تقابل روایت رسمی و غیر رسمی
صدرا محقق : اعتراض‌های بنزيني در کف خيابان زياد به طول نينجاميد و به هر شکل و شيوه‌اي که بود، جمع شد. اما گردوغبار و تبعات خبرهاي آن، همچنان در آسمان شبکه‌هاي اجتماعي، رسانه‌ها و افکار عمومي بلند است. در اين ميان، امکان تفکيک خبر راست از ناراست و شايعه از واقعيت نيست. خبرهاي صداوسيما مثل هميشه يک‌طرفه است و گاه واقعيت آنها خيلي زود در شبکه‌هاي اجتماعي، به مدد چند عکس و تویيت، به چالش کشيده مي‌شود و اغلب نه‌تنها باور نمي‌کنند، بلکه به آن مي‌خندند. همه چيز اين ماجرا البته خنده‌دار نيست؛ آمار کشته‌شدگان اعتراض‌ها يکي از آنهاست که هر رسانه و کاربر شبکه اجتماعي، رقمي براي آن اعلام مي‌کند؛ از صد و خرده‌اي تا 400 نفر به بالا (و انگار نه انگار که اين شماره‌ها، عدد جان انسان است). در موضوعي ديگر، اينکه ادعا شده براي دادن جنازه افراد کشته‌شده پول‌هاي ميليوني گرفته شده است؛ از 400 ميليون تا 15 ميليون تومان؛ کسي هم نمي‌پرسد از اين حجم ميليوني، چرا فيشي، سندي، کارت‌به‌کارتي، چيزي منتشر نمي‌شود و اغلب باور مي‌کنند. روايت رسمي هم مثل لاک‌پشت در حال حرکت است و خبري از اطلاع‌رساني دقيق و درست نيست. در
اين ميان، با درنظر‌گرفتن جمیع جهات، به نظر روايت رسمي از روايت و آمار غيررسمي، با هر شدت و حدتي شکست خورده است و خیلی از مخاطبان، دومي را بيشتر پذيرفته‌اند. در گزارش امروز از 11 روزنامه‌نگار فعال در رسانه‌هاي مختلف کشور، از اصولگرا تا اصلاح‌طلب و از روزنامه تا هفته‌نامه‌هاي تخصصي، پرسيده‌ام نظر شما در‌اين‌باره چيست و علت را در چه مي‌دانيد؟ پاسخ‌شان در ادامه آمده است:
روايت‌هاي بي‌مسئول
محمود ملکي، سردبير سابق تابناک
اعتراض‌هایي که بهويژه در غياب نهادهاي مرسوم و شناخته‌شده مانند احزاب و تشکل‌هاي مدني، از سوی شبکه‌هاي اجتماعي هدايت مي‌شوند، عموما فاقد مدیریت واحد و سلسله‌مراتب است. اين جنبش‌ها خودمختار بوده و بدون برنامه‌اي مشخص هستند. وقتي اطلاع‌رساني از سوی نهادهاي اطلاع‌رساني مرسوم هم از اين تحولات دور نگه داشته مي‌شود، ويژگي‌هاي همان اعتراض‌ها نیز به جريان اطلاع‌رساني کشيده مي‌شود و روايت موازي، خودمختار، شتاب‌ز‌ده همراه با بي‌تعهدي هم به آنان اضافه مي‌شود؛ روايت‌هايي که کسي به خاطر روايتگري آن مسئول نيست. اين اتفاقي است که در يک هفته گذشته افتاده و بهويژه در مسئله ماهشهر، پررنگ‌تر از هر بخش ديگري اين روزها برجسته شده است.
راويان رسمي، رسانه‌هاي آزاد
علي حق‌شناس، روزنامه‌نگار
روايت رسمي از حوادث 98 شکست خورده است، «راويان اصلي، جدي و رسمي» مگر غير از رسانه‌ها هستند؟ مگر در همه‌جاي جهان روايت رسمي از جايي غير از رسانه‌ها شنيده مي‌شود؟ اگر مي‌خواهيم علت غلبه امروز روايت‌هاي غيررسمي را دريابيم، نگاه کنيم به اینکه با رسانه‌ها (اعم از رسانه‌هاي مکتوب و مجازي، رسانه‌هاي جديد و قديم، رسانه‌هاي صوتي و تصويري و...) چه کرده‌ايم؟ در تمام اين سال‌ها، رسانه‌ها به چشم مزاحم ديده شدند (بگذريم از آنها که ما را بيگانه و عامل خارجي مي‌پنداشتند)، تهديد شدند، تحقير شدند و روز به روز ضريب نفوذشان کمتر شد. آنچه امروز درو مي‌کنيم، تلخ است، اما حاصل بذرهاي مسمومي است که در سال‌های گذشته کاشته‌ايم. خب، از شکست «راويان رسمي» دردمان آمده است؟ متوجه ميزان خسارت اين شکست شده‌ايم؟ اگر جواب مثبت است که مسير معلوم است؛ هر‌کس، هرچه دارد به ميدان آورد براي آنکه «رسانه آزاد» در مملکت ما نيز پا بگيرد. کار يک روز و دو روز هم نيست. امروز که شروع کنيم، شايد يک دهه ديگر جواب دهد هر ايده ديگري محکوم به شکست است؛ حتي اگر بکوشيم به ضرب و زور دوباره چرخ را اختراع کنيم.
از خيابان دور مانده‌ايم
سياووش فلاح‌پور، خبرنگار حوزه منطقه
ناکامي روايت رسمي در برقراري ارتباط با افکار عمومي، پيش از هر چيز به فاصله عميق اجتماعي و حتي فرهنگي صاحبان و اصحاب رسانه با خيابان برمي‌گردد؛ فاصله‌اي که در پي تحولات سياسي-اقتصادي دو دهه اخير ايران، به شکل درخور توجهي بيشتر شده است. به عبارت ديگر، نه‌تنها دولت با تأکيد بر مفهوم امنيت در بسياري از موارد از فهم خيابان ناتوان است، بلکه حتي اصحاب رسانه‌ها نیز که قرار بود صداي مردم باشند (و ادعا مي‌کنند که هستند)، ديگر فهم دقيقي از موقعيت و مطالبات خيابان ندارند و در فضايي دور از واقعيت به تحليل ماوقع مي‌پردازند. در چنين شرايطي، سانسور و نگرانی رسانه از نزديک‌شدن به واقعيت نیز بر عمق اين مسئله افزوده است.
روايت رسمي دود شده
مريم شباني، روزنامه‌نگار
مسئله چندان پيچيده نيست. به نظرم، وقتي خودِ رئيس‌جمهور با پوزخند در برنامه‌اي رسمي مي‌گويد من خبر نداشتم، وقتي وزيرش از سر نمي‌دانم چه فکر و نظري، شماره تلفن شخصي خود را براي مردم منتشر مي‌کند تا نظراتشان را بشنود، وقتي دادستان مي‌گويد کسي از آمار کشته‌ها خبر ندارد، وقتي سخنگوي دولت از رنگين‌شدن خيابان‌ها مي‌گويد و...، يعني قبل از اينکه ما بخواهيم تشکيک وارد کنيم، روايت رسمي باطل شده. در چنين وضعيتی جايي براي اثرگذاري روايت رسمي باقي نمي‌ماند.
دست‌هاي بسته خبرنگاران
سينا قنبرپور،دبير گروه اجتماعي روزنامه اعتماد
به نظر مي‌رسد ظهور و بروز شبكه‌هاي اجتماعي و تولد پديده‌اي به نام «شهروند-خبرنگار» در عين حال كه به گردش بيشتر اطلاعات به ويژه خبرها و رويدادها كمك كرده، آسيب‌هايي به سيستم اطلاع‌رساني هم وارد كرده است. قطعا منظور از روايت رسمي و روايت غيررسمي را هم بايد ابتدا مشخص كنيم و بعد به بحث قبلي بيفزاييم. با اين فرض كه روايت رسمي حاصل طي فرايند روزنامه‌نگارانه و خبرنگارانه است، اين موضوع را ادامه مي‌دهم. متأسفانه پيشرفت تكنولوژي و قابل‌دسترس‌شدن دوربين و اينترنت براي همگان مرزي را از بين برده كه آن مرز تعيين‌كننده بود. خبرنگاران و اصحاب رسانه به عنوان كساني كه اطلاعات را جست‌وجو، منتشر يا بازنشر مي‌كردند، در فرايندي اين كار را انجام مي‌دادند كه از جمله مهم‌ترين عوامل مؤثر در آن فرايند «راستي‌آزمايي» و بررسي منبع بود. از سوي ديگر براي انعكاس يك رويداد فقط به يك زاويه ديد به ماجرا اكتفا نمي‌كردند و از افراد مختلف كه از زواياي مختلفي به آن رويداد واقف يا با آن درگير بودند، پرس‌وجو مي‌كردند. حال اينكه فرصت‌ها به هر دليل از خبرنگاران گرفته شده يا خود آنها كم‌كاري مي‌كنند؛ اين جاي بحث دارد. اما موضوع اين است كه در
انتشار اطلاعات و انعكاس رويدادها مردم يا به اصطلاح «شهروند-خبرنگار»ها خيلي از فنون و اصول رشته ارتباطات را به كار نمي‌گيرند و از همه مهم‌تر تابع هيجانات و احساسات بسياري از اقداماتشان را سامان مي‌دهند. آنچه در هفته آخر آبان و در پي افزايش قيمت بنزين رخ داد، بستن دست‌هاي خبرنگاران واقعي و محدودكردن رسانه‌ها بود كه در نتيجه هركسي غير از آنها بود، مي‌توانست هرچه مي‌خواهد را بدون محاسبه و ارزيابي توليد و منتشر كند. پس واقعيت اين است كه روايت‌هاي رسمي كار را به روايت‌هاي غيررسمي باختند. رسانه‌هايي كه برپايه همين روايت‌هاي غيررسمي پيش رفتند، نظير تلويزيون‌هاي فارسي‌زبان خارجي يا خبرگزاري‌هاي خارجي نمود بارز پيشي‌گرفتن روايت‌هاي غيررسمي بودند چون آنها هم خبرنگار مستقر در محل نداشتند.
از دور خارج‌کردن روايت مرجع
آرش برهمند، روزنامه‌نگار حوزه فناوري اطلاعات
گذر از فليترشکن‌ها براي کاربر ايراني شروع ورود به فضاي سايه‌روشن رسانه‌اي است. مرزي که چنان توسط نهادهاي نظارتي هر روز تنگ‌تر شده که ديگر حتي براي قانون‌مدارترين شهروند/ کاربر هم گذرنکردن از آن اجتناب‌ناپذير است. توييتر، اينستاگرام و بقاياي تلگرام با داشتن معدود کانال‌های رسمي و نيمه‌رسمي دست‌کم در مسير اين بلوغ بودند تا بتوانند روايت مرجعي را شکل دهند ولي خاموش‌کردن چراغ اينترنت حتي همين کانال‌هاي نيمه‌بالغ را هم از دور خارج کرد تا امروز با سوسوزدن دوباره اين چراغ رسانه‌هاي واقعي ديگر هيچ مرجعيتي نداشته باشند.
جنگ حمايت‌هاي پايدار
محمد منصوري‌بروجني، روزنامه‌نگار
صاحبان روايت محتاج «حمايت پايدار» مستمعانشان هستند. ممکن است در مواردي مستمع آنها در درستي روايت ترديد کند و اين عجيب نيست، اما مستمع بايد در کل و ازجمله صاحب روايت را معتبر بداند. قدرتمندي، محصول حمايت همه‌جانبه شهروندان است. عجيب نيست اگر روايت رسمي، پرحامي‌ترين روايت باشد، عجيب آن است که کميت حمايت از روايت رسمي لنگ بزند. جلب حمايت پايدار، مثل گردآوردن سرمايه با حقوق کارمندي است: به تدريج و با استمرار حاصل مي‌شود. شهروندان در برابر رخدادهاي کوچک و بي‌اهميت تصميم مي‌گيرند که روايت درست آن چيست و سکه اعتبار را به قلک صاحب درست‌ترين روايت مي‌اندازند، آن‌گاه در برابر رخدادهاي بزرگ که داوري‌کردن بين روايت‌ها گيج‌کننده و دشوار مي‌شود، از تاريخ کمک مي‌گيرند و به سراغ قلک‌هاي اعتبارشان مي‌روند. کدام رسانه در اکثر مسائل کوچک و بي‌اهميت درست‌ترين و دقيق‌ترين راويت را داشت؟ اينجا هم آن رسانه درست مي‌گويد. صاحب روايتي که حمايت پايدار را از دست داده و در مسائل مرزي دست بالا را ندارد، بايد اين را در گذشته خودش جست‌وجو کند .
خساست منابع رسمي
صادق نيکو، سردبير سايت تبيان
روايت رسمي اعتراضات بنزيني در تقابل با روايت غيررسمي شکست خورد. به دليل اينکه روايت مردمي وجود نداشت تا بين روايت رسمي و غيررسمي قضاوت کند. در اوج بحران به واسطه اختلال اينترنت روايت مردمي نداشتيم. فقط رسانه‌هاي رسمي و رسانه‌هاي خارج‌نشين امکان توليد و انتشار محتوا را داشتند. دومين علت عدم توفيق رسانه‌هاي رسمي در اقناع افکار عمومي خساست منابع رسمي در ارائه اطلاعات و توضيحات است. مصاحبه‌هاي مسئولان از دست‌هاي پشت پرده زماني مي‌تواند اثرگذار باشد که مستند باشد وگرنه توصيف مسئولان به تنهايي کارکرد چنداني ندارد.
نه «بيست‌و‌سي» نه «بي‌بي‌سي»
مجتبي حسيني،سردبير اعتمادآنلاين
بازي قدرت و مسابقه طناب‌کشي بين پوزيسيون و اپوزيسيون جدي‌تر از هميشه در حال برگزاري است. طرف‌هاي درگير اين بازي با تمام توان در ميدان سياست قصد پيروزي دارند. تبعات اين جدال تمام‌عيار در هر اتفاق ريز و درشتي که براي ايرانيان رخ مي‌دهد به راحتي قابل مشاهده است. ماجراي تلخ و پررنج اعتراضات اخير شاهد مثال همين ادعاست.بوق‌هاي تبليغاتي از 20:30 تا بي‌بي‌سي و از کيهان تهران تا کيهان لندن براي بالابردن شانس پيروزي، روايات متضادي را درباره تعداد جان‌باختگان و بازداشت‌شدگان به سمت افکار عمومي شليک کردند. هرچند قطع اينترنت يا کورکردن شبکه‌هاي اجتماعي به‌عنوان مرجع مردم براي دسترسي به اخبار اين شانس را به رسانه‌هاي آن‌ور آبي داد تا جاي خالي رسانه‌هاي وطني را پر کنند. رسانه‌هاي اپوزيسيون هم با عملکرد خود نشان دادند که
به مثابه شبکه‌هاي اطلاعاتي فقط مي‌توانند به جان و ذهن مردم نگران از وقايع بيفتند و ترس آنان از آينده را بيشتر کنند. جداي از برندگان و بازندگان بازي روايات، آنچه رنج وقايع اخير را بيشتر مي‌کند اين است که اذهان ملت ايران در عمليات رواني و بازي شبکه‌هاي پوزيسيون و اپوزيسيون در حال قيچي‌شدن است. در اين شرايط جاي خالي رسانه‌اي که تريبون مردم باشد بيش از هميشه احساس مي‌شود. به‌واقع هر جرياني که سعي در پنهان‌کاري يا فريب‌کاري داشته باشد و گمان کند با اين روش مي‌تواند برنده نهايي بازي باشد سخت در اشتباه است.
تکل از پشت روي پاي رسانه‌ها
رضا جميلي ،سردبير هفته‌نامه آتيه‌نو
تاکتيک رسانه‌اي اعلام خبر افزايش قيمت بنزين، تاکتيک غافلگيري مخاطب بود. به نظر مي‌رسد فرد يا افرادي که به‌عنوان مشاور، کارشناس يا تصميم‌گيرنده در کنار نهادي که مجري گران‌کردن بنزين بود حضور داشتند، به اين نتيجه رسيده بودند که بهتر است خبر بد را يک‌باره اعلام کرد. قرار بود خبر يک‌باره داده شود تا پذيرش آن از منظر قطعي‌بودنش، راحت‌تر و بي‌دردسرتر انجام شود. اما هدف هرچه بود، اين تاکتيک شکست خورد، چراکه رسانه‌هاي غيررسمي و شبکه‌هاي اجتماعي ابتکارعمل اطلاع‌رساني درباره ابعاد ماجراي قيمت بنزين و مهم‌تر از آن، وقايع و حواشي بعد از آن را که در شهرهاي مختلف رخ داد به دست گرفتند. تقابلي شکل گرفت که يک سوي آن دولت و ديگر تصميم‌گيرندگان تغيير نرخ بنزين بودند با انبوهي رسانه رسمي که هم توسط تصميم‌گيرندگان دولتي غافلگير شده بودند و هم توسط معترضان! هم مهم‌ترين ابزار و مزيت آنها؛ يعني جلوبودن از مخاطب با بخشنامه و دستورالعمل‌هاي شفاهي از آنها گرفته شده بود. در سوي ديگر هم کارشناسان طيف‌هاي مخالف دولت و معترضان خياباني در حال خبرسازي و خبررساني بودند. در ماجراي بنزين، بيش از دولت، اين رسانه‌ها بودند که عملا آچمز شدند.
روايت‌ها و خرده‌روايت‌ها و شايعات و خبرها بلافاصله از جبهه مخالفان دولت و معترضان توليد و توزيع شد، اما رسانه‌هاي رسمي با تأخيري دوروزه وارد ميدان شدند و با قدرت مانور محدود و کنترل‌شده تلاش کردند از مزاياي طرح دولت دفاع کنند. در اين ميان تکليف صداوسيما هم روشن بود. از رسانه‌اي که بيش از اقناع معترضان، آچمزشدن دولت برايش سوژه خبري بود، نمي‌شد انتظار خاصي داشت. خلاصه اينکه در ماجراي بنزين، بزرگ‌ترين ضربه به رسانه‌هايي وارد شد که با اينکه در جريان اتفاقي که قرار بود رخ دهد بودند، اما با يک تاکتيک اشتباه، به گوشه رينگ افتادند و زود موج خبري را به رسانه‌ها و کانال‌هاي اجتماعي باختند.
تغييرات اکوسيستم رسانه‌اي
عباس رضايي‌ثمرين، روزنامه‌نگار
تغييرات جديد اکوسيستم رسانه‌اي، همه‌جاي دنيا در نبرد بين روايت‌هاي رسمي و غيررسمي، موازنه را به نفع روايت‌هاي غيررسمي به‌هم زده است. در ايران اما فراتر از اين جريان جهاني، يک روند هم براي اعتبارزدايي از رسانه‌ها جريان دارد که از مدت‌ها پيش آغاز شده و مهجوريت روايت‌هاي رسمي را بيشتر کرده است. بخشي از اين اعتبارزدايي بي‌ترديد در سياست‌هاي حاکميتي ريشه دارد، بخش ديگري هم حتما به درون رسانه‌ها برمي‌گردد که هر دو مورد بايد در مجال موسع‌تري بازخواني شود. اجمالا ولي ايجاد محدوديت و تضعيف رسانه‌ها، تقويت خواسته يا ناخواسته رقباي رسانه‌هاي رسمي و برخي اشتباهات استراتژيک در سياست‌گذاري رسانه‌اي در کشور عوامل مؤثر در روند اعتبارزدايي، اعتمادزدايي و مرجعيت‌زدايي از رسانه‌ها هستند؛ به‌عنوان‌مثال ايجاد و تقويت کارکرد رسانه‌اي براي يک نرم‌افزار پيام‌رسان موبايلي - که تقريبا در هيچ‌کجاي دنيا به‌جز ايران سابقه ندارد- جزء نقاط عطف در سياست‌گذاري رسانه‌اي در طول 40 سال گذشته به شمار مي‌رود. اين اتفاق که بي‌ترديد با برخي حمايت‌هاي رسمي رقم خورد، در کنار مواهب غيرقابل‌انکاري که در حوزه گردش آزاد اطلاعات داشت، پيامدهاي
ناخواسته‌اي هم در حوزه حکمراني و مديريت ارتباطات در سطح کشور به وجود آورد که براي اولين‌بار در دي‌ماه 96 رخ داد و در حوادث اخير نيز به چشم آمد. اصالت‌يافتن روايت‌هاي غيررسمي، ميدان‌يافتن شبه‌رسانه‌ها و زمينه‌سازي براي جولان فيک‌نيوزها از جمله اين پيامدهاست. بي‌ترديد اگر روند اعتبارزدايي از رسانه‌هاي رسمي در کشور کليد نخورده بود يا با سياست‌گذاري‌هاي معيوب، مرجعيت اين رسانه‌ها خدشه‌دار نشده بود، امروز روايت‌هاي رسمي در مواجهه با روايت‌هاي غيررسمي اين‌قدر مهجور نبودند.
صدرا محقق : اعتراض‌های بنزيني در کف خيابان زياد به طول نينجاميد و به هر شکل و شيوه‌اي که بود، جمع شد. اما گردوغبار و تبعات خبرهاي آن، همچنان در آسمان شبکه‌هاي اجتماعي، رسانه‌ها و افکار عمومي بلند است. در اين ميان، امکان تفکيک خبر راست از ناراست و شايعه از واقعيت نيست. خبرهاي صداوسيما مثل هميشه يک‌طرفه است و گاه واقعيت آنها خيلي زود در شبکه‌هاي اجتماعي، به مدد چند عکس و تویيت، به چالش کشيده مي‌شود و اغلب نه‌تنها باور نمي‌کنند، بلکه به آن مي‌خندند. همه چيز اين ماجرا البته خنده‌دار نيست؛ آمار کشته‌شدگان اعتراض‌ها يکي از آنهاست که هر رسانه و کاربر شبکه اجتماعي، رقمي براي آن اعلام مي‌کند؛ از صد و خرده‌اي تا 400 نفر به بالا (و انگار نه انگار که اين شماره‌ها، عدد جان انسان است). در موضوعي ديگر، اينکه ادعا شده براي دادن جنازه افراد کشته‌شده پول‌هاي ميليوني گرفته شده است؛ از 400 ميليون تا 15 ميليون تومان؛ کسي هم نمي‌پرسد از اين حجم ميليوني، چرا فيشي، سندي، کارت‌به‌کارتي، چيزي منتشر نمي‌شود و اغلب باور مي‌کنند. روايت رسمي هم مثل لاک‌پشت در حال حرکت است و خبري از اطلاع‌رساني دقيق و درست نيست. در
اين ميان، با درنظر‌گرفتن جمیع جهات، به نظر روايت رسمي از روايت و آمار غيررسمي، با هر شدت و حدتي شکست خورده است و خیلی از مخاطبان، دومي را بيشتر پذيرفته‌اند. در گزارش امروز از 11 روزنامه‌نگار فعال در رسانه‌هاي مختلف کشور، از اصولگرا تا اصلاح‌طلب و از روزنامه تا هفته‌نامه‌هاي تخصصي، پرسيده‌ام نظر شما در‌اين‌باره چيست و علت را در چه مي‌دانيد؟ پاسخ‌شان در ادامه آمده است:
روايت‌هاي بي‌مسئول
محمود ملکي، سردبير سابق تابناک
اعتراض‌هایي که بهويژه در غياب نهادهاي مرسوم و شناخته‌شده مانند احزاب و تشکل‌هاي مدني، از سوی شبکه‌هاي اجتماعي هدايت مي‌شوند، عموما فاقد مدیریت واحد و سلسله‌مراتب است. اين جنبش‌ها خودمختار بوده و بدون برنامه‌اي مشخص هستند. وقتي اطلاع‌رساني از سوی نهادهاي اطلاع‌رساني مرسوم هم از اين تحولات دور نگه داشته مي‌شود، ويژگي‌هاي همان اعتراض‌ها نیز به جريان اطلاع‌رساني کشيده مي‌شود و روايت موازي، خودمختار، شتاب‌ز‌ده همراه با بي‌تعهدي هم به آنان اضافه مي‌شود؛ روايت‌هايي که کسي به خاطر روايتگري آن مسئول نيست. اين اتفاقي است که در يک هفته گذشته افتاده و بهويژه در مسئله ماهشهر، پررنگ‌تر از هر بخش ديگري اين روزها برجسته شده است.
راويان رسمي، رسانه‌هاي آزاد
علي حق‌شناس، روزنامه‌نگار
روايت رسمي از حوادث 98 شکست خورده است، «راويان اصلي، جدي و رسمي» مگر غير از رسانه‌ها هستند؟ مگر در همه‌جاي جهان روايت رسمي از جايي غير از رسانه‌ها شنيده مي‌شود؟ اگر مي‌خواهيم علت غلبه امروز روايت‌هاي غيررسمي را دريابيم، نگاه کنيم به اینکه با رسانه‌ها (اعم از رسانه‌هاي مکتوب و مجازي، رسانه‌هاي جديد و قديم، رسانه‌هاي صوتي و تصويري و...) چه کرده‌ايم؟ در تمام اين سال‌ها، رسانه‌ها به چشم مزاحم ديده شدند (بگذريم از آنها که ما را بيگانه و عامل خارجي مي‌پنداشتند)، تهديد شدند، تحقير شدند و روز به روز ضريب نفوذشان کمتر شد. آنچه امروز درو مي‌کنيم، تلخ است، اما حاصل بذرهاي مسمومي است که در سال‌های گذشته کاشته‌ايم. خب، از شکست «راويان رسمي» دردمان آمده است؟ متوجه ميزان خسارت اين شکست شده‌ايم؟ اگر جواب مثبت است که مسير معلوم است؛ هر‌کس، هرچه دارد به ميدان آورد براي آنکه «رسانه آزاد» در مملکت ما نيز پا بگيرد. کار يک روز و دو روز هم نيست. امروز که شروع کنيم، شايد يک دهه ديگر جواب دهد هر ايده ديگري محکوم به شکست است؛ حتي اگر بکوشيم به ضرب و زور دوباره چرخ را اختراع کنيم.
از خيابان دور مانده‌ايم
سياووش فلاح‌پور، خبرنگار حوزه منطقه
ناکامي روايت رسمي در برقراري ارتباط با افکار عمومي، پيش از هر چيز به فاصله عميق اجتماعي و حتي فرهنگي صاحبان و اصحاب رسانه با خيابان برمي‌گردد؛ فاصله‌اي که در پي تحولات سياسي-اقتصادي دو دهه اخير ايران، به شکل درخور توجهي بيشتر شده است. به عبارت ديگر، نه‌تنها دولت با تأکيد بر مفهوم امنيت در بسياري از موارد از فهم خيابان ناتوان است، بلکه حتي اصحاب رسانه‌ها نیز که قرار بود صداي مردم باشند (و ادعا مي‌کنند که هستند)، ديگر فهم دقيقي از موقعيت و مطالبات خيابان ندارند و در فضايي دور از واقعيت به تحليل ماوقع مي‌پردازند. در چنين شرايطي، سانسور و نگرانی رسانه از نزديک‌شدن به واقعيت نیز بر عمق اين مسئله افزوده است.
روايت رسمي دود شده
مريم شباني، روزنامه‌نگار
مسئله چندان پيچيده نيست. به نظرم، وقتي خودِ رئيس‌جمهور با پوزخند در برنامه‌اي رسمي مي‌گويد من خبر نداشتم، وقتي وزيرش از سر نمي‌دانم چه فکر و نظري، شماره تلفن شخصي خود را براي مردم منتشر مي‌کند تا نظراتشان را بشنود، وقتي دادستان مي‌گويد کسي از آمار کشته‌ها خبر ندارد، وقتي سخنگوي دولت از رنگين‌شدن خيابان‌ها مي‌گويد و...، يعني قبل از اينکه ما بخواهيم تشکيک وارد کنيم، روايت رسمي باطل شده. در چنين وضعيتی جايي براي اثرگذاري روايت رسمي باقي نمي‌ماند.
دست‌هاي بسته خبرنگاران
سينا قنبرپور،دبير گروه اجتماعي روزنامه اعتماد
به نظر مي‌رسد ظهور و بروز شبكه‌هاي اجتماعي و تولد پديده‌اي به نام «شهروند-خبرنگار» در عين حال كه به گردش بيشتر اطلاعات به ويژه خبرها و رويدادها كمك كرده، آسيب‌هايي به سيستم اطلاع‌رساني هم وارد كرده است. قطعا منظور از روايت رسمي و روايت غيررسمي را هم بايد ابتدا مشخص كنيم و بعد به بحث قبلي بيفزاييم. با اين فرض كه روايت رسمي حاصل طي فرايند روزنامه‌نگارانه و خبرنگارانه است، اين موضوع را ادامه مي‌دهم. متأسفانه پيشرفت تكنولوژي و قابل‌دسترس‌شدن دوربين و اينترنت براي همگان مرزي را از بين برده كه آن مرز تعيين‌كننده بود. خبرنگاران و اصحاب رسانه به عنوان كساني كه اطلاعات را جست‌وجو، منتشر يا بازنشر مي‌كردند، در فرايندي اين كار را انجام مي‌دادند كه از جمله مهم‌ترين عوامل مؤثر در آن فرايند «راستي‌آزمايي» و بررسي منبع بود. از سوي ديگر براي انعكاس يك رويداد فقط به يك زاويه ديد به ماجرا اكتفا نمي‌كردند و از افراد مختلف كه از زواياي مختلفي به آن رويداد واقف يا با آن درگير بودند، پرس‌وجو مي‌كردند. حال اينكه فرصت‌ها به هر دليل از خبرنگاران گرفته شده يا خود آنها كم‌كاري مي‌كنند؛ اين جاي بحث دارد. اما موضوع اين است كه در
انتشار اطلاعات و انعكاس رويدادها مردم يا به اصطلاح «شهروند-خبرنگار»ها خيلي از فنون و اصول رشته ارتباطات را به كار نمي‌گيرند و از همه مهم‌تر تابع هيجانات و احساسات بسياري از اقداماتشان را سامان مي‌دهند. آنچه در هفته آخر آبان و در پي افزايش قيمت بنزين رخ داد، بستن دست‌هاي خبرنگاران واقعي و محدودكردن رسانه‌ها بود كه در نتيجه هركسي غير از آنها بود، مي‌توانست هرچه مي‌خواهد را بدون محاسبه و ارزيابي توليد و منتشر كند. پس واقعيت اين است كه روايت‌هاي رسمي كار را به روايت‌هاي غيررسمي باختند. رسانه‌هايي كه برپايه همين روايت‌هاي غيررسمي پيش رفتند، نظير تلويزيون‌هاي فارسي‌زبان خارجي يا خبرگزاري‌هاي خارجي نمود بارز پيشي‌گرفتن روايت‌هاي غيررسمي بودند چون آنها هم خبرنگار مستقر در محل نداشتند.
از دور خارج‌کردن روايت مرجع
آرش برهمند، روزنامه‌نگار حوزه فناوري اطلاعات
گذر از فليترشکن‌ها براي کاربر ايراني شروع ورود به فضاي سايه‌روشن رسانه‌اي است. مرزي که چنان توسط نهادهاي نظارتي هر روز تنگ‌تر شده که ديگر حتي براي قانون‌مدارترين شهروند/ کاربر هم گذرنکردن از آن اجتناب‌ناپذير است. توييتر، اينستاگرام و بقاياي تلگرام با داشتن معدود کانال‌های رسمي و نيمه‌رسمي دست‌کم در مسير اين بلوغ بودند تا بتوانند روايت مرجعي را شکل دهند ولي خاموش‌کردن چراغ اينترنت حتي همين کانال‌هاي نيمه‌بالغ را هم از دور خارج کرد تا امروز با سوسوزدن دوباره اين چراغ رسانه‌هاي واقعي ديگر هيچ مرجعيتي نداشته باشند.
جنگ حمايت‌هاي پايدار
محمد منصوري‌بروجني، روزنامه‌نگار
صاحبان روايت محتاج «حمايت پايدار» مستمعانشان هستند. ممکن است در مواردي مستمع آنها در درستي روايت ترديد کند و اين عجيب نيست، اما مستمع بايد در کل و ازجمله صاحب روايت را معتبر بداند. قدرتمندي، محصول حمايت همه‌جانبه شهروندان است. عجيب نيست اگر روايت رسمي، پرحامي‌ترين روايت باشد، عجيب آن است که کميت حمايت از روايت رسمي لنگ بزند. جلب حمايت پايدار، مثل گردآوردن سرمايه با حقوق کارمندي است: به تدريج و با استمرار حاصل مي‌شود. شهروندان در برابر رخدادهاي کوچک و بي‌اهميت تصميم مي‌گيرند که روايت درست آن چيست و سکه اعتبار را به قلک صاحب درست‌ترين روايت مي‌اندازند، آن‌گاه در برابر رخدادهاي بزرگ که داوري‌کردن بين روايت‌ها گيج‌کننده و دشوار مي‌شود، از تاريخ کمک مي‌گيرند و به سراغ قلک‌هاي اعتبارشان مي‌روند. کدام رسانه در اکثر مسائل کوچک و بي‌اهميت درست‌ترين و دقيق‌ترين راويت را داشت؟ اينجا هم آن رسانه درست مي‌گويد. صاحب روايتي که حمايت پايدار را از دست داده و در مسائل مرزي دست بالا را ندارد، بايد اين را در گذشته خودش جست‌وجو کند .
خساست منابع رسمي
صادق نيکو، سردبير سايت تبيان
روايت رسمي اعتراضات بنزيني در تقابل با روايت غيررسمي شکست خورد. به دليل اينکه روايت مردمي وجود نداشت تا بين روايت رسمي و غيررسمي قضاوت کند. در اوج بحران به واسطه اختلال اينترنت روايت مردمي نداشتيم. فقط رسانه‌هاي رسمي و رسانه‌هاي خارج‌نشين امکان توليد و انتشار محتوا را داشتند. دومين علت عدم توفيق رسانه‌هاي رسمي در اقناع افکار عمومي خساست منابع رسمي در ارائه اطلاعات و توضيحات است. مصاحبه‌هاي مسئولان از دست‌هاي پشت پرده زماني مي‌تواند اثرگذار باشد که مستند باشد وگرنه توصيف مسئولان به تنهايي کارکرد چنداني ندارد.
نه «بيست‌و‌سي» نه «بي‌بي‌سي»
مجتبي حسيني،سردبير اعتمادآنلاين
بازي قدرت و مسابقه طناب‌کشي بين پوزيسيون و اپوزيسيون جدي‌تر از هميشه در حال برگزاري است. طرف‌هاي درگير اين بازي با تمام توان در ميدان سياست قصد پيروزي دارند. تبعات اين جدال تمام‌عيار در هر اتفاق ريز و درشتي که براي ايرانيان رخ مي‌دهد به راحتي قابل مشاهده است. ماجراي تلخ و پررنج اعتراضات اخير شاهد مثال همين ادعاست.بوق‌هاي تبليغاتي از 20:30 تا بي‌بي‌سي و از کيهان تهران تا کيهان لندن براي بالابردن شانس پيروزي، روايات متضادي را درباره تعداد جان‌باختگان و بازداشت‌شدگان به سمت افکار عمومي شليک کردند. هرچند قطع اينترنت يا کورکردن شبکه‌هاي اجتماعي به‌عنوان مرجع مردم براي دسترسي به اخبار اين شانس را به رسانه‌هاي آن‌ور آبي داد تا جاي خالي رسانه‌هاي وطني را پر کنند. رسانه‌هاي اپوزيسيون هم با عملکرد خود نشان دادند که
به مثابه شبکه‌هاي اطلاعاتي فقط مي‌توانند به جان و ذهن مردم نگران از وقايع بيفتند و ترس آنان از آينده را بيشتر کنند. جداي از برندگان و بازندگان بازي روايات، آنچه رنج وقايع اخير را بيشتر مي‌کند اين است که اذهان ملت ايران در عمليات رواني و بازي شبکه‌هاي پوزيسيون و اپوزيسيون در حال قيچي‌شدن است. در اين شرايط جاي خالي رسانه‌اي که تريبون مردم باشد بيش از هميشه احساس مي‌شود. به‌واقع هر جرياني که سعي در پنهان‌کاري يا فريب‌کاري داشته باشد و گمان کند با اين روش مي‌تواند برنده نهايي بازي باشد سخت در اشتباه است.
تکل از پشت روي پاي رسانه‌ها
رضا جميلي ،سردبير هفته‌نامه آتيه‌نو
تاکتيک رسانه‌اي اعلام خبر افزايش قيمت بنزين، تاکتيک غافلگيري مخاطب بود. به نظر مي‌رسد فرد يا افرادي که به‌عنوان مشاور، کارشناس يا تصميم‌گيرنده در کنار نهادي که مجري گران‌کردن بنزين بود حضور داشتند، به اين نتيجه رسيده بودند که بهتر است خبر بد را يک‌باره اعلام کرد. قرار بود خبر يک‌باره داده شود تا پذيرش آن از منظر قطعي‌بودنش، راحت‌تر و بي‌دردسرتر انجام شود. اما هدف هرچه بود، اين تاکتيک شکست خورد، چراکه رسانه‌هاي غيررسمي و شبکه‌هاي اجتماعي ابتکارعمل اطلاع‌رساني درباره ابعاد ماجراي قيمت بنزين و مهم‌تر از آن، وقايع و حواشي بعد از آن را که در شهرهاي مختلف رخ داد به دست گرفتند. تقابلي شکل گرفت که يک سوي آن دولت و ديگر تصميم‌گيرندگان تغيير نرخ بنزين بودند با انبوهي رسانه رسمي که هم توسط تصميم‌گيرندگان دولتي غافلگير شده بودند و هم توسط معترضان! هم مهم‌ترين ابزار و مزيت آنها؛ يعني جلوبودن از مخاطب با بخشنامه و دستورالعمل‌هاي شفاهي از آنها گرفته شده بود. در سوي ديگر هم کارشناسان طيف‌هاي مخالف دولت و معترضان خياباني در حال خبرسازي و خبررساني بودند. در ماجراي بنزين، بيش از دولت، اين رسانه‌ها بودند که عملا آچمز شدند.
روايت‌ها و خرده‌روايت‌ها و شايعات و خبرها بلافاصله از جبهه مخالفان دولت و معترضان توليد و توزيع شد، اما رسانه‌هاي رسمي با تأخيري دوروزه وارد ميدان شدند و با قدرت مانور محدود و کنترل‌شده تلاش کردند از مزاياي طرح دولت دفاع کنند. در اين ميان تکليف صداوسيما هم روشن بود. از رسانه‌اي که بيش از اقناع معترضان، آچمزشدن دولت برايش سوژه خبري بود، نمي‌شد انتظار خاصي داشت. خلاصه اينکه در ماجراي بنزين، بزرگ‌ترين ضربه به رسانه‌هايي وارد شد که با اينکه در جريان اتفاقي که قرار بود رخ دهد بودند، اما با يک تاکتيک اشتباه، به گوشه رينگ افتادند و زود موج خبري را به رسانه‌ها و کانال‌هاي اجتماعي باختند.
تغييرات اکوسيستم رسانه‌اي
عباس رضايي‌ثمرين، روزنامه‌نگار
تغييرات جديد اکوسيستم رسانه‌اي، همه‌جاي دنيا در نبرد بين روايت‌هاي رسمي و غيررسمي، موازنه را به نفع روايت‌هاي غيررسمي به‌هم زده است. در ايران اما فراتر از اين جريان جهاني، يک روند هم براي اعتبارزدايي از رسانه‌ها جريان دارد که از مدت‌ها پيش آغاز شده و مهجوريت روايت‌هاي رسمي را بيشتر کرده است. بخشي از اين اعتبارزدايي بي‌ترديد در سياست‌هاي حاکميتي ريشه دارد، بخش ديگري هم حتما به درون رسانه‌ها برمي‌گردد که هر دو مورد بايد در مجال موسع‌تري بازخواني شود. اجمالا ولي ايجاد محدوديت و تضعيف رسانه‌ها، تقويت خواسته يا ناخواسته رقباي رسانه‌هاي رسمي و برخي اشتباهات استراتژيک در سياست‌گذاري رسانه‌اي در کشور عوامل مؤثر در روند اعتبارزدايي، اعتمادزدايي و مرجعيت‌زدايي از رسانه‌ها هستند؛ به‌عنوان‌مثال ايجاد و تقويت کارکرد رسانه‌اي براي يک نرم‌افزار پيام‌رسان موبايلي - که تقريبا در هيچ‌کجاي دنيا به‌جز ايران سابقه ندارد- جزء نقاط عطف در سياست‌گذاري رسانه‌اي در طول 40 سال گذشته به شمار مي‌رود. اين اتفاق که بي‌ترديد با برخي حمايت‌هاي رسمي رقم خورد، در کنار مواهب غيرقابل‌انکاري که در حوزه گردش آزاد اطلاعات داشت، پيامدهاي
ناخواسته‌اي هم در حوزه حکمراني و مديريت ارتباطات در سطح کشور به وجود آورد که براي اولين‌بار در دي‌ماه 96 رخ داد و در حوادث اخير نيز به چشم آمد. اصالت‌يافتن روايت‌هاي غيررسمي، ميدان‌يافتن شبه‌رسانه‌ها و زمينه‌سازي براي جولان فيک‌نيوزها از جمله اين پيامدهاست. بي‌ترديد اگر روند اعتبارزدايي از رسانه‌هاي رسمي در کشور کليد نخورده بود يا با سياست‌گذاري‌هاي معيوب، مرجعيت اين رسانه‌ها خدشه‌دار نشده بود، امروز روايت‌هاي رسمي در مواجهه با روايت‌هاي غيررسمي اين‌قدر مهجور نبودند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
