رکیب‌خانه؛ میراثی در معرض تهدید

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

یک ساختمان صفوی در شهر اصفهان حالا در خطر جدی قرار گرفته است. «رکیب‌خانه» تا همین چند وقت قبل، به عنوان موزه هنرهای تزیینی شناخته می‌شد. این ساختمان در زمان صفویان بخشی از دولتخانه بود و از آن برای نگهداری اسب‌ها، لوازم سوارکاری و اصطبل شاهی استفاده می‌‎شد. موقعیت مکانی آن، روبه‌روی میدان نقش جهان و در مجاورت چهلستون است.

حالا این بنای تاریخی پس از جنگ چهل روزه به ساختمان اداری استانداری اصفهان تبدیل شده. ساختمان پیشین استانداری در خیابانی پشت کاخ چهلستون قرار داشت. در طول جنگ ساختمان استانداری مورد اصابت موشک قرار گرفت و سایر ساختمان‌های مستقر در دولتخانه صفوی مانند چهلستون، رکیب‌خانه، تالار تیموری و حتی عالی‌قاپو آسیب دیدند. حالا با توجه به شرایط کنونی که کشور درگیر رد و بدل آتش با دشمن است، این اقدام استاندار اصفهان نگرانی‌های زیادی ایجاد کرده. دوستداران میراث فرهنگی نگرانند که این بار کشورهای مقابل، در صورت حمله به استانداری، خود ساختمان‌های تاریخی را هدف بگیرند که این به معنای تخریب یا آسیب جدی به بخش زیادی از ساختمان‌های ۴۰۰ ساله‌ای است که میراث فرهنگی مهم ایران و جهان به حساب می‌آید.

دلیل اصرار مسئولان برای استقرار در رکیب‌خانه چیست؟

معلوم نیست با وجود نگرانی زیادی که در این باره وجود دارد، چرا استاندار اصفهان همچنان برای استقرار مجموعه تحت نظرش در این اثر تاریخی اصرار دارد؟ نکته مهم این است که طبق کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه، حمله به آثار تاریخی ممنوع است، اما هر گونه استفاده نظامی از آثار تاریخی، حمله به آن را در زمان جنگ مجاز می‌کند. حالا پرسش اساسی این است که با توجه به حمله قبلی کشورهای متخاصم به استانداری اصفهان، آیا این کشورها نمی‌توانند استفاده نظامی را بهانه و بار دیگر به استانداری حمله کنند؟ در صورت وقوع چنین حمله‌ای احتمال تخریب یا آسیب جدی به این ساختمان و بناهای مجاور یعنی تالار تیموری، چهلستون و حتی عالی‌قاپو بسیار بالا خواهد بود. آثاری که پس از چهار قرن پابرجا مانده‌اند ممکن است حالا در زمانه ما آسیب‌های جبران‌ناپذیری ببینند. مسئولان اصفهان پس از حمله پیشین به دولتخانه صفوی، از رسانه‌های مختلف دعوت کردند تا به دیدن تخریب‌های ناشی از حمله بر تن آثاری چون چهلستون بیایند. در آن زمان این حملات به صورت گسترده‌ای رسانه‌ای شد، اما حالا چرا آقای استاندار اصرار دارد که بخشی از مجموعه‌اش در محل رکیب‌خانه مستقر شود؟

طبق آنچه مدیر میراث فرهنگی اصفهان گفته استاندار اصفهان بعد از جنگ حدود سی میلیارد تومان هزینه مرمت رکیب‌خانه را تقبل کرده، اما در ازای آن قرار شده استانداری را به این بنای تاریخی انتقال دهد. حالا سوال اساسی این است که با توجه به شرایط خاصی که کشور در آن قرار دارد، چرا یک ساختمان غیرتاریخی برای استقرار استانداری انتخاب نشده است؟ چطور اداره کل میراث فرهنگی اصفهان چنین اجازه‌ای را صادر کرده است؟ آیا مدیران این اداره بابت احتمال حمله به این اثر تاریخی نگران نیستند؟ به‌خصوص که علاوه بر احتمال حمله، استفاده از یک بنای تاریخی برای استقرار یک اداره دولتی احتمال آسیب به بنا را بالا می‌برد.

حضور استانداری موقت است

مدیرکل حفظ آثار وزارت میراث فرهنگی درباره این اقدام استانداری اصفهان به روزنامه شرق گفت: «همانطور که می‌دانیم ساختمان استانداری دچار مشکل شده بود و قرار بر این شده استانداری به طور موقت و برای یک سال از ساختمان رکیب‌خانه استفاده کند. این ساختمان به استانداری واگذار نشده و فقط قرار بر یک بهره‌برداری مقطعی است تا زمانی که ساختمان پیشین استانداری آماده استفاده شود».

محسن طوسی‌ثانی، به وجود نگرانی در زمینه احتمال حمله اذعان کرد: «از بابت اینکه کشورهای متخاصم جوانب میراث فرهنگی را در حملات خود رعایت نکنند، نگرانی وجود دارد اما این تصمیم در زمان توافق و آتش‌بس گرفته شد و درواقع به نوعی در عمل انجام شده قرار گرفتیم».

او ادامه داد: «در حال حاضر شرایط استان‌ها و شرایطی که بر کشور حاکم است را می‌دانید. مکاتبه‌هایی با وزارت کشور داشته‌ایم و تمام بناهایی که در معرض خطر هستند را فهرست کرده‌ایم و آقای وزیر و معاون میراث فرهنگی هم جلساتی داشته‌اند تا در طول جنگ این فضاها محل استقرار قرار نگیرند».

به گفته طوسی‌ثانی، «واگذاری رکیب‌خانه در زمان آتش‌بس و در چارچوب همکاری‌ صورت گرفته است. استانداری برای حفظ بنا، همکاری و کمک کرده و در ازای آن درخواستی داشته که به صورت مقطعی تا زمانی که ساختمان اصلی تعمیر شود، برای اینکه نیروها سرگردان نباشند، از این ساختمان استفاده کنند».

طوسی گفت: «دفتر حفظ آثار وزارت میراث فرهنگی در طی مرمت رکیب‌خانه، در جریان بحث‌های فنی قرار گرفته بود و شورای فنی نظرات خود را بیان می‌کرد، اما در مورد اینکه این بنا مورد استفاده استانداری قرار بگیرد، در سطح استان تصمیم گرفته شده است».

سرنوشت نامه‌های هشدار فعالان میراث فرهنگی چه شد؟

فعالان میراث فرهنگی اصفهان نامه‌هایی را برای ما ارسال کرده‌اند که می‌گویند پیش از این، برای رئیس‌جمهور، معاون اول او، وزیر کشور و وزیر میراث فرهنگی ارسال شده است.‌ آنها در این نامه‌ها، نگرانی خود را از واگذاری رکیب‌خانه و همچنین جبه‌خانه که تا پیش از این عنوان موزه هنرهای معاصر را داشت، اعلام کرده‌اند. این نامه‌ها در تاریخ بیستم اردیبهشت امسال از دبیرخانه وزارت میراث فرهنگی و وزارت کشور شماره پیگیری دریافت کرده‌اند، با این حال به نظر می‌رسد پیگیری موثر از سوی این دو نهاد صورت نگرفته چرا که تأثیری در تصمیم‌گیری مسئولان اصفهان نداشته است.

مدیرکل حفظ آثار وزارت میراث فرهنگی درباره هشدارهای داده شده در نامه‌ها گفت: «من در جریان چنین نامه‌هایی قرار نداشتم و از آنجا که ما در دفتر حفظ آثار، مسئول مرمت و بازسازی آثار پس از جنگ هستیم، موضوعی که در ستاد با آن برخورد داشتیم، عملیات و اقدامات مرمت و بازسازی این بنا بود و اینکه چه نوع کاربری پیدا خواهد کرد ما نه تأییده‌ای داده‌ایم و نه دیده‌ایم و اصلا در جریان آن نبوده‌ایم. میزان تخریب‌ها به ما گزارش شده و ما برای غرامت پیگیری کرده‌ایم. اینکه آقای وزیر در سفر به اصفهان با مسئولان استان چه تصمیماتی گرفتند، من در جریان آن نیستم».

طوسی در پاسخ به اینکه آیا مسئولان اصفهانی درباره استقرار استانداری در رکیب‌خانه دچار تخلف شده‌اند یا خیر، توضیح داد: «نحوه کاربری و بهره‌برداری بنا از اختیارات اداره کل میراث فرهنگی استانی است و نمی‌توان اسم آن را تخلف گذاشت. اینکه در چارچوب توافقات چه مواردی مطرح شده را نمی‌دانیم، اما حدود ۳۰ میلیارد تومان هزینه مرمت بنای رکیب‌خانه بوده است که استانداری آن را تقبل کرده و تقاضایی هم در مقابل داشته تا مسئله خود را حل کند. این در چارچوب همکاری بوده است. تصمیمات در سطوح دیگری گرفته می‌شود و در این مورد شورای تأمین استان تصمیم‌گیری کرده است. در حال حاضر اختیار تصمیم‌گیری در بسیاری موارد به دستگاه‌های اجرایی در استان‌ها واگذار شده است». 

پیگیری وزارت میراث فرهنگی برای بازپس‌گیری رکیب‌خانه

مدیرکل حفظ آثار وزارت میراث فرهنگی درباره اقدامات وزارت‌خانه در این‌باره ادامه داد: «ما مکاتباتی داشته‌ایم که ساختمان قبلی استانداری به دلیل اینکه در دولتخانه صفوی قرار دارد، به کاربری پیشین خود برنگردد».

طوسی ثانی درباره اینکه با توجه به شرایط جنگی اکنون لازم است که تصمیم شورای تأمین استان تغییر کند، گفت: «ما نگرانی فعالان میراث فرهنگی را درک می‌کنیم و من موضوع را انتقال خواهم داد. ما هم دغدغه این موضوع را داریم و حتما این نگرانی بحق فعالان میراث فرهنگی را پیگیری می‌کنیم».

حالا با توجه به درگیری‌های شکل گرفته میان ایران و کشورهای مقابل، به نظر می‌رسد لازم است شورای تأمین استان اصفهان نظر خود را درباره مکان استقرار استانداری تغییر بدهد. استاندار اصفهان در روزهای گذشته چندین‌بار در سخنرانی‌های خود بر اهمیت حفظ آثار تاریخی تاکید کرده است. اینجا شاید آن مثل معروف به کار بیاید، اینکه با حلوا حلوا گفتن دهان شیرین نمی‌شود و آقای استاندارد بهتر است حالا در عمل و نه در کلام، اهمیتی که برای حفظ آثار تاریخی قائل است را نشان بدهد و ساختمان اداری استانداری را به مکان دیگری منتقل کند.