احتمال ریزش و انحراف ستون های چهلستون پس از حمله اسراییل وجود دارد

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

ادعای انحراف ۲ ستون ایوان تاریخی چهلستون اصفهان پس از آسیب‌های ناشی از انفجارها و بمباران‌های جنگ تحمیلی اخیر در عرصه دولتخانه صفوی، این پرسش را به ذهن متبادر می‌سازد که اساسا با توجه به آهن‌گذاری این ستون‌ها در دهه‌های پیش از انقلاب، کج شدن آن‌ها تا چه اندازه محتمل است و سوال مهم‌تر اینکه اگر چنین اتفاقی رخ داده باشد، وضعیت تعادل و پایداری این ایوان فاخر چه خواهد شد؟

چهلستون اصفهان که از شاخص‌ترین بناهای تاریخی عصر صفوی و از آثار ثبت شده در فهرست میراث جهانی است، در جنگ اخیر با آسیب‌هایی به ویژه در بخش‌های تزئینی از جمله‌ نقاشی‌های کوشک مرکزی و آینه‌کاری‌های ایوان مواجه بود.

ریزش و فرسایش برخی از این بخش‌ها، به گفته متولیان میراث فرهنگی، تنها محدود به سطح تزئینات نیست و می‌تواند نشانه‌ای از اثرگذاری ضربه‌های وارده بر سازه ساختار بنا و اجزای پشتیبان آن باشد.

در این میان، یکی از موضوعات مورد بحث، احتمال انحراف در ۲ ستون ایوان چهلستون است؛ اتفاقی که اگر رخ داده باشد؛ می‌تواند پایداری ایوان را نشانه بگیرد.

از سویی برخی از کارشناسان میراث فرهنگی این موضوع را بعید دانسته و معتقدند پیش‌تر در دهه پنجاه شمسی موسسه ایزمئو (موسسه ایتالیایی برای شرق میانه و شرق دور که در دهه‌های ۴۰ و ۵۰ شمسی در ایران حضور و در زمینه باستان‌شناسی، بررسی و مرمت بناها و محوطه‌های تاریخی ایران فعالیت چشم‌گیر داشته است) با اجرای آهن‌گذاری در ستون‌های ایوان، میزان آسیب‌پذیری آن‌ها را کاهش داده‌ است.

با این حال، برخی روایت‌های استادکاران قدیمی اصفهان حکایت از آن دارد که این ستون‌ها نه توسط ایزمئو بلکه از سوی مرمت‌گران برجسته‌ای مانند استاد علی معارفی و استاد علی منشئی مورد استحکام بخشی قرار گرفته‌اند و از میان ستون‌های این ایوان ۲ ستون، آهن‌گذاری نشده اند؛ همان ستون‌هایی که حالا در اثر بمباران عرصه دولتخانه صفوی توسط دشمن آمریکایی صهیونیستی دچار انحراف شده‌اند.

آنچه اهمیت دارد این است که اگر انحراف در این ستون‌ها تأیید شود، این مساله می‌تواند در بلندمدت به سازه ایوان و حتی به تزئینات حساس و آسیب‌پذیر آن، از جمله آینه‌کاری‌ها و گره‌چینی فشار بیشتری وارد کند. کارشناسان معتقدند در بناهای تاریخی، هرگونه جابه‌جایی یا تغییر در تعادل سازه، حتی اگر جزئی باشد، ممکن است در گذر زمان پیامدهای جدی‌تری به همراه داشته باشد.

از سوی دیگر، طرح این پرسش که آیا آسیب‌های اخیر واقعاً به انحراف ستون‌ها انجامیده یا آنچه مشاهده می‌شود نتیجه فرسایش‌های پیشین و مداخلات گذشته است، اهمیت بررسی‌های فنی و مستند را برجسته می‌کند. در چنین شرایطی، کارشناسان میراث فرهنگی و استادکاران باسابقه اصفهان هر یک روایتی متفاوت از وضعیت موجود ارائه می‌کنند؛ روایت‌هایی که هنوز برای رسیدن به یک جمع‌بندی قطعی، نیازمند ارزیابی‌های دقیق میدانی، مستندنگاری و تحلیل‌های تخصصی هستند.

اکنون با توجه به حساسیت بنای چهلستون و جایگاه جهانی آن، این پرسش مطرح است که میزان واقعی آسیب‌های وارده تا چه اندازه است؟ انحراف احتمالی ستون‌ها چه منشایی دارد و چه اقداماتی برای پایش، تثبیت و جلوگیری از گسترش آسیب‌ها در دستور کار قرار گرفته است؟ پرسش‌هایی که پاسخ به آن‌ها می‌تواند مسیر آینده حفاظت از یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی ایران را روشن‌تر کند.

شواهدی که نشان از اختلال در تعادل سازه چهلستون دارد

در این پیوند مدیر پایگاه میراث جهانی چهلستون به ایرنا گفت: شواهد میدانی و پایش‌های روزانه پس از وقوع موج انفجار در حریم این مجموعه تاریخی، احتمال بروز تغییراتی در ۲ ستون ایوان چهل‌ستون را مطرح کرده است اما اظهار نظر قطعی در این‌باره نیازمند مطالعات تطبیقی، آزمایشگاهی و بررسی‌های فنی دقیق‌تر است.

مصطفی هادی‌پور افزود: آنچه تاکنون درباره انحراف احتمالی برخی ستون‌ها مطرح شده، در حد نظر و فرضیه کارشناسی است و هنوز نمی‌توان با قطعیت گفت این اتفاق رخ داده یا نداده است اما بررسی‌های میدانی از همان روز نخست پس از موج انفجار نشان داد ۲ ستون کنار حوض، از زیر سرستون دچار تغییراتی شده‌اند که با چشم غیرمسلح نیز قابل مشاهده است.

وی تصریح کرد: البته این موارد همچنان در حد دیدگاه کارشناسی است و برای رسیدن به نتیجه قطعی، انجام تحقیقات بیشتر، آزمایش‌های تخصصی، نقشه‌برداری و بررسی‌های فنی با استفاده از دستگاه‌ها ضروری است.

مدیر پایگاه میراث جهانی چهلستون اضافه کرد: پیش از این، شاهدگذاری در بخش‌هایی از بنا انجام شده و در ادامه نیز باید نقشه‌برداری دقیق صورت گیرد تا بتوان نقشه‌های فعلی را با نقشه‌های سال ۱۳۳۵ تطبیق داد و مشخص کرد چه تغییراتی در مجموعه رخ داده و آیا سازه دچار اختلال شده است یا خیر.

هادی‌پور گفت: به عنوان کارشناس میراث فرهنگی، برداشت من این است که این سازه پیش از حادثه دارای تعادل سازه‌ای بوده اما این تعادل در پی موج انفجار دچار اختلال و در نتیجه، ۲ ستون زیر سرستون‌ها دچار آسیب شده‌اند.

وی با اشاره به نشانه‌های ظاهری این وضعیت افزود: ریزش‌هایی که به‌مرور در بخش‌های مختلف بیشتر شد و همچنین تغییرات مشاهده شده در بخش‌های مرتبط با آینه‌کاری و اجزای ستون‌ها، از جمله مواردی است که این فرضیه را تقویت می‌کند.

مدیر پایگاه میراث جهانی چهل‌ستون خاطرنشان کرد: با این حال، نه تاکنون کسی با قطعیت گفته این اتفاق حتما رخ داده و نه کسی می‌تواند با قطعیت بگوید چنین اتفاقی نیفتاده است؛ بنابراین موضوع نیازمند بررسی و پژوهش بیشتر است.

وی تاکید کرد: در همین ارتباط، از محل اعتبارات استانی و ملی، منابعی برای مجموعه فراهم شده که بخشی از آن به امور پژوهشی و مطالعاتی اختصاص دارد و بررسی موضوعات سازه‌ای و طرح مرمت به‌صورت دقیق در دستور کار قرار دارد تا عملیات مرمتی در قالب یک مرمت جامع دنبال شود.

هادی‌پور افزود: در این زمینه، جمعی از استادان، پژوهشگران و متخصصان نیز از مجموعه بازدید کرده‌اند؛ برخی با این دیدگاه موافق و برخی مخالف بوده‌اند اما جمع‌بندی غالب این است که موضوع به بررسی تطبیقی و علمی بیشتری نیاز دارد.

وی با اشاره به روند پایش مستمر این بنا اظهار داشت: از همان زمان که احساس کردم باید موضوع را دقیق‌تر رصد کنم، اقدام به ثبت تصاویر کردم و چون محل کارم در همین مجموعه است، تقریباً هر روز وضعیت را بررسی کرده‌ام.

هشدار درباره وضعیت ناپایدار برخی ستون‌های چهل‌ستون

یکی از پیشکسوتان مرمت آثار تاریخی اصفهان نیز در گفت و گو با ایرنا ضمن ارائه توضیحاتی پیرامون وضعیت ۲ ستون ایوان کاخ چهلستون که در مجاورت حوض قرار دارند، فرسودگی ناشی از گذر زمان و فشارهای وارده از موج انفجارهای گذشته را عامل اصلی انحراف این ستون‌ها دانست و جزئیات مربوط به اقدامات مرمتی دهه‌های گذشته را تشریح کرد.

محمود منشئی در خصوص شائبه‌های مطرح شده مبنی بر انحراف ستون‌های ایوان چهلستون بر اثر انفجارها و نقش شرکت ایتالیایی «ایزمئو» در آهن‌گذاری آن‌ها، اظهار داشت: برخلاف تصورات، آهن‌گذاری داخلی ستون‌ها توسط شرکت ایزمئو انجام نشده است؛ بلکه این اقدام حاصل همفکری و تلاش علی منشئی و حسین معارفی از معماران سرشناس اصفهان است که بین سال‌های ۱۳۴۲ تا ۱۳۴۹ به صورت مرحله‌بندی انجام شد.

به گفته وی پدرش، علی منشئی در آن زمان از استادان برجسته دفتر حفاظت آثار باستانی بود و تقریباً هیچ اقدامی بدون مشاوره ایشان و آقای معارفی صورت نمی‌گرفت.

این استاد مرمت با بیان اینکه اما تمامی ستون‌ها آهن‌گذاری نشده‌اند، افزود: این عملیات تقویت فنی، شامل ۲ ستون واقع در کنار حوض نشده است؛ همین امر در کنار عوامل بیولوژیکی و گذر ۴۰۰ ساله زمان، موجب از دست رفتن قوام اصلی و ایجاد خمیدگی در این ستون‌ها شده است.

وی تصریح کرد: از آنجایی که این ستون‌ها در کنار حوض قرار دارند و بار سقف در این قسمت بسیار سنگین است، فرسودگی پیشین آن‌ها با وقوع انفجارها و شدت موج ناشی از آن تشدید شده و وضعیت آن‌ها را به حالت نگران‌کننده‌ای رسانده است. در مقابل، سایر ستون‌ها که دارای هسته آهنی هستند، در برابر این فشارها مقاومت کرده و دچار انحراف نشده‌اند.

منشئی در پاسخ به پرسشی درباره حضور شرکت ایزمئو در دهه ۵۰ شمسی در چهلستون و اقدامات آن‌ها، بیان کرد: قرارداد این شرکت با حکومت وقت، بیشتر جنبه سیاسی داشت، چرا که در همان زمان استادکاران ایرانی توانمندی برای انجام کارها حضور داشتند اما ایزمئو در بخش‌های مختلفی همچون نقاشی، استحکام‌بخشی و تزئینات فعالیت کرد و در رأس آن‌ها افرادی همچون «گالدیری» در استحکام‌بخشی، «چرمینو» در نقاشی و «بوینی» در مرمت حضور داشتند. این گروه در زمان بررسی ستون‌ها، روش‌های مرمتی استادان ایرانی (معارفی و منشایی) را تأیید کرده و اذعان داشتند که راهکار بهتری برای آن وجود نداشته است.

وی خاطرنشان کرد: اقدامات شرکت ایزمئو در کاخ چهلستون عمدتاً بر روی نقاشی‌ها و بخش‌هایی از سقف‌های آینه‌کاری متمرکز بود.

منشئی، با تأکید بر اهمیت بالای مرمت‌های تخصصی و حساسیت بالای ستون‌های ایوان چهلستون، نسبت به احتمال ریزش ناگهانی این ستون‌ها در آینده نزدیک هشدار داد.

وی در خصوص وضعیت فعلی ستون‌ها افزود: پیش از این نیز به مسوولان توصیه کرده بودم و در جلسه‌ای که در کمیته مشورتی برگزار شد، وضعیت ستون‌ها مطرح گردید. این حالت ستون‌ها ممکن است برای سالیان طولانی باقی بماند اما این احتمال نیز وجود دارد که از فردای همین روز، شاهد ریزش بخشی از آن‌ها باشیم.

وی با بیان اینکه احتمال وقوع هر اتفاقی در هر لحظه وجود دارد، بر لزوم توجه جدی به این موضوع تأکید کرد.

به گفته منشئی مرمت سقف ایوان و آلت‌ولغت‌های آن توسط وی در دهه نود شمسی، انجام گرفته است.

این استاد مرمت افزود: بین سال‌های ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۷ در کاخ چهلستون مرمت سقف را بر عهده داشتم و در بخش گره‌چینی‌های سقف که در حال ریزش بود، اقدام به استحکام‌بخشی کردم. این کار در قسمت‌هایی از سقف، به ویژه در بخش جنوب ایوان انجام شد.

وی در ادامه تصریح کرد: به دلیل محدودیت‌های بودجه‌ای میراث فرهنگی، امکان ادامه عملیات مرمتی در سایر بخش‌ها فراهم نشد.

به گفته منشئی طبق بازدیدهایی که از شرایط آسیب دیده چهلستون در شرایط جنگ اخیر داشته است، قسمت‌هایی از گره‌چینی‌های سقف در جانب جنوب میدان که در دهه نود مرمت شده بودند، آسیب کمتری متحمل شده اند اما در سایر قسمت‌ها، آلت و لغت‌ها از یکدیگر باز و تزیینات دچار ریزش شده‌اند.

به گزارش ایرنا، بمباران استانداری اصفهان توسط دشمن آمریکایی صهیونیستی در روز ۱۸ اسفند در عرصه دولت خانه صفوی ( بخشی از محور تاریخی فرهنگی اصفهان که در فهرست آثار ملی قرار دارد) حریم درجه ۲ میدان نقش‌جهان و همچنین حریم درجه یک کاخ چهلستون، آسیب‌های گسترده‌ای را به این یادمان‌های تاریخی شهر موزه اصفهان وارد کرد.

به واقع این حملات در حریم مهمترین اثر میراث جهانی اصفهان یعنی «میدان نقش جهان» و همچنین حریم درجه یک کاخ موزه ثبت جهانی چهلستون رخ داد؛ جایی که مطابق هشدارهای یونسکو باید از حملات مصون می‌ماند.

به گفته مقامات اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان ۲۸ بنای تاریخی این خطه در بمباران و حملات ائتلاف آمریکایی- صهیونیستی دچار آسیب‌ شدند.

مجموعه جهانی کاخ‌موزه چهلستون، مجموعه جهانی نقش‌جهان، مسجد جامع عباسی و کاخ عالی‌قاپو، تالار اشرف، عمارت رکیب‌خانه، عمارت جبه‌خانه، عمارت توحیدخانه، عمارت پیشه و هنر (اداره کل میراث فرهنگی استان)، خانه امین‌التجار، کاخ هشت‌بهشت، خانه جبارزاده، خانه مشکی، خانه صیفور قاسمی، حمام جارچی باشی، تکیه میرزا رفیعا نایینی، بقعه بابا رکن‌الدین، تکیه مادر شاهزاده و تکیه کازرونی در تخت فولاد، مدرسه تاریخی سعدی، کاخ سردار اعظم (ساختمان وزارت خارجه) آثار تاریخی آسیب دیده بر اثر موج انفجارهای بمباران‌های اخیر شهر اصفهان در جریان حملات دشمن بوده‌اند.

همچنین خانه تاریخی کریمی در شهرضا ( اداره میراث‌فرهنگی شهرستان)، کاروانسرا و بازار تاریخی شهر کوهپایه، مسجد جامع خوانسار، خانه تاریخی ابهری خوانسار، مسجد رئیسان خوانسار، مدرسه مریم بیگم خوانسار و همچنین کارخانه تاریخی ریسندگی نوین شهرضا از جمله دیگر بناهای آسیب دیده بر اثر موج انفجار بمباران‌ها در سایر شهرستان‌های استان اصفهان اعلام شده‌اند.