جنگ خلیج فارس و نگرانی برای امنیت انرژی، توجه سرمایهگذاران جهان را به بغداد جلب کرد صحنهگردانی عراق؟
صحنهگردانی عراق؟
جنگ در آبهای جنوب ایران و انسداد تنگه هرمز سبب شد صادرات نفت عراق تقریبا به صفر برسد؛ موضوعی که نگرانی گسترده مقامات عراقی را به دنبال داشت.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
شرق: جنگ در آبهای جنوب ایران و انسداد تنگه هرمز سبب شد صادرات نفت عراق تقریبا به صفر برسد؛ موضوعی که نگرانی گسترده مقامات عراقی را به دنبال داشت. نگرانیای که از چشم تحلیلگران دور نماند و بسیاری از آنها نوشتند اقتصاد عراق آنقدر به نفت متکی است که با انسداد تنگه هرمز و توقف درآمدهای این کشور، خطرات امنیتی، عراق را تهدید میکند و بیم شورش تودههای مردم و ظهور دوباره گروههای تروریستی وجود دارد. حالا برخلاف تصورات اولیه، عراق با سیل سرمایهگذاریهای بزرگ انرژی و ترانزیت کالا مواجه شده؛ سرمایهگذاریهایی که هدف آنها یکی است: دورزدن تنگه هرمز و تأمین امنیت انرژی بازار جهان.
عراق نگران جنگ خلیج فارس
انسداد تنگه هرمز در هفتههای ابتدای جنگ خلیج فارس، صادرات نفت عراق را تقریبا به صفر رساند؛ اتفاقی که سبب شد صف تانکرهای نفتی در مرز این کشور خبرساز شود و بغداد را ناچار کند محمولههای نفتی را به صورت زمینی منتقل کند. در ماههای بعد و با وقوع آتشبس، عراق توانست صادرات نفت خود را تا حدی تسهیل کند، اما گزارشهای منتشرشده حاکی از آن بود که این کشورِ نفتی، در جنگ خلیج فارس درآمد درخور توجهی را از دست داده است. عراق تا پیش از جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، روزانه حدود 3.5 میلیون بشکه نفت صادر میکرد، اما پس از جنگ مجبور شد نفت خام را با تانکر از راه سوریه و با خط لوله به بندر جیحان ترکیه بفرستد. دیدهبان اقتصادی عراق، «اکوعراق»، اعلام کرده از زمان بستهشدن تنگه هرمز تا پایان خرداد 1405، عراق چیزی حدود 350 میلیون بشکه از صادرات نفت خود را به ارزش 37.7 میلیارد دلار از دست داده است. براساس این گزارش، عراق تا قبل از بستهشدن تنگه هرمز ماهانه 103 تا 107 میلیون بشکه نفت صادر میکرد، اما انسداد تنگه هرمز ماهانه بین 79 تا 93 میلیون بشکه صادرات نفت این کشور را کاهش داده است. این گزارش در حالی منتشر شد که نگرانی برای امنیت عراق بالا گرفته بود. در همین زمینه، میدلایستنیوز از قول کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، نوشته است توقف صادرات نفت از تنگه هرمز، عراق را با خطر درگیریهای داخلی مواجه میکند. او تأکید کرده است: «اختلال در صادرات نفت عراق از این آبراه، دولت بغداد را در تأمین بودجه خدمات عمومی ناتوان کرده است و کشور را با خطر جدی بروز درگیریهای داخلی مواجه میکند؛ چراکه بخش اصلی درآمدهای دولت عراق برای ارائه خدمات عمومی، از طریق صادرات نفت از مسیر تنگه هرمز تأمین میشود و اگر دولت عراق نتواند خدمات لازم را به شهروندان خود ارائه دهد، خطر بروز تنشها و درگیریهای داخلی در این کشور وجود دارد». حالا برخلاف تصورات اولیه، سیل سرمایهگذاریهای انرژی و ترانزیت به سوی عراق سرازیر شده است؛ سرمایهگذاریهایی که یک هدف کلیدی را دنبال میکنند و آن، دورزدن تنگه هرمز و استفاده از ظرفیتهای جغرافیایی و منابع عراق برای افزایش امنیت انرژی در عراق است.
فرانسه به دنبال دورزدن هرمز در عراق
سهشنبه هفته گذشته باسم محمد خضیر، وزیر نفت عراق، از چهار پروژه راهبردی خبر داد که قرار است با همکاری شرکتهای فرانسوی توسعه پیدا کند. او در گفتوگو با شبکه العراقیه گفت توسعه میدان ارطاوی با ظرفیت ۲۱۰ هزار بشکه در روز، بهرهبرداری از گاز پنج میدان با ظرفیت ۶۰۰ میلیون فوت مکعب در روز، تزریق آب دریا برای جبران افت فشار مخزن و انرژی خورشیدی با ظرفیت هزار مگاوات در دستور کار است. شرکت توتال فرانسه در حال حاضر در میدان ارطاوی فعال است. اخیرا نیز امانوئل مکرون، رئیسجمهوری فرانسه، اعلام کرد برای دورزدن تنگه هرمز، فرانسه بنا دارد خط لوله انتقال نفت و گاز عراق به اروپا را بسازد. او در ادامه توضیح داد پاریس با عراق و اردن برای ساخت خط لوله انتقال نفت و گاز عراق به بازار اروپا همکاری میکند و کشورش تلاش دارد وابستگی خود به تنگه هرمز را برای تأمین انرژی کاهش دهد. مکرون همچنین تأکید کرده است بحران انرژی فقط مشکل فرانسه نیست و همه اروپا را در بر میگیرد. اظهارات مکرون چند روز پس از سفر نخستوزیر عراق به پاریس مطرح شد. دو طرف در این سفر، شش توافق همکاری امضا و اعلام کردند گفتوگو درباره چند پروژه انرژی را آغاز میکنند. بر همین اساس، شرکت توتالانرژی و دولت عراق قرار است چند پروژه را بر پایه سرمایهگذاری گسترده بررسی کنند. پاتریک پویانه، مدیرعامل توتالانرژی، به روزنامه نشنال میگوید شرکتش «در گفتوگوی فعال برای گرفتن سهم در کنسرسیومی است که ساخت خط لوله بصره-بانیاس را برنامهریزی میکند». منابع مطلع خبر میدهند توتالانرژی به دنبال سهم ۱۰درصدی است. این کنسرسیوم شامل شرکت آمریکایی شورون، شرکت قطری-سوری یوسیسی هلدینگ و شرکت سرمایهگذاری آمریکایی تیآیکپیتال است و توتال مردادماه اعلام کرد به آن میپیوندد. این خط لوله به عراق اجازه میدهد نفت میدانهای جنوبی بصره را به بندر بانیاس در ساحل مدیترانهای سوریه و سپس به اروپا برساند. کارشناسان صنعت هزینه کل پروژه را ۱۵ میلیارد دلار برآورد کردهاند که ساختش دستکم چهار سال طول میکشد.
سرمایهگذاری بزرگ آمریکا در نفت و گاز عراق
پیش از این، علی الزیدی، نخستوزیر جوان عراق، در پایان تیر امسال به آمریکا سفر کرد و به دنبال این سفر یک بسته بزرگ اقتصادی به ارزش تقریبی ۶۰ میلیارد دلار به امضا رساند. عمده محتوای این اسناد توسعه صنعت انرژی عراق با تمرکز بر نفت، گاز و برق بوده و بخشی از این بسته با هدف ایجاد مسیرهای جایگزین برای انتقال نفت از خلیج فارس به بازارهای جهانی و کاهش وابستگی به تنگه هرمز طراحی شده بود. قراردادهایی که در اتاق بازرگانی آمریکا به امضا رسید، علاوه بر بخش انرژی، حوزههایی مانند بهداشت و درمان، ارتباطات و زیرساخت را هم در بر میگرفت. این بسته بزرگ سرمایهگذاری آمریکا در عراق در واقع شامل ۴۸ توافق در زمینه انرژی و «همکاریها و مشارکتهایی میان وزارتخانههای نفت و برق عراق با شرکتهایی مانند اکسونموبیل، کبیآر، جیایی ورنووا، شل و هالیبرتون» بود. همچنین چندین قرارداد مرتبط با ساخت یک خط لوله بزرگ انتقال نفت خام میان عراق و سوریه هم به امضا رسید. پیش از این میدلایستآی خبر داده بود عراق، سوریه و آمریکا قصد دارند خط لوله تاریخی ۵۰۰مایلی منتهی به سواحل مدیترانه را احیا کنند؛ اقدامی که بخشی از تلاشها برای کاهش نفوذ ایران بر تنگه هرمز است. خط لوله کرکوک-بانیاس در سال 1952 افتتاح شد و روزانه 300 هزار بشکه نفت منتقل میکرد، اما در سال 2003 و پس از حمله آمریکا به عراق بخشهای زیادی از این خط لوله منفجر شد. چهار سال بعد شرکت روسی گازپروم تلاش کرد این خط لوله را احیا کند، اما به دلیل آنکه منابع مالی کافی در اختیار نداشت، این عملیات معلق شد. در سال 2010 روسیه و عراق توافق کردند دو خط لوله جدید از کرکوک به بانیاس بسازند که هرکدام روزانه 1.5 و 1.2 میلیون بشکه نفت را منتقل میکرد، اما این طرح هم به سرانجام مشخص نرسید. پس از این ماجرا روسیه بار دیگر تلاش کرد نهتنها خط لوله کرکوک-بانیاس را احیا کند، بلکه یکی از بازیگران مهم در قلمرو عراق باشد، بهویژه اینکه روسیه این نقش را در سوریه اجرا میکرد. از همان سال 2010 روسیه میلیاردها دلار برای توسعه میدانهای نفتی عراق سرمایهگذاری کرد؛ چراکه اعتقاد داشت این سرمایهگذاریها میتواند جای پای آمریکا را در منطقه کمرنگ کند. در آن سالها بسیاری از تحلیلگران معتقد بودند راهاندازی خط لوله کرکوک-بانیاس توسط روسیه و با حمایت دولت عراق نشانه نابودی منافع نفتی و نظامی آمریکا در بینالنهرین است. از آن سو دولت وقت عراق معتقد بود با ساخت خط لوله کرکوک-بانیاس رؤیاهای جداییطلبان کرد منطقه و مورد حمایت آمریکا را نقشبرآب میکند؛ چراکه این خط لوله میتواند نقش دولت مرکزی را در میدانهای نفتی شمال عراق پررنگتر کند. ائتلاف دولت عراق و روسیه برای احیای این خط لوله نفتی مورد استقبال تهران قرار گرفت و در سال 2014 ایران طرح اتصال میدانهای نفتی خود را به خط لوله کرکوک-بانیاس مطرح کرد و به این ترتیب خط لولههای مهم انتقال انرژی در خاورمیانه میتوانست در اختیار بلوک شرق قرار گیرد. با این حال پس از جنگ روسیه و اوکراین و در نهایت جنگ در خلیج فارس، سرنوشت این خط لوله به کلی متفاوت شد. رویگردانی بازار اروپا از شراکت انرژی با روسیه سبب شد جای پای سرمایهگذاران آمریکایی و اروپایی در میدانهای نفت و گاز شمال عراق محکمتر شود.
ترکیه در اندیشه شاهرگ ترانزیت عراق
بهجز این ترکیه هم سرمایهگذاریهای وسیعی برای توسعه ترانزیت عراق و مسیرهای دورزدن تنگه هرمز و کریدورهای ترانزیتی ایران انجام داده است. حالا ترکیه با عزم جدی در حال راهاندازی کریدور «راه توسعه» عراق است که کریدور ترانزیتی شمال به جنوب ایران را به حاشیه میبرد. هدف این پروژه، اتصال آسیا به اروپا از طریق شبکه راهآهن، جادهها، بنادر و مراکز شهری است. همچنین آلپارسلان بایراکتار، وزیر انرژی ترکیه، در گفتوگو با خبرگزاری آنادولو از پیشنهاد ترکیه به عراق خبر داده است که منطقه نفتخیز بصره در جنوب عراق را به شمال این کشور متصل میکند و عراق میتواند بدون نیاز به تنگه هرمز، نفت خود را از شمال این کشور به ترکیه و سپس اروپا صادر کند. خط لوله عراق-ترکیه، نفت کرکوک را به بندر مدیترانهای جیهان در ترکیه منتقل میکند. این خط لوله ظرفیتی بیش از 1.5میلیون بشکه در روز دارد و میتواند حجم قابل توجهی از نفت عراق را بدون نیاز به خلیج فارس و تنگه هرمز صادر کند. این مقام ترک همچنین ایده ساخت یک خط لوله گاز از قطر به ترکیه را دوباره مطرح کرد که از چند کشور از جمله عربستان سعودی، اردن و سوریه گذر میکند.
بایراکتار خطاب به قطر گفت «شما دیگر صادرات LNG ندارید. در حال حاضر هم نمیتوانید از هرمز گذر کنید. حالا تصور کنید مقداری گاز از راه یک خط لوله به ترکیه و اروپا منتقل شود. ما یک مسیر صادراتی جایگزین برای شما باز میکنیم».
همچنین تسنیم در اردیبهشت ۱۴۰۵ خبر داد ترکیه قراردادی را با عراق امضا کرده که طی آن دولت بغداد ۲۰ سامانه پدافند هوایی را از ترکیه میخرد تا با آن امنیت میادین نفت و گاز خود را تأمین کند. این قرارداد آنجا معنادارتر میشود که بخش قابل توجهی از میادین نفت و گاز عراق در شمال این کشور و در نزدیکی ترکیه قرار دارد و سرمایهگذارانی از آمریکا، امارات و اسرائیل در این میادین حضور داشته و به دنبال تأمین پایدار انرژی اروپا از طریق میادین شمالی عراق هستند. این میادین بارها در جریان حملات راکتی ایران به مواضع نیروهای مخالف ایران آسیب دیدهاند.
رقابت چین و آمریکا در بازار عراق
البته چین در بازار انرژی عراق پیشتاز بود و در سالهای اخیر سرمایهگذاریهای بزرگی در بخش انرژی عراق انجام داده است. تا پیش از جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، چین بزرگترین سرمایهگذار خارجی در عراق و بهویژه در بخش انرژی این کشور بود. براساس ارزیابیها، در سال ۲۰۲۳ مجموع سرمایهگذاری مستقیم چین به ۳۴ میلیارد دلار رسید و این کشور به بزرگترین سرمایهگذار در عراق تبدیل شد. البته باید گفت که نفوذ اقتصادی چین در عراق از سال ۲۰۱۹ و با امضای توافق «نفت در برابر بازسازی و سرمایهگذاری» وارد مرحله تازهای شد. براساس این توافق، شرکتهای چینی در توسعه میدانهای نفت و گاز عراق صاحب اولویت شدند و تخفیفهای قابل توجهی برای خرید و تولید نفت و گاز دریافت کردند. همکاری پکن با بغداد تنها به نفت و گاز محدود نشد. چین حق توسعه زیرساختهای گسترده، ساخت جاده، راهآهن، فرودگاه، بنادر، مراکز آموزشی و تأسیسات خدماتی را نیز به دست آورد و شرکتهای چینی اجازه دارند برای حفاظت از پروژههای خود، نیروهای امنیتی در اطراف میدانهای نفت و گاز مستقر کنند.
با این حال پس از اینکه ردپای روسیه در صنعت نفت و گاز عراق کمرنگ شد، به نظر میرسد که حالا آمریکا به دنبال کاهش نفوذ چین در عراق است. براساس راهبرد امنیت ملی سال ۲۰۲۵ آمریکا، سیاست خارجی دولت دونالد ترامپ بر سه حوزه اصلی جهان متمرکز شده است؛ آسیا با محوریت چین، اروپا با محوریت روسیه و اعضای اروپایی ناتو و قاره آمریکا با رهبری ایالات متحده.
با این حال، خاورمیانه همچنان جایگاه راهبردی خود را برای واشنگتن حفظ کرده است. این منطقه حلقه اتصال آسیا و اروپا به شمار میرود، میزبان پایگاههای مهم نظامی آمریکاست و بخش بزرگی از ذخایر نفت و گاز جهان را در اختیار دارد؛ منابعی که نقش مهمی در تأمین انرژی اقتصاد چین دارند. در این میان، عراق به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی و برخورداری از یکی از بزرگترین ذخایر نفت و گاز جهان، به محور رقابت میان آمریکا، چین و روسیه تبدیل شده است و حالا دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، تلاش میکند وابستگی عراق را به چین و روسیه کاهش دهد و همکاریهای اقتصادی، انرژی، امنیتی و زیرساختی عراق با آمریکا را گسترش دهد. تا آنجا که گفته میشود دولت ترامپ قصد دارد توافقهای گستردهای را که چین طی سالهای گذشته با عراق امضا کرده، با قراردادهای مشابه آمریکایی جایگزین کند. همچنین دولت ترامپ در دور جدید ریاستجمهوری خود سیاست سختگیرانهتری را در قبال روابط عراق و ایران در پیش گرفته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
