همه‌چیز درباره یك زندان
حكایت قصر
شرق: زندان قصر كه در دوره رضاشاه بر بقایای همان قصر قجری ساخته شده، چند سالی است كه به موزه بدل شده. حالا محمدجواد مرادی‌نیا در كتابی به نام «حكایت قصر» راوی موجودیت این بنا و آنچه بر آن رفته به‌ویژه موجودیت سیاسی آن از زمان قاجار تا پهلوی شده است. همان جایی كه زمانی آب گوارایی داشت و بین اهالی تهران هم معروف بود. اصطلاح «آب خنك خوردن» هم دقیقا از همین‌جا بین اهالی تهران معروف شد و دهان به دهان گشت تا بین همه اهالی ایران جا افتاد.
این كتاب در چهار فصل نگاشته شده؛ فصل اول توصیف قصر در دوران قاجار است و همه فراز و نشیب‌هایش. روایت‌هایی از جهانگردان اروپایی و وضعیت این قصر تا پایان عصر قاجار.
بنای قصر قجر یادگار دوران فتحعلی‌شاه، دومین پادشاه سلسله قاجار است. قصری كه در مزارع اطراف روستای خرم‌آباد كه آن زمان جزء ییلاقات شمال تهران بود، ساخته شد. محلی كه تا پیش از آن اردوگاه لشکریان آقامحمدخان بود. جهانگردانی كه در زمان فتحعلی‌شاه به ایران آمده و از تهران گذشته‌اند، روایتی از قصر قجر كه یكی از مهم‌ترین بناهای آن روز تهران بوده، به دست داده‌اند. ژوبر گفته بود: «قصر قاجار بر فراز تپه‌ای واقع و بنایی است بسیار زیبا و ساخته‌شده با آجر كه باغ وسیعی بر آن احاطه دارد. نهر آبی از وسط باغ جاری است كه پس از تشكیل حوض‌ها و فواره‌ها در جلگه زیردست گم می‌شود... . جیمز موریه هم این قصر را یكی از دو عمارت ییلاقی سلطنتی مشهور تهران برشمرده است. قصر قجر در زمان محمدشاه كم‌كم به محاق رفت. شاه ترجیح داد بنایی اختصاصی برای خودش در دامنه‌های البرز بنا كند. قصر قجر در زمان محمدعلی شاه متروك می‌شود و به نوشته یكی از جهانگردان اروپایی بیم آن می‌رفته كه كم‌كم به ویرانه‌ای بدل شود. در زمان ناصرالدین شاه قصر قجر كاملا به یك اردوگاه نظامی بدل شد. ناصرالدین شاه در میانه فصل شكار گاه‌به‌گاه در قصر اتراق می‌كرد؛ مثلا زمانی كه
به دوشان‌تپه می‌رفت، هنگام استراحت راهی قصر می‌شد. در زمان محمدعلی شاه كاركرد نظامی قصر پررنگ‌تر شد. بریگاد قزاق تابستان‌ها برای هواخوری و فرار از گرما به آنجا می‌رفت. در زمان مشروطه قصر قجر پایگاه نظامی حكومت برای حمله به مشروطه‌خواهان بود. این كاركرد نظامی همچنان قوی و قوی‌تر شد تا اینكه در كودتای سوم اسفند عده‌ای از بازداشت‌شدگان در قصر قاجار محبوس شدند و این نخستین‌بار بود كه از این ساختمان به‌عنوان زندان استفاده شد.
فصل دوم وضعیت قصر را در دوران پهلوی روایت می‌كند؛ یعنی از زمانی كه بدل به زندان می‌شود و بعد هم شرحی از زندانیان معروف و سرگذشت آنها به‌علاوه برخی رخدادهای این زندان در آن دوره توضیح داده می‌شود. در سال‌های بعد از كودتا قصر به حالت متروكه درآمد و از آن ویرانه‌ای بیش نماند تا اینكه در سال‌های اولیه حكومت رضاشاه و به موازات نوسازی تشكیلات اداری، مهندس ماركوف روسی مأمور شد وضع زندان‌های ایران را بررسی كرده و نقشه زندان‌هایی كه با آب‌وهوای ایران متناسب باشد تهیه كند. در نهایت قصر قجر برای ساخت نخستین زندان مدرن ایرانی در نظر گرفته شد. عملیات ساخت آن در سال 1307 آغاز و آذرماه سال 1308 به پایان رسید؛ زندانی با 190 اتاق و گنجایش 800 زندانی.
نخستین زندانیان قصر از حال‌و‌هوای این زندان نوساز تعریف مثبتی دارند. یوسف افتخاری از جمله نخستین زندانیان سیاسی محبوس در قصر در خاطراتش كه بخشی از آن در كتاب «حكایت قصر» آمده است، نوشته: «اولین زندانیان سیاسی كه به قصر وارد شدند، من و رحیم بودیم. یك كریدور با حیاط در اختیار داشتیم. تختش خوب و رختخوابش تمیز بود.. در قصر از هر لحاظ راحت بودیم... خود ما باغبانی و درختكاری می‌كردیم و...». نصرت‌الدوله فیروز فرزند عبدالحسین میرزا فرمانفرما، سیدجعفر پیشه‌وری، از زندانیان سیاسی مشهور محبوس قصر در آن زمان بوده‌اند.
براساس گزارش‌های موجود نخستین اعتصاب غذا در زندان قصر در سال 1310 مقارن با اوج‌گیری خفقان سیاسی در كشور رخ داد. یكی از زندانیان به علت بی‌توجهی زندانبانان دچار بیماری شد و درگذشت، بعد از آن بود كه عده‌ای از زندانیان اعتصاب غذا كردند و شکستن آن را منوط به اجابت درخواست‌هایی كردند. اگرچه همه درخواست‌ها اجابت نشد، اما زندان مجرد (انفرادی) و محدودیت برای مدتی از بین رفت.
قتل تیمورتاش، سردار اسعد بختیاری و اعدام علی‌مردان‌خان بختیاری و ماجرای بازداشت 53 نفر از رخدادهای مهم زندان قصر قجر در دوره پهلوی اول است كه در كتاب شرح مفصلی راجع به آنها آورده شده. به‌ویژه نویسنده به بخش‌هایی از خاطرات اعضای 53 نفر و پرونده‌های آنها اشاره كرده است. شرحی از حبس و مرگ محمد فرخی‌یزدی، دكتر تقی ارانی هم در كتاب آمده است.
كتاب حكایت قصر به روایت چهره‌هایی كمتر شناخته‌شده برای ما و گمنام در تاریخ اما با ماجراهایی عجیب و خواندنی كه در قصر محبوس بودند و به جهاتی به قتل رسیده‌اند یا دچار مرگ شده‌اند هم پرداخته است. مانند ماجرای كشتن امیر بنان، جوان گمنامی كه بدون اجازه و سرزده به كاخ سعدآباد رفته بود و برای همین بازداشت و به زندان قصر منتقل شده بود.
فصل سوم دوره پهلوی دوم است. از‌جمله رخدادهای مهم این دوره زندان می‌توان به شورش زندانیان در قصر و فراز سران حزب توده اشاره كرد. در دهه‌های 20 و 30 در زندان قصر شوری رخ می‌دهد و عده‌ای از زندانیان عمومی هم به دنبال ورود متفقین به ایران عفو می‌خورند و آزاد می‌شوند. وضعیت زندان در دوره شهریور 20 به كلی فرق می‌كند و از رعب و وحشت دستگاه پلیس كاسته می‌شود.
بعد از كودتایی نافرجام علیه شاه در سال 27 جمعی از اعضای حزب توده بازداشت می‌شوند. سال 29 عده‌ای از سران حزب از زندان فرار می‌كنند. در كتاب اشاره‌ای به این ماجرای فرار شده است. ماجرای بازداشت فدائیان اسلام در قصر به دنبال ترور رزم‌آرا در این كتاب شرح داده شده است.
نویسنده در بخشی مجزا هم به شرح حال نویسندگان و شاعرانی كه در این دوران در قصر محبوس بوده‌اند، پرداخته است و روایت‌هایی از خاطرات آنها از دوران حبس قصر آورده است مانند علی‌محمد افغانی، احمد شاملو، مهدی اخوان‌ثالث و... .
بخشی از كتاب به صورت مجزا به شرح رخدادهای دهه 40 زندان قصر پرداخته شده؛ مانند زندانیان 15 خردادی، انجمن‌های اسلامی، حزب ملل اسلامی، فرار چند زندانی و... بنا بر روایت كتاب، تركیب زندانیان سیاسی در دهه 40 كاملا متفاوت می‌شود. زندان قصر از آغاز تأسیس تا آن هنگام عمدتا پذیرای زندانیانی بود كه به گروه‌های كمونیستی و ماركسیستی تعلق داشتند؛ به جز گروه فدائیان اسلام؛ اما در دهه 40 گروهای اسلامی به تركیب زندانیان سیاسی قصر اضافه شدند. گروه 15 خردادی‌ها، امام خمینی، انجمن‌های اسلامی و اعضای نهضت آزادی، ضاربان حسنعلی منصور كه بعدها به هیئت‌های مؤتلفه مشهور شدند، حزب ملل اسلامی، گروه جاما و... نویسنده شرحی از همه اینها و وضعیت بازداشت‌شدگان متعلق به این جریان‌ها در كتاب ارائه داده است.
در این كتاب به وضعیت زندان قصر در دهه 40 براساس گزارش زندانیان سیاسی به سازمان‌های مدافع حقوق زندانیان سیاسی هم اشاره شده و شرح مفصلی از زبان زندانیان از وضعیت غذا، بهداری، ملاقات، پرونده‌سازی، جیره روزانه و... داده شده است. گزارشی از فرار چهار نفر از گروه جزنی از زندان هم یكی دیگر از ماجراهای خواندنی كتاب است.
بخش دیگر مربوط به زندان قصر در دهه 50 است. در این دهه شرایط زندان كمی تغییر می‌كند و اعضای گروه مجاهدین خلق و فدائیان اسلام هم به جمع زندانیان سیاسی اضافه می‌شود و دیگر زندانیان سیاسی در اقلیت بودند. نویسنده درباره شرایط زندان‌های شماره سه و چهار قصر در این سال‌ها می‌نویسد كه بخش عمده اداره داخلی زندان در دست زندانیان بود، جلسات هفتگی بر‌گزار می‌كردند، تنظیم ساعات خواب و بیداری دست خودشان بود، سرود می‌خواندند و نوعی آزادی نسبی را تجربه می‌كردند... . ماجرای فرار اشرف دهقانی در سال 52، گروه ابوذر نهاوند، انتقال چند زندانی از قصر و تیرباران آنها، كم‌شدن فشار بر زندانیان سیاسی در سال 55 و سرانجام رهایی زندانیان سیاسی در سال 57 از زندان قصر و بعد جابه‌جایی زندانبانان با زندانیان بعد از رخداد انقلاب و اعدام چند نفر از زندانبانان و افسران زندان قصر، محاكمه و اعدام هویدا كه در قصر بازداشت بود، بخش‌های پایان كتاب را
شامل می‌شود.
فصل چهارم كتاب درباره برنامه‌ها و سرگرمی‌های زندانیان صحبت می‌كند. نویسنده در كتاب شرحی هم از وضع و حال زندانیان زن سیاسی و زندان زنان در این دهه می‌دهد. نحوه اداره بند زنان، نگهبانان زندان زنان، وضعیت ورزش، مطالعه، كلاس‌های آموزشی و سخنرانی، كتاب‌هایی كه در زندان قصر از سوی زندانیان ترجمه یا تألیف شده بوده و... پایان‌بخش
كتاب است.
در بخش پیوست‌های كتاب هم ماجرای تیمورتاش در زندان، داستان فرار سید‌فرهاد و برخی اصطلاحات رایج در بین زندانیان قصر به صورت مفصل و جداگانه شرح داده شده است.
خوانندگان علاقه‌مند به دنبال‌كردن روایت‌های زندان قصر می‌توانند به جز این كتاب، به كتاب خاطرات سرتیپ اصغر كورنگی، رئیس سابق زندان قصر با نام «مسیح در قصر»، از سوی نشر روزنه هم مراجعه كنند. روایت رئیس زندان قصر در دهه 40 كه به جای همكاری با ساواك یا اطلاعات شهربانی با زندانیان سیاسی همكاری می‌كرد، او بود كه شنود ساواك را در اتاق‌های زندان به آیت‌الله طالقانی لو داد و بابت همین هم مدتی کوتاه بازداشت شد و برای بازگرداندن زندانیان سیاسی از تبعید سعی زیادی كرد و در كمیسیون عفو و بخشودگی نهایت تلاش خود را كرد تا این عفو شامل حال همه اعضای نهضت آزادی شود.
شرق: زندان قصر كه در دوره رضاشاه بر بقایای همان قصر قجری ساخته شده، چند سالی است كه به موزه بدل شده. حالا محمدجواد مرادی‌نیا در كتابی به نام «حكایت قصر» راوی موجودیت این بنا و آنچه بر آن رفته به‌ویژه موجودیت سیاسی آن از زمان قاجار تا پهلوی شده است. همان جایی كه زمانی آب گوارایی داشت و بین اهالی تهران هم معروف بود. اصطلاح «آب خنك خوردن» هم دقیقا از همین‌جا بین اهالی تهران معروف شد و دهان به دهان گشت تا بین همه اهالی ایران جا افتاد.
این كتاب در چهار فصل نگاشته شده؛ فصل اول توصیف قصر در دوران قاجار است و همه فراز و نشیب‌هایش. روایت‌هایی از جهانگردان اروپایی و وضعیت این قصر تا پایان عصر قاجار.
بنای قصر قجر یادگار دوران فتحعلی‌شاه، دومین پادشاه سلسله قاجار است. قصری كه در مزارع اطراف روستای خرم‌آباد كه آن زمان جزء ییلاقات شمال تهران بود، ساخته شد. محلی كه تا پیش از آن اردوگاه لشکریان آقامحمدخان بود. جهانگردانی كه در زمان فتحعلی‌شاه به ایران آمده و از تهران گذشته‌اند، روایتی از قصر قجر كه یكی از مهم‌ترین بناهای آن روز تهران بوده، به دست داده‌اند. ژوبر گفته بود: «قصر قاجار بر فراز تپه‌ای واقع و بنایی است بسیار زیبا و ساخته‌شده با آجر كه باغ وسیعی بر آن احاطه دارد. نهر آبی از وسط باغ جاری است كه پس از تشكیل حوض‌ها و فواره‌ها در جلگه زیردست گم می‌شود... . جیمز موریه هم این قصر را یكی از دو عمارت ییلاقی سلطنتی مشهور تهران برشمرده است. قصر قجر در زمان محمدشاه كم‌كم به محاق رفت. شاه ترجیح داد بنایی اختصاصی برای خودش در دامنه‌های البرز بنا كند. قصر قجر در زمان محمدعلی شاه متروك می‌شود و به نوشته یكی از جهانگردان اروپایی بیم آن می‌رفته كه كم‌كم به ویرانه‌ای بدل شود. در زمان ناصرالدین شاه قصر قجر كاملا به یك اردوگاه نظامی بدل شد. ناصرالدین شاه در میانه فصل شكار گاه‌به‌گاه در قصر اتراق می‌كرد؛ مثلا زمانی كه
به دوشان‌تپه می‌رفت، هنگام استراحت راهی قصر می‌شد. در زمان محمدعلی شاه كاركرد نظامی قصر پررنگ‌تر شد. بریگاد قزاق تابستان‌ها برای هواخوری و فرار از گرما به آنجا می‌رفت. در زمان مشروطه قصر قجر پایگاه نظامی حكومت برای حمله به مشروطه‌خواهان بود. این كاركرد نظامی همچنان قوی و قوی‌تر شد تا اینكه در كودتای سوم اسفند عده‌ای از بازداشت‌شدگان در قصر قاجار محبوس شدند و این نخستین‌بار بود كه از این ساختمان به‌عنوان زندان استفاده شد.
فصل دوم وضعیت قصر را در دوران پهلوی روایت می‌كند؛ یعنی از زمانی كه بدل به زندان می‌شود و بعد هم شرحی از زندانیان معروف و سرگذشت آنها به‌علاوه برخی رخدادهای این زندان در آن دوره توضیح داده می‌شود. در سال‌های بعد از كودتا قصر به حالت متروكه درآمد و از آن ویرانه‌ای بیش نماند تا اینكه در سال‌های اولیه حكومت رضاشاه و به موازات نوسازی تشكیلات اداری، مهندس ماركوف روسی مأمور شد وضع زندان‌های ایران را بررسی كرده و نقشه زندان‌هایی كه با آب‌وهوای ایران متناسب باشد تهیه كند. در نهایت قصر قجر برای ساخت نخستین زندان مدرن ایرانی در نظر گرفته شد. عملیات ساخت آن در سال 1307 آغاز و آذرماه سال 1308 به پایان رسید؛ زندانی با 190 اتاق و گنجایش 800 زندانی.
نخستین زندانیان قصر از حال‌و‌هوای این زندان نوساز تعریف مثبتی دارند. یوسف افتخاری از جمله نخستین زندانیان سیاسی محبوس در قصر در خاطراتش كه بخشی از آن در كتاب «حكایت قصر» آمده است، نوشته: «اولین زندانیان سیاسی كه به قصر وارد شدند، من و رحیم بودیم. یك كریدور با حیاط در اختیار داشتیم. تختش خوب و رختخوابش تمیز بود.. در قصر از هر لحاظ راحت بودیم... خود ما باغبانی و درختكاری می‌كردیم و...». نصرت‌الدوله فیروز فرزند عبدالحسین میرزا فرمانفرما، سیدجعفر پیشه‌وری، از زندانیان سیاسی مشهور محبوس قصر در آن زمان بوده‌اند.
براساس گزارش‌های موجود نخستین اعتصاب غذا در زندان قصر در سال 1310 مقارن با اوج‌گیری خفقان سیاسی در كشور رخ داد. یكی از زندانیان به علت بی‌توجهی زندانبانان دچار بیماری شد و درگذشت، بعد از آن بود كه عده‌ای از زندانیان اعتصاب غذا كردند و شکستن آن را منوط به اجابت درخواست‌هایی كردند. اگرچه همه درخواست‌ها اجابت نشد، اما زندان مجرد (انفرادی) و محدودیت برای مدتی از بین رفت.
قتل تیمورتاش، سردار اسعد بختیاری و اعدام علی‌مردان‌خان بختیاری و ماجرای بازداشت 53 نفر از رخدادهای مهم زندان قصر قجر در دوره پهلوی اول است كه در كتاب شرح مفصلی راجع به آنها آورده شده. به‌ویژه نویسنده به بخش‌هایی از خاطرات اعضای 53 نفر و پرونده‌های آنها اشاره كرده است. شرحی از حبس و مرگ محمد فرخی‌یزدی، دكتر تقی ارانی هم در كتاب آمده است.
كتاب حكایت قصر به روایت چهره‌هایی كمتر شناخته‌شده برای ما و گمنام در تاریخ اما با ماجراهایی عجیب و خواندنی كه در قصر محبوس بودند و به جهاتی به قتل رسیده‌اند یا دچار مرگ شده‌اند هم پرداخته است. مانند ماجرای كشتن امیر بنان، جوان گمنامی كه بدون اجازه و سرزده به كاخ سعدآباد رفته بود و برای همین بازداشت و به زندان قصر منتقل شده بود.
فصل سوم دوره پهلوی دوم است. از‌جمله رخدادهای مهم این دوره زندان می‌توان به شورش زندانیان در قصر و فراز سران حزب توده اشاره كرد. در دهه‌های 20 و 30 در زندان قصر شوری رخ می‌دهد و عده‌ای از زندانیان عمومی هم به دنبال ورود متفقین به ایران عفو می‌خورند و آزاد می‌شوند. وضعیت زندان در دوره شهریور 20 به كلی فرق می‌كند و از رعب و وحشت دستگاه پلیس كاسته می‌شود.
بعد از كودتایی نافرجام علیه شاه در سال 27 جمعی از اعضای حزب توده بازداشت می‌شوند. سال 29 عده‌ای از سران حزب از زندان فرار می‌كنند. در كتاب اشاره‌ای به این ماجرای فرار شده است. ماجرای بازداشت فدائیان اسلام در قصر به دنبال ترور رزم‌آرا در این كتاب شرح داده شده است.
نویسنده در بخشی مجزا هم به شرح حال نویسندگان و شاعرانی كه در این دوران در قصر محبوس بوده‌اند، پرداخته است و روایت‌هایی از خاطرات آنها از دوران حبس قصر آورده است مانند علی‌محمد افغانی، احمد شاملو، مهدی اخوان‌ثالث و... .
بخشی از كتاب به صورت مجزا به شرح رخدادهای دهه 40 زندان قصر پرداخته شده؛ مانند زندانیان 15 خردادی، انجمن‌های اسلامی، حزب ملل اسلامی، فرار چند زندانی و... بنا بر روایت كتاب، تركیب زندانیان سیاسی در دهه 40 كاملا متفاوت می‌شود. زندان قصر از آغاز تأسیس تا آن هنگام عمدتا پذیرای زندانیانی بود كه به گروه‌های كمونیستی و ماركسیستی تعلق داشتند؛ به جز گروه فدائیان اسلام؛ اما در دهه 40 گروهای اسلامی به تركیب زندانیان سیاسی قصر اضافه شدند. گروه 15 خردادی‌ها، امام خمینی، انجمن‌های اسلامی و اعضای نهضت آزادی، ضاربان حسنعلی منصور كه بعدها به هیئت‌های مؤتلفه مشهور شدند، حزب ملل اسلامی، گروه جاما و... نویسنده شرحی از همه اینها و وضعیت بازداشت‌شدگان متعلق به این جریان‌ها در كتاب ارائه داده است.
در این كتاب به وضعیت زندان قصر در دهه 40 براساس گزارش زندانیان سیاسی به سازمان‌های مدافع حقوق زندانیان سیاسی هم اشاره شده و شرح مفصلی از زبان زندانیان از وضعیت غذا، بهداری، ملاقات، پرونده‌سازی، جیره روزانه و... داده شده است. گزارشی از فرار چهار نفر از گروه جزنی از زندان هم یكی دیگر از ماجراهای خواندنی كتاب است.
بخش دیگر مربوط به زندان قصر در دهه 50 است. در این دهه شرایط زندان كمی تغییر می‌كند و اعضای گروه مجاهدین خلق و فدائیان اسلام هم به جمع زندانیان سیاسی اضافه می‌شود و دیگر زندانیان سیاسی در اقلیت بودند. نویسنده درباره شرایط زندان‌های شماره سه و چهار قصر در این سال‌ها می‌نویسد كه بخش عمده اداره داخلی زندان در دست زندانیان بود، جلسات هفتگی بر‌گزار می‌كردند، تنظیم ساعات خواب و بیداری دست خودشان بود، سرود می‌خواندند و نوعی آزادی نسبی را تجربه می‌كردند... . ماجرای فرار اشرف دهقانی در سال 52، گروه ابوذر نهاوند، انتقال چند زندانی از قصر و تیرباران آنها، كم‌شدن فشار بر زندانیان سیاسی در سال 55 و سرانجام رهایی زندانیان سیاسی در سال 57 از زندان قصر و بعد جابه‌جایی زندانبانان با زندانیان بعد از رخداد انقلاب و اعدام چند نفر از زندانبانان و افسران زندان قصر، محاكمه و اعدام هویدا كه در قصر بازداشت بود، بخش‌های پایان كتاب را
شامل می‌شود.
فصل چهارم كتاب درباره برنامه‌ها و سرگرمی‌های زندانیان صحبت می‌كند. نویسنده در كتاب شرحی هم از وضع و حال زندانیان زن سیاسی و زندان زنان در این دهه می‌دهد. نحوه اداره بند زنان، نگهبانان زندان زنان، وضعیت ورزش، مطالعه، كلاس‌های آموزشی و سخنرانی، كتاب‌هایی كه در زندان قصر از سوی زندانیان ترجمه یا تألیف شده بوده و... پایان‌بخش
كتاب است.
در بخش پیوست‌های كتاب هم ماجرای تیمورتاش در زندان، داستان فرار سید‌فرهاد و برخی اصطلاحات رایج در بین زندانیان قصر به صورت مفصل و جداگانه شرح داده شده است.
خوانندگان علاقه‌مند به دنبال‌كردن روایت‌های زندان قصر می‌توانند به جز این كتاب، به كتاب خاطرات سرتیپ اصغر كورنگی، رئیس سابق زندان قصر با نام «مسیح در قصر»، از سوی نشر روزنه هم مراجعه كنند. روایت رئیس زندان قصر در دهه 40 كه به جای همكاری با ساواك یا اطلاعات شهربانی با زندانیان سیاسی همكاری می‌كرد، او بود كه شنود ساواك را در اتاق‌های زندان به آیت‌الله طالقانی لو داد و بابت همین هم مدتی کوتاه بازداشت شد و برای بازگرداندن زندانیان سیاسی از تبعید سعی زیادی كرد و در كمیسیون عفو و بخشودگی نهایت تلاش خود را كرد تا این عفو شامل حال همه اعضای نهضت آزادی شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
