیک آن نخواهد بود، بلکه مدیریت ریسک درگیری از طریق کانال‌های موازی است. چنین کانال‌هایی می‌توانند به شناسایی خطوط قرمز، حفظ آبرو و کاهش سوءتفاهم‌ها بدون تحمیل امتیازات رسمی کمک کنند.

در این سناریو، احیای گفت‌وگوی پترزبورگ در درجه اول به عنوان یک مکانیسم میانجیگری و کاهش تنش غیررسمی برای درگیری آمریکا و ایران عمل خواهد کرد و از قفقاز به عنوان یک فضای محوری بین روسیه، ایران و غرب استفاده می‌کند. ارزش آن در ابتدا کمتر در راه‌حل‌های الزام‌آور و بیشتر در ایجاد قابلیت‌های ارتباطی در شرایط تنش استراتژیک بالا نهفته است که می‌تواند به عنوان گامی مقدماتی به سوی امکان مهارت‌های مذاکره و افزایش تمایل به مذاکره تلقی شود.

درباره درگیری ایران، علی‌اف اعلام کرد آذربایجان قصد ندارد به عنوان یک بازیگر متعصب، آشفتگی‌های منطقه‌ای را تشدید کند، بلکه می‌خواهد به عنوان یک قدرت ترانزیتی و جایگزین تثبیت‌کننده عمل کند. او درگیری بین ایران و ایالات متحده را به عنوان عاملی معرفی کرد که ارزش مسیرهای زمینی و ارتباطات در سراسر دریای خزر را افزایش می‌دهد. بنابراین باکو نشان می‌دهد نمی‌خواهد یک کشور خط مقدم باشد، بلکه یک کشور کریدور با ارزش دیپلماتیک است.

درباره آلمان، این سفر نشان داد آذربایجان می‌خواهد به عنوان یک شریک استراتژیک، نه صرفا به عنوان تأمین‌کننده مواد اولیه، با آن رفتار شود. امضای توافق‌نامه همکاری استراتژیک در زمینه انرژی، حمل‌ونقل، زیرساخت‌ها، تجارت و نوآوری دقیقا بر این جاه‌طلبی تأکید دارد. در عین حال، علی‌اف دستور کار دوجانبه را به روند صلح در قفقاز جنوبی پیوند داد و ابراز تمایل کرد اروپا باکو را به عنوان یک نیروی تثبیت‌کننده در منطقه بپذیرد.

ابتکار عمل در باکو فقط در صورتی در راستای صلح موفق خواهد بود که آلمان و اروپا سرانجام از درک کانال‌های ارتباطی غیررسمی بین شبکه‌های روس و طرف‌های منتخب غربی یا آلمانی به‌ عنوان وسیله‌ای برای نفوذ سیاسی تحت پوشش گفت‌وگو و به عنوان تلاشی صادقانه برای فعال‌کردن مجدد ساختارهای میانجیگری قدیمی گفت‌وگوی پترزبورگ، نه صرفا به صورت نمادین، دست بردارند.

اینکه آیا این امر واقعا منجر به صلح خواهد شد، هنوز مشخص نیست.