PHC؛ زیرساخت حیاتی اصلاحات در نظام سلامت

نشست تخصصی و راهبردی دو روزه با عنوان نهاد سیاست و بازآفرینی مراقبت‌های اولیه سلامت (PHC)؛ به میزبانی دانشگاه علوم پزشکی تبریز و مرکز ملی آموزش مدیریت سلامت (NPMC) برگزار شد. این رویداد که با دعوت آقای دکتر جودت، ریاست دانشگاه تبریز و هماهنگی ریاست مرکز NPMC آقای دکتر یوسفی صورت گرفت، با حضور و تدریس دکتر حمید بهلولی، پژوهشگر ارشد و استاد مدعو حوزه سیاست‌گذاری عمومی و سلامت، به کالبدشکافی ابعاد سیاسی، تاریخی و اقتصادی نظام‌های سلامت در جهان و ایران پرداخته شد. این نشست با استقبال گسترده مدیران شبکه‌های بهداشت، استادان دانشگاه و دانشجویان دکتری مدیریت به‌صورت حضوری در تبریز و به‌صورت وبیناری در کل کشور همراه بود.

PHC؛ فراتر از یک بسته بهداشتی؛ یک قرارداد اجتماعی
در این رویداد علمی، دکتر حمید بهلولی با ارائه تحلیلی تطبیقی از تطور تاریخی نظام‌های سلامت در کشورهای روسیه، بریتانیا، چین و ایران طی یک قرن اخیر، تبیین کرد که مراقبت‌های اولیه سلامت (PHC) صرفا یک موضوع فنی یا پکیج پزشکی نیست، بلکه یک نهاد سیاسی و رکنی از قرارداد اجتماعی میان حاکمیت و شهروندان است. او با بازخوانی میراث ارزشمند نظام شبکه در ایران، خاطرنشان کرد حفظ این دستاورد در جهان معاصر، نیازمند بازتعریف مفاهیمی مانند حق شهروندی در تلاقی با منطق سرمایه و بازار است.

دیالکتیک حق و سرمایه؛ به‌سوی یک سنتز هوشمندانه در سلامت
نقطه عطف این نشست، تبیین چارچوب نظری جدیدی تحت عنوان «دیالکتیک حق و سرمایه» توسط دکتر بهلولی بود. در این رویکرد، تأکید شد که کارآمدی و پایداری مالی (منطق سرمایه) باید در خدمت تحقق عدالت و دسترسی همگانی (منطق حق) قرار گیرد. در این مدل، حق به‌عنوان مبنای هنجاری و مشروعیت‌بخش عمل می‌کند که پاسخ می‌دهد چرا دولت‌ها موظف به تضمین PHC هستند؛ و سرمایه به‌عنوان منطق پایداری و بقا، تبیین می‌کند که چگونه این تعهد می‌تواند از نظر اقتصادی و سیاسی دوام یابد. ازاین‌رو این دو نه‌تنها رقیب یکدیگر نیستند، بلکه پیوند آنها ضامن پایداری سیستم است. در ادامه، این مبحث با گفت‌وگوی علمی میان آقای دکتر یوسفی (استاد اقتصاد سلامت) با تمرکز بر منطق سرمایه و کارایی، و جناب آقای دکتر پزشکی (استاد سلامت اجتماعی) با تمرکز بر اولویتِ حق و عدالت، پی گرفته شد. این مباحثه روشن کرد که عبور از چالش‌های فعلی، نیازمند یک سنتز به‌صورت سیستم هیبریدی است که مدل راهبردی آن توسط دکتر بهلولی ارائه و مقرر شد در نشست‌های آتی، نقشه راه اجرایی آن تدوین شود.

پزشک خانواده؛ نیازمند بازآفرینی در بستر PHC
یکی از محورهای کلیدی نشست، بررسی چالش‌های مزمن برنامه پزشک خانواده بود. دکتر بهلولی دراین‌باره اظهار کرد: اگر نظام سلامت را یک سازه در نظر بگیریم، PHC فونداسیون و زیرساخت این بناست. بدون تقویت این زیرساخت، هرگونه بارگذاری جدید، از جمله طرح پزشک خانواده، در طول زمان با نشست‌ها و چالش‌های شکننده مواجه خواهد شد. او تأکید کرد که موفقیت پزشک خانواده نه در گرو دستورالعمل‌های فنی، بلکه در گرو بازآفرینی سیاسی و ساختاری PHC بر مبنای حق و استفاده از سرمایه است.

تکنولوژی و هوش سیاسی؛ ابزارهای PHC آینده‌نگر
این نشست با نگاهی به آینده و نقش ابزارهای نوین مانند سلامت دیجیتال و هوش مصنوعی ادامه یافت. تأکید شد که این ابزارها باید بر زیرساخت PHC و استراتژی‌های متوازن (افقی و عمودی) استوار شوند، در غیر این صورت خود به عاملی برای بی‌عدالتی بدل خواهند شد. پیام نهایی نشست این بود که تقویت هوش سیاسی مدیران در صیانت از PHC، بسیار حیاتی‌تر از تقویت ابزارهای فنی است.

پرسش و پاسخ و تجزیه و تحلیل سند سیاستی یک تمرین جمعی
در پایان نشست روز نخست، جلسه پرسش و پاسخ برگزار شد. همچنین در پایان نشست روز دوم، شرکت‌کنندگان در قالب کارگاه تحلیل سند و براساس آموزش‌های ارائه‌شده، به بررسی سند سیاستی «پزشک خانواده ۱۴۰۵» پرداختند. در این کارگاه، سند مذکور از سه منظر نهاد سیاست (Politics)، زمین بازی نهادی (Polity) و نیز تحلیل پیامدها از منظر برنده–بازنده (Winner–Loser) ارزیابی شد.

فرجام: بیداری سیاسی در بدنه اجرایی سلامت
تلاقیِ مشارکت پویای مدیران ارشد سلامت در آذربایجان شرقی با حضور گسترده و برخط نخبگانِ کشوری در این رویداد، پرده از یک واقعیت بنیادین برداشت: بدنه اجرایی نظام سلامت، بیش از هر زمان دیگری، تشنه عبور از کلیشه‌های فنی و دستیابی به رویکردهای تحلیلی و سیاستی نوینی است که سال‌ها در غبار غفلت و نگاه‌های تک‌بعدی مغفول مانده بود؛ غفلتی که خود، ریشه بسیاری از چالش‌های مزمن و گره‌های ناگشوده در مسیر اصلاحات نظام سلامت است.