حقوق بیماران مبتلا به ایدز
مهسا خوشاخلاق . پژوهشگر حقوق پزشکی
بیماری ایدز به دلیل شیوع گسترده و گرفتن جان میلیونها انسان یکی از چالشهای سلامت عمومی محسوب میشود. این بیماری نهتنها یک معضل بهداشتی- درمانی است؛ بلکه به دلیل انگ و تبعیض یک معضل اجتماعی نیز هست. درحالیکه ایدز نیز یک بیماری مانند دیگر بیماریها است و نباید مبتلایان را به دلیل باورهای غلط از حقوق بشری محروم کرد. ترس از طردشدن از سوی خانواده و محرومیت از حقوق اجتماعی موجب میشود که ناقلان، بیماری خود را مخفی کنند و به دنبال درمان نروند که چنین امری از یک طرف منجر به زندگی پرمشقت، بروز دیگر بیماریها و مرگ آنان خواهد شد و از طرف دیگر به دلیل مسریبودن، سلامت عمومی را نیز تهدید میکند؛ بنابراین بهترین راه برای جلوگیری از شیوع ایدز بهرسمیتشناختن حقوق مبتلایان و جلب اعتماد آنان درباره سیستم درمانی است که تحقق آن از طریق آموزش شاغلان حرفه پزشکی میسر میشود. محرمانگی و افشانکردن نتایج آزمایش سیاستی است که مبتلایان به ایدز را ترغیب به انجام آزمایش و درمان میکند. اصل بر حفظ مطلق راز بیمار است و تجویز افشا تنها به موجب قانون، برای حفظ مصالح مهم دیگران و به میزان ضرورت ممکن است. در حقوق ایران به موجب ماده ۶۴۸ قانون مجازات، افشای اسرار بیمار از طرف پزشک بدون رضایت او جرم است، استثنای این ماده بیماریهای ذکرشده در قانون طرز جلوگیری از بیماریهای آمیزشی و واگیردار است که به دلیل قدیمیبودن آن، به ایدز بهعنوان یک بیماری که در موارد استثنائی افشای آن از طرف پزشک مجاز باشد، اشاره نشده است؛ بنابراین این قانون باید بازنگری شود تا پزشک بتواند بدون نقض محرمانگی و مجازات، شریک جنسی بیمار را که در معرض خطر ابتلا است، مطلع کند. مهمترین عامل ابتلا به ایدز در ایران اعتیاد تزریقی است (۵۰ درصد) و باید معتادان زیر نظر مراکز مخصوص کارت شناسایی داشته باشند و سوزن و سرنگ رایگان در زندانها ارائه شود.
دومین عامل، روابط جنسی محافظتنشده (۴۰ درصد) است که باید برای ارتقای آگاهی عمومی علائم، طرق انتقال و شیوههای پیشگیری ایدز به جوانان و زنان که بیشتر در معرض ابتلا هستند، آموزش داده شود و ضرورت استفاده از وسایل بهداشت جنسی و محافظتی تبیین و رایگان توزیع شود. همچنین باید قوانین جنایی و تنبیهی اصلاح شود تا بیماران بدون آنکه به علت منشأ ابتلا مجازات شوند، بدون جانبداری تحت درمان قرار بگیرند.
دو عامل دیگر ابتلای به ایدز انتقال ویروس از مادر به جنین (یک درصد) و دریافت خون و فراوردههای خونی آلوده (9 درصد) است.
با وجود تلاشهایی که برای تضمین حقوق این بیماران شده است، در عمل تا رسیدن به امنیت اجتماعی مبتلایان فاصله بسیاری است. حقوق مبتلایان به ایدز باید در قالب مجموعهای از حقوق درمانی-اجتماعی (ازجمله اشتغال، تأمین اجتماعی، بیمه، مسکن و آموزش) فراتر از حقوق بیماران عادی تبیین شود و منشوری مختص حقوق بیماران مبتلا به ایدز تصویب شود که علاوه بر حقوق بیماران، تکالیف آنها بهعنوان اقشار پرخطری که ناقل بیماری مسری هستند، در قبال سلامت دیگران مشخص شود تا درصورتیکه به طور مستقیم یا غیرمستقیم به سلامت دیگران آسیب بزنند، مسئولیت مدنی یا کیفری داشته باشند.
بیماری ایدز به دلیل شیوع گسترده و گرفتن جان میلیونها انسان یکی از چالشهای سلامت عمومی محسوب میشود. این بیماری نهتنها یک معضل بهداشتی- درمانی است؛ بلکه به دلیل انگ و تبعیض یک معضل اجتماعی نیز هست. درحالیکه ایدز نیز یک بیماری مانند دیگر بیماریها است و نباید مبتلایان را به دلیل باورهای غلط از حقوق بشری محروم کرد. ترس از طردشدن از سوی خانواده و محرومیت از حقوق اجتماعی موجب میشود که ناقلان، بیماری خود را مخفی کنند و به دنبال درمان نروند که چنین امری از یک طرف منجر به زندگی پرمشقت، بروز دیگر بیماریها و مرگ آنان خواهد شد و از طرف دیگر به دلیل مسریبودن، سلامت عمومی را نیز تهدید میکند؛ بنابراین بهترین راه برای جلوگیری از شیوع ایدز بهرسمیتشناختن حقوق مبتلایان و جلب اعتماد آنان درباره سیستم درمانی است که تحقق آن از طریق آموزش شاغلان حرفه پزشکی میسر میشود. محرمانگی و افشانکردن نتایج آزمایش سیاستی است که مبتلایان به ایدز را ترغیب به انجام آزمایش و درمان میکند. اصل بر حفظ مطلق راز بیمار است و تجویز افشا تنها به موجب قانون، برای حفظ مصالح مهم دیگران و به میزان ضرورت ممکن است. در حقوق ایران به موجب ماده ۶۴۸ قانون مجازات، افشای اسرار بیمار از طرف پزشک بدون رضایت او جرم است، استثنای این ماده بیماریهای ذکرشده در قانون طرز جلوگیری از بیماریهای آمیزشی و واگیردار است که به دلیل قدیمیبودن آن، به ایدز بهعنوان یک بیماری که در موارد استثنائی افشای آن از طرف پزشک مجاز باشد، اشاره نشده است؛ بنابراین این قانون باید بازنگری شود تا پزشک بتواند بدون نقض محرمانگی و مجازات، شریک جنسی بیمار را که در معرض خطر ابتلا است، مطلع کند. مهمترین عامل ابتلا به ایدز در ایران اعتیاد تزریقی است (۵۰ درصد) و باید معتادان زیر نظر مراکز مخصوص کارت شناسایی داشته باشند و سوزن و سرنگ رایگان در زندانها ارائه شود.
دومین عامل، روابط جنسی محافظتنشده (۴۰ درصد) است که باید برای ارتقای آگاهی عمومی علائم، طرق انتقال و شیوههای پیشگیری ایدز به جوانان و زنان که بیشتر در معرض ابتلا هستند، آموزش داده شود و ضرورت استفاده از وسایل بهداشت جنسی و محافظتی تبیین و رایگان توزیع شود. همچنین باید قوانین جنایی و تنبیهی اصلاح شود تا بیماران بدون آنکه به علت منشأ ابتلا مجازات شوند، بدون جانبداری تحت درمان قرار بگیرند.
دو عامل دیگر ابتلای به ایدز انتقال ویروس از مادر به جنین (یک درصد) و دریافت خون و فراوردههای خونی آلوده (9 درصد) است.
با وجود تلاشهایی که برای تضمین حقوق این بیماران شده است، در عمل تا رسیدن به امنیت اجتماعی مبتلایان فاصله بسیاری است. حقوق مبتلایان به ایدز باید در قالب مجموعهای از حقوق درمانی-اجتماعی (ازجمله اشتغال، تأمین اجتماعی، بیمه، مسکن و آموزش) فراتر از حقوق بیماران عادی تبیین شود و منشوری مختص حقوق بیماران مبتلا به ایدز تصویب شود که علاوه بر حقوق بیماران، تکالیف آنها بهعنوان اقشار پرخطری که ناقل بیماری مسری هستند، در قبال سلامت دیگران مشخص شود تا درصورتیکه به طور مستقیم یا غیرمستقیم به سلامت دیگران آسیب بزنند، مسئولیت مدنی یا کیفری داشته باشند.
