وقتی دوبله، روایت را عوض میکند
«دعوت»؛ زندهباد زیرنویس
فیلم دعوت که هماکنون در پروسه اکران جهانی است، اثری است که با همه کاستیها، تمام تلاشش را میکند تا سینما باشد و سینما بماند. میدانیم که فیلم بازسازی انگلیسیزبان فیلم اسپانیایی «آدمهای طبقه بالا» یا Sentimental ساخته «سسک گای» است که از نمایشنامه خود او اقتباس شده و میبینیم که حاوی رگههایی از وودی آلنِ شهری و رابطهکاو را به وضوح دارد. اینها یعنی نزدیکشدن یا حتی ردشدن از برخی خط قرمزها. اما موضوع نوشته چیز دیگری است؛ آیا بهتر نیست بعضی وقتها استدیوهای دوبله بهجای خودزنی فیلمی را دوبله نکنند؟
محمد بندرعباسی
فیلم دعوت که هماکنون در پروسه اکران جهانی است، اثری است که با همه کاستیها، تمام تلاشش را میکند تا سینما باشد و سینما بماند.
میدانیم که فیلم بازسازی انگلیسیزبان فیلم اسپانیایی «آدمهای طبقه بالا» یا Sentimental ساخته «سسک گای» است که از نمایشنامه خود او اقتباس شده و میبینیم که حاوی رگههایی از وودی آلنِ شهری و رابطهکاو را به وضوح دارد. اینها یعنی نزدیکشدن یا حتی ردشدن از برخی خط قرمزها. اما موضوع نوشته چیز دیگری است؛ آیا بهتر نیست بعضی وقتها استدیوهای دوبله بهجای خودزنی فیلمی را دوبله نکنند؟ مثلا اعلام کنند که «فلان استدیو در مسیر احترام به شعور مخاطب و به دلیل وجود ابزارهای نوین تکنولوژی و دسترسی او به نسخه اصلی یک اثر، بهمان فیلم را دوبله نمیکند». این حرفهایترین کار ممکن است و هزاران بار بهتر از اینکه روایت یک فیلم را رسما تغییر بدهند!
این در حالی است که مخاطب ایرانی روابط زیادی را در فیلمها و سریالها تغییر دادهشده و تعدیلشده و ارشادشده تجربه کرده است؛ از «مادر هاچ زنبور عسل» تا «اوشین»، از «ارتش سری» تا «هرکول پوآرو».
اما این بار در خصوص فیلم «دعوت» شاهد گونه تازهای از سانسور هستیم که حق مخاطب و مؤلف را یکجا قورت میهد و یک لیوان آب هم رویش!
ردپای «جبلی» یا روح «جلیلی»؟!
اینجاست که به یاد نکته شکسپیر میافتیم: «هر آدم در درونش یک هارپاگون دارد». نکند دستاندرکاران تصویری در ابعاد تلویزیون در جغرافیای وطنی تازگی «لِوِلآپ» شدهاند و درون هرکدام ردپای جبلی یا روح جلیلی با دُزهای مختلف هست؟
سوژه از کجا کلید خورد
بررسی تطبیقی نسخه زبان اصلی، متن فیلمنامه و دوبله فارسی نشان میدهد اعتراض شماری از تماشاگران با کامنتها در سایتهای دانلود صرفا واکنشی سلیقهای نیست. در چند صحنه کلیدی، تغییر یا جایگزینی دیالوگها فقط به حذف واژهها محدود نمیماند و زمینه مسئله مرکزی میان شخصیتها را جابهجا میکند. در نتیجه، تماشاگرِ نسخه دوبلهشده ممکن است با انگیزههایی ناقص یا روابطی روبهرو شود که واکنشها و تصمیمهای شخصیتها را نامنسجم جلوه میدهد. اینجا دوبله از نقش واسطه زبانی فاصله میگیرد و به نوعی بازنویسی روایت بدل میشود.
کشمشها در کامنتها
زیر صفحه نمایش فیلم The Invite، دو تماشاگر روبهروی هم ایستادهاند؛ یکی از «سناریو»، «بازیها»، «تدوین» و «موسیقی متن» میگوید و دیگری فیلم را اثری بیارزش و گیجکننده میخواند. در نگاه اول، این همان اختلاف سلیقه همیشگی میان مخاطبان سینماست؛ یکی درام گفتوگومحور و کملوکیشن را دوست دارد و دیگری نه. اما چند کامنت پایینتر، ماجرا شکل دیگری به خود میگیرد: شاید این دو نفر، اساسا یک فیلم را ندیدهاند!
کاربرانی که فیلم را با زبان اصلی و زیرنویس دیدهاند، از یک درام روانشناختی درباره رابطه، ازدواج، بحران صمیمیت و مواجهه دو زوج حرف میزنند؛ در مقابل، گروهی که نسخه دوبلهشده را تماشا کردهاند، با روایتی روبهرو شدهاند که به گفته خودشان منطق دراماتیکش از دست رفته است. به این ترتیب، بخش نظرات سایتهای تماشای فیلم، بیآنکه قصدش را داشته باشد، به آزمایشگاهی کوچک برای بررسی یک مسئله قدیمی تبدیل شده است: سانسور در دوبله تا کجا میتواند پیش برود و در چه نقطهای دیگر با «نسخهای تعدیلشده» طرف نیستیم، بلکه با فیلمی دیگر مواجه هستیم؟
یک شام، چهار بازیگر، یک میدان مین
سینمایی «دعوت» به کارگردانی اولیویا وایلد، داستان جو و آنجلا را دنبال میکند؛ زوجی که رابطه آنها در وضعیت شکنندهای قرار دارد و با دعوت از همسایههای طبقه بالا برای شام، وارد شبی میشوند که گفتوگوهای معمولیاش به افشای دلخوریها، ناامنیها، وابستگیها و ناکامیهای انباشتهشده بدل میشود. وایلد خود در کنار ست روگن، پنلوپه کروز و ادوارد نورتون، چهار بازیگر اصلی فیلم را تشکیل میدهند.
فیلمنامه را ویل مککورمک و رشیدا جونز نوشتهاند. فیلمبرداری از آدام نیوپورت براست، طراحی صحنه از جید هیلی، طراحی لباس از آریان فیلیپس و موسیقی از دوونته هاینز است. تدوین نیز به یورگوس ماوروساریدیس و انت بویز سپرده شده است.
این جزئیات در فهم واکنش مخاطبان مهماند؛ چون با فیلمی مواجه هستیم که بخش عمده بارش بر دوش بازی، مکالمه، سکوت، موقعیت محدود و تغییر تدریجی روابط چهار شخصیت است. جشنواره ساندنس فیلم را یک درام-کمدی اتاقی توصیف کرده که از خلال یک شب ظاهرا معمولی، به بحرانهای زناشویی و عاطفی دو زوج نزدیک میشود. فیلمی که در یک لوکیشن، از روابط انسانی فضای زیادی میسازد، پس طبیعی است که هر تغییر معنادار در گفتوگوها، فقط یک حذف لفظی باقی نم1اند. در چنین فیلمی، دیالوگ صرفاً اطلاعات ردوبدل نمیکند؛ خودش موتور روایت است.
دو فیلم با یک بلیت
مهمترین جمله در میان واکنشها را شاید کاربری به نام فرشاد نوشته باشد: «یک بار با دوبله ببینید، یک بار با زیرنویس؛ آن وقت دو تا فیلم با موضوعهای کاملاً مختلف دیدید.» این گزاره، هرچند با زبان غیررسمیِ فضای کامنت نوشته شده، عصاره مسئله است.
چند کاربر از جمله opcode، radman، احمد طاهری و AmirH، به دیگران توصیه کردهاند فیلم را با زبان اصلی و زیرنویس ببینند. استدلالشان این است که در دوبله، بخشهایی از موضوع محوری فیلم چنان تغییر کرده که مسیر عاطفی و روانی شخصیتها نامفهوم شده است. radman، که خود را دوستدار دوبله معرفی میکند، به نکتهای اساسی اشاره میکند: مسئله او اصل دوبله نیست، بلکه دوبلهای است که برای عبور از محدودیتها، مضمون اثر را به مضمون دیگری تبدیل میکند.
این تمایز باید جدی گرفته شود. نقد دوبله، مخالفت با دوبله نیست. دوبله، اگر با ترجمه دقیق، بازی صوتی درست و وفاداری به فضای اثر انجام شود، میتواند راهی معتبر برای ارتباط مخاطب با سینما باشد. اما هنگامی که یک مسئله مرکزی در رابطه شخصیتها با مسئلهای کاملاً متفاوت جایگزین شود، دیگر فقط با ترجمهای محافظهکار یا تعدیلشده مواجه نیستیم؛ شبکه انگیزههای شخصیتها دگرگون میشود.
در فیلمی که درباره سازشهای زندگی بزرگسالی و رابطه فرسوده یک زوج است، تغییر نقطه بحران، فقط یک واژه را حذف نمیکند؛ چرایی تنش، واکنش شخصیتها و حتی برداشت مخاطب از پایان را جابهجا میکند. توصیف رسمی فیلم نیز بر این نکته تأکید دارد که جو و آنجلا در آستانه فروپاشیاند و مهمانی شام، آنان را به افشاگریها و مواجهههای عاطفی غیرمنتظره میکشاند.
دعوای سلیقه یا دعوای نسخهها؟
در همان صفحهها دعوای ع و میم هم شکل میگیرد؛ جدالی که از ستایش اغراقآمیز فیلم و شوخی با «مرد عنکبوتی» آغاز میشود و به حملات شخصی میرسد. این بخش از کامنتها در ظاهر چیزی جز یک مشاجره رایج اینترنتی نیست، اما تصویری آشنا از فرهنگ تماشای ما میسازد: بهجای گفتوگو درباره فرم، تجربه و روایت، سلیقه شخصی خیلی زود به نشانه برتری فرهنگی یا تحقیر طرف مقابل تبدیل میشود.
یکی حق دارد از فیلمی دیالوگمحور و رابطهمحور لذت ببرد؛ دیگری هم حق دارد از فیلمهای ابرقهرمانی یا اکشن دفاع کند. مسئله از جایی آغاز میشود که علاقه به یک گونه سینمایی، به مجوزی برای بیارزش خواندن مخاطبان گونه دیگر تبدیل شود. سینما دادگاه نیست و تماشاگر هم متهمی نیست که باید سلیقهاش را ثابت کند.
با این حال، بخش بزرگی از تضاد واکنشها به سلیقه تقلیلپذیر نیست. وقتی مخاطبی نسخه اصلی را دیده و مخاطب دیگر نسخهای با تغییرات بنیادین را، اختلاف آنها صرفاً اختلاف در پسندیدن یا نپسندیدن فیلم نیست؛ اختلاف در مادهای است که دیدهاند.
کامنتها؛ فراتر از حاشیه فیلم
بخش نظرات یک نمونه کوچک اما گویای فرهنگی است. اینجا مخاطب فقط نمره نمیدهد؛ تجربهاش را روایت میکند، به دیگران هشدار میدهد، شوخی میسازد، از فیلترینگ گله میکند، با مخاطب دیگر نزاع میکند و گاهی همان چیزی را مینویسد که در نقد رسمی کمتر دیده میشود: حسِ مواجهه با فیلمی که انگار معنایش در میانه راه گم شده است.
در میان همه این صداهای جدی و غیرجدی، از تحسین میزانسن و بازیها تا شوخیهای تند و واکنشهای عصبی، یک پرسش باقی میماند: تماشاگر ایرانی دقیقاً حق دارد چه چیزی را ببیند و بر چه مبنایی قضاوت کند؟ خب وقتی نسخه دوبلهشده، منطق روایی اثر را چنان تغییر میدهد که بخشی از مخاطبان آن را «فیلمی دیگر» میدانند، مسئله فقط کیفیت دوبله نیست. مسئله حق مخاطب برای مواجهه با اثر است؛ با داستانی که نویسندگان نوشتهاند، بازیگران بازی کردهاند و کارگردان ساخته است. شاید بهترین خلاصه این ماجرا همان جملهای باشد که از دل کامنتها بیرون آمده: یک فیلم، دو نسخه، دو تجربه و دو داوری کاملاً متضاد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
