آموزش در شرایط اضطرار

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

در شرایطی به استقبال سال آموزشی می‌رویم که همچنان چگونگی شروع و ادامه کار مدرسه‌ها با اما‌ و‌ اگرهای فراوانی روبه‌روست. شرایط نه جنگ نه صلح فرساینده، وضعیت اقتصادی به‌شدت آسیب‌زا، دل‌نگرانی‌های گسترده اجتماعی و...، آموزش را از اولویت‌های حاکمیتی، اجتماعی و حتی خانوادگی خارج کرده‌ است. دست‌و‌پنجه نرم‌ کردن خانواده‌ها با گرفتاری‌های گوناگون و فشارهای واردشده بر پدرها و مادرها، فرزندان آنان را نیز درگیر کرده و البته فشارهای فزاینده اقتصادی سرراست بر خواسته و نیازهایشان کارگر می‌افتد و اما چه می‌شود کرد؟ به‌تازگی با اصطلاح «آموزش در شرایط بحران یا اضطرار» آشنا شدم که به گمانم در شرایط کنونی کشور می‌تواند از آسیب‌های بیشتر به نوآموزان در هر سطحی جلوگیری کند. گرچه در میان معلمان، کنشگران آموزشی و اجتماعی و حتی خانواده‌های درگیر با آموزش، نخستین برداشت از واژه «بحران» این است که خب، آموزش ایران سال‌هاست دچار بحران‌های گوناگون است و راه برون‌رفت از این بحران‌ها نیازمند سال‌ها برنامه‌ریزی، توجه و هزینه‌های مادی و غیر‌مادی است. بحران و اضطرار مورد تأکید در این اصطلاح گرچه می‌تواند پیوندهای محکمی با بحران‌های ریشه‌دار در آموزش‌و‌پرورش ما داشته باشد،‌ بیش از آن راهکارها و تجربه‌هایی فوری‌ای را در‌بر‌می‌گیرد که سرراست در پی گره‌گشایی از گرفتاری‌های آموزشی برآمده از حادثه‌های طبیعی مانند سیل و زلزله، مهاجرت‌های گسترده به علت دگرگونی‌های اقلیمی یا درگیری‌ها و جنگ‌های قومی، منطقه‌ای و ملی یا رویدادهایی مانند اینهاست. گمانی نیست که شرایط بغرنج و گرفتاری‌های چندبعدی جامعه کنونی ما، به‌ویژه در مناطق جنگ‌زده‌تر، نیازمند راهکارها و تجربه‌‌هایی است که «آموزش در شرایط اضطرار» را می‌تواند در دسترس ما قرار دهد. از این رو کنشگران آموزشی، صنفی، سمن‌های فعال در حوزه کودکی و معلمان دلسوز و پیگیر، فراخوانده می‌شوند تا در این زمینه آگاهی‌های بیشتری به دست آورده و تجربه‌ها و مهارت‌های خود را با همکاران و همراهانِ خود و دیگر گروه‌های اجتماعی هم‌رسانی کنند*. در پایان، بخشی از یادداشتی کوتاه درباره ضرورت توجه به «آموزش در شرایط اضطرار» را با هم می‌خوانیم. باشد که بتوانیم از راهکارها و تجربه‌های جهانی و ملی در این زمینه بهره بگیریم و امیدوار باشیم به تأثیر آن بر آموزش، آموزگاران و دانش‌آموزان گرفتار در بحران‌های گوناگون؛ حتی تأثیر بر یک معلم در یک کلاس کوچک روستایی. «آموزش در شرایط اضطرار فقط به معنای ادامه فرایند یادگیری نیست، بلکه در شرایط بحران، آموزش می‌تواند نقشی اساسی در حفظ حقوق کودکان، حمایت و حفاظت از آنان و حتی کاهش یا تشدید منازعات داشته باشد. در بررسی «آموزش در شرایط اضطرار» سه رویکرد کلیدی قابل توجه است:

1- آموزش به عنوان یک حق بنیادین انسانی: حتی در تاریک‌ترین زمان‌ها، یعنی در میانه جنگ‌های ویرانگر، بحران‌های عمیق سیاسی یا بی‌ثباتی‌های شدید اجتماعی، دسترسی به یادگیری و محیط‌های آموزشی نباید به عنوان یک امتیاز یا اولویت درجه دوم تلقی شود. آموزش همچنان یک حق اساسی انسانی است که سلب آن، به معنای تضعیف کرامت انسانی و آینده نسل‌های آسیب‌دیده از بحران است. صیانت از این حق در شرایط اضطراری، تعهدی اخلاقی و بین‌المللی برای تمام جوامع محسوب می‌شود.

2- آموزش به عنوان سازوکاری برای حمایت و حفاظت همه‌جانبه: در شرایط بحران، مدارس و فضاهای یادگیری فراتر از مکان صرف برای انتقال دانش عمل می‌کنند. این فضاها می‌توانند نقش پناهگاهی امن را ایفا کرده و احساس امنیت روانی را برای کودکان و نوجوانان بازگردانند. بازگشت به کلاس درس، به زندگی روزمره و آشفته کودکان نظم می‌بخشد، از سلامت روان و رفاه روانی یادگیرندگان در برابر آسیب‌های جنگ حمایت می‌کند و با ایجاد شبکه‌های اجتماعی و حمایتی، پیوندهای انسانی را میان دانش‌آموزان و معلمان مستحکم می‌‌کند تا از انزوا و آسیب‌های بیشتر جلوگیری شود.

3- آموزش به عنوان عاملی دوگانه برای صلح یا تشدید منازعه: اگر ساختار آموزشی عادلانه و فراگیر باشد، می‌تواند انسجام اجتماعی را تقویت کند، حس تعلق به جامعه را افزایش دهد، گفت‌وگو، تسامح و تفکر انتقادی را میان نسل‌ها ترویج کند و با کاهش نارضایتی‌ها، پایه‌گذار صلح پایدار باشد. و اگر سیستم آموزشی ناعادلانه، تبعیض‌آمیز یا طردکننده طراحی شود، به ابزاری برای بازتولید نابرابری‌های ساختاری تبدیل می‌شود. چنین آموزشی با دامن‌زدن به احساس طردشدگی در میان گروه‌های خاص و عمیق‌ترکردن شکاف‌های قومی، مذهبی یا اجتماعی، می‌تواند ناخواسته به تشدید، تداوم و حتی شکل‌گیری دور تازه‌ای از منازعات دامن بزند».

*برای آگاهی بیشتر می‌توانید نگاهی به شبکه جهانی آموزش در شرایط اضطرار (INEE) بیندازید.