روایت «شرق» 40 روز بعد از جنگ و 4 روز پس از آتشبس؛ تعلیق شکننده میان میدان و دیپلماسی در ساعتهای منتهی به مذاکرات تهران-واشنگتن
پاکستان در نقطه صفر تنش
چهار روز از توافق آتشبس دوهفتهای میان تهران و واشنگتن میگذرد؛ توافقی که از بامداد ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ و پس از 40 روز جنگ تحمیلی محور آمریکا-اسرائیل علیه ایران و با میانجیگری پاکستان حاصل شد. با این حال آنچه امروز شنبه، پیشروی منطقه قرار دارد، بیش از آنکه تصویری از ثبات باشد، صحنهای از تعلیق شکننده میان میدان و دیپلماسی است.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
عبدالرحمن فتحالهی: چهار روز از توافق آتشبس دوهفتهای میان تهران و واشنگتن میگذرد؛ توافقی که از بامداد ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ و پس از 40 روز جنگ تحمیلی محور آمریکا-اسرائیل علیه ایران و با میانجیگری پاکستان حاصل شد. با این حال آنچه امروز شنبه، پیشروی منطقه قرار دارد، بیش از آنکه تصویری از ثبات باشد، صحنهای از تعلیق شکننده میان میدان و دیپلماسی است. درحالیکه قرار است طی ساعات آینده مذاکراتی حساس در اسلامآباد آغاز شود، نشانههای متناقضی از میزان پایبندی طرفها و بهویژه ایالات متحده و اسرائیل به آتشبس و حتی اصل آغاز گفتوگوها به چشم میخورد. درحالیکه هواپیمای حامل تیم مذاکره کننده آمریکایی با رهبری ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، به سمت پاکستان حرکت کرده، همچنان برقراری مذاکرات صلح در هالهای از ابهام است؛ زیرا محمدباقر قالیباف پیش از عزیمت به پاکستان گفته: «آتشبس در لبنان و آزادی پولهای بلوکهشده ایران، باید پیش از مذاکره محقق شود»، البته برخی منابع از پرواز هواپیمای تیم مذاکرهکننده ایران به مشهد برای زیارت و بعد ترک کشور به سمت پاکستان خبر دادند؛ تا زمان تنظیم این گزارش، خبرها حاکی از ورود هواپیمای تیم مذاکرهکننده ایرانی به پاکستان بود. در این بین سیانان به نقل از منابع آمریکایی و اسرائیلی در گزارشی مدعی شد که ترامپ، تماس تلفنی پرتنشی با نتانیاهو داشته است. به هرحال در چند روز اخیر در داخل ایران، مقامات رسمی از همان روزهای نخست درباره نقض برخی مفاد آتشبس هشدار دادهاند. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه نیز شامگاه چهارشنبه ۱۹ بهمنماه، تنها چند ساعت پس از اعلام آتشبس میان ایران و ایالات متحده و در شرایطی که حملات اسرائیل به مناطق مختلف لبنان ادامه داشت، با انتشار پیامی در شبکه ایکس درباره پایبندی واشنگتن به تعهداتش ابراز تردید کرد. او با اشاره به توافق آتشبسی که بامداد همان روز و در پی پذیرش طرح ۱۰مادهای پیشنهادی ایران از سوی آمریکا حاصل شده بود، تأکید کرد که چارچوب این توافق روشن است و ایالات متحده باید میان پایبندی به آتشبس یا ادامه مسیر جنگ از طریق اسرائیل یکی را انتخاب کند؛ جمع این دو امکانپذیر نیست. رئیس دستگاه دیپلماسی همچنین با اشاره به تحولات لبنان نوشت که افکار عمومی جهان در حال رصد رفتار آمریکاست و خواهد دید که آیا این کشور به تعهدات خود عمل میکند یا خیر. در همین راستا اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه نیز با بیان اینکه توقف درگیریها در جبهه لبنان بخشی از تفاهم آتشبس میان تهران و واشنگتن بوده، تصریح کرد که حملات اخیر اسرائیل به لبنان نقض صریح این توافق محسوب میشود و مسئولیت آن مستقیما متوجه دولت آمریکاست. یکی از مهمترین واکنش به توییت هفته گذشته محمدباقر قالیباف بازمیگردد؛ رئیس مجلس شورای اسلامی در روز دوم آتشبس صراحتا اعلام کرد که برخی تعهدات از سوی طرف مقابل رعایت نشده و «زمان در حال اتمام است». این اظهارات در شرایطی مطرح شد که همزمان، گزارشهایی غیررسمی از نقشآفرینی او در رأس هیئت مذاکرهکننده ایرانی منتشر شد؛ گزارشهایی که هنوز بهطور رسمی تأیید نشدهاند، اما نشاندهنده سطح بالای اهمیت مذاکرات پیشرو هستند. به گزارش تسنیم و به نقل از المیادین، محمدباقر قالیباف به همراه محمدباقر ذوالقدر، دبیر شورای عالی امنیت ملی و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان، در مذاکرات اسلامآباد شرکت خواهند کرد. رسانههای داخلی ایران نیز روز پنجشنبه ۲۰ فروردین به نقل از سعید خطیبزاده، معاون وزیر امور خارجه، اعلام کردند که هیئت ایرانی برای انجام مذاکرات با آمریکا راهی اسلامآباد خواهد شد. او در گفتوگو با بیبیسی درباره سطح و نحوه مذاکرات توضیح داد که ترکیب و سطح هیئت ایرانی متناسب با طرف مقابل تنظیم میشود. به گفته او، براساس پیامهای منتقلشده از سوی پاکستان، احتمالا جیدی ونس هدایت هیئت آمریکایی را
بر عهده خواهد داشت و در این صورت، محمدباقر قالیباف گزینه اصلی برای ریاست هیئت ایرانی خواهد بود. گفتنی است که رضا امیریمقدم، سفیر ایران در پاکستان، توییت پنجشنبه خود را که در آن گفته بود «امشب هیئتی ایرانی برای گفتوگو با طرف آمریکایی درباره مفاد آتشبس به اسلامآباد سفر میکند»، حذف کرده است. همزمان عنوان شده که محمد شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، نیز ریاست هیئت میزبان را بر عهده خواهد داشت. المیادین هم مدعی شد جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، استیو ویتکاف، فرستاده ویژه کاخ سفید، جرد کوشنر، مشاور سابق رئیسجمهور و برد کوپر، رئیس ستاد فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا، ترکیب هیئت آمریکایی در این دور از مذاکرات را تشکیل میدهند. شایان ذکر است که تا لحظه تنظیم گزارش، خبر رسمی دال بر ورود هیئت مذاکرهکننده ایران به پاکستان مخابره نشده است، اما به نوشته الجزیره، هیئت مذاکرهکننده آمریکایی به ریاست جیدی ونس، عازم اسلامآباد شد. پیشتر معاون اول ترامپ گفته بود «ما مشتاقانه منتظر مذاکرات با ایران هستیم و امیدواریم که مثبت باشند. ما قطعا آمادهایم تا در مذاکرات اسلامآباد دست همکاری دراز کنیم و تلاش خواهیم کرد تا مذاکرات در پاکستان مثبت باشد». به ادعای ونس، «رئیسجمهور ترامپ در مورد مذاکرات اسلامآباد دستورالعملهای بسیار روشنی به ما دادند و خواهیم دید که اوضاع چگونه پیش خواهد رفت». قبلتر هم ایسنا خبر از ورود یک هیئت ۳۰نفره آمریکایی به اسلامآباد برای بررسی نهایی تمهیدات امنیتی داده بود. دولت پاکستان نیز این مذاکرات را رویدادی مهم توصیف و از آن استقبال کرده است. در همین راستا، «منطقه سبز» اسلامآباد بهطور کامل مسدود شده، هتل سرینا برای اقامت هیئتها در نظر گرفته شده و تدابیر ویژهای ازجمله تعطیلی مدارس و آمادهباش بیمارستانها اعمال شده است. همچنین صدور روادید فرودگاهی برای هیئتها و خبرنگاران در دستور کار قرار گرفته است.
سرنوشت لبنان و آینده مذاکرات در اسلامآباد
با وجود تدارکات لازم پاکستان برای برگزاری هرچه بهتر مذاکرات بین ایران و ایالات متحده، همچنان اختلافات بر سر نحوه اجرای آتشبس پابرجاست. همانطور که پیشتر گفته شد، در مهمترین مورد اختلافی، تهران تأکید دارد که لبنان نیز مشمول آتشبس است، اما آمریکا این موضوع را نپذیرفته و همزمان حملات جستهوگریخته اسرائیل به لبنان ادامه دارد. در همین چارچوب، گمانهزنیهایی منتشر شد که سفر هیئت ایرانی به اسلامآباد قرار است پنجشنبهشب انجام شود، اما بعد خبر لغو سفر منتشر شد که همزمان اخباری منتشر شد که تهران اعلام کرده تا زمان توقف حملات به لبنان، مذاکرات در حالت تعلیق باقی خواهد ماند. همزمان شبکه تلویزیونی بریتانیایی «آی تیوی» به نقل از منابع آگاه گزارش داد امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، در رأس گروهی از کشورهای اروپایی در حال انجام تلاشهای دیپلماتیک محرمانه برای گنجاندن لبنان در مفاد آتشبس در خاورمیانه هستند.
در جدیدترین دور تنشهای منطقهای، چهارشنبه گذشته حملات گسترده هوایی اسرائیل به لبنان بار دیگر اوضاع خاورمیانه را بحرانی کرده است. ارتش اسرائیل اعلام کرده در عملیاتی کمسابقه، طی حدود 10 دقیقه بیش از صد هدف مرتبط با حزبالله را در مناطق مختلف ازجمله حومه جنوبی بیروت، جنوب لبنان و دره بقاع هدف قرار داده است. این حملات که ساعاتی پس از رد ادعای پاکستان درباره شمول لبنان در آتشبس ایران و آمریکا انجام شد، تلفات و خسارات سنگینی بر جای گذاشت. براساس آمار رسمی، دستکم ۱۱۲ نفر کشته و صدها نفر زخمی شدهاند، هرچند برخی منابع تعداد قربانیان را بسیار بیشتر اعلام میکنند. تخریب ساختمانهای مسکونی و فشار شدید بر بیمارستانها، وضعیت انسانی را وخیمتر کرده است. همزمان بیش از یک میلیون نفر آواره شدهاند و بحران اجتماعی و اقتصادی لبنان تشدید شده است. حزبالله نیز اعلام کرده از زمان آتشبس حملهای نداشته و درباره ادامه درگیریها هشدار داده است. پنجشنبه گذشته و درحالیکه رسانهها نیز به نقل از رویترز خبری درباره ترور شیخ نعیم قاسم، دبیرکل حزبالله لبنان، منتشر کرده بودند، این خبرگزاری (رویترز)، خبرش را با این توضیح اصلاح کرد که «برادرزاده شیخ نعیم قاسم کشته شده، نه خود او». گفتنی است که ساعاتی بعد بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، اعلام کرد به کابینه خود دستور داده تا هرچه زودتر مذاکرات مستقیم با لبنان را آغاز کند. براساس بیانیه دفتر او، این مذاکرات قرار است بر خلع سلاح حزبالله و ایجاد روابط میان اسرائیل و لبنان متمرکز باشد. در مقابل، یک مقام دولتی لبنان به خبرگزاری فرانسه خبر داده که بیروت پیش از آغاز هرگونه مذاکره، خواهان آتشبس است. در سوی دیگر نیز سیانان خبر داد که تصمیم اخیر بنیامین نتانیاهو مبنی بر پیگیری مذاکرات مستقیم با طرف لبنانی تحت تأثیر درخواستهای مکرر دونالد ترامپ اتخاذ شده است. طبق گزارش انبیسی هم رئیسجمهور آمریکا از نخستوزیر اسرائیل خواسته است با کاهش شدت حملات به لبنان، از راهبرد واشنگتن برای باز نگهداشتن درهای مذاکره با ایران حمایت کند. این گزارشها نشاندهنده تلاش کاخ سفید برای مهار درگیریهای منطقهای به منظور متمرکزشدن بر پروندههای کلان دیپلماتیک است. با توجه به نکات یادشده و در سطح میدانی اکنون مهمترین چالش آتشبس و مذاکرات در اسلامآباد متوجه تداوم حملات اسرائیل به لبنان است. برخلاف انتظار اولیه از یک آتشبس فراگیر، ایالات متحده مدعی شده که لبنان جزء توافق نبوده است؛ موضعی که بهطور جدی از سوی ایران و برخی میانجیها مورد تردید قرار گرفته است. استمرار حملات به مناطق مسکونی در جنوب لبنان، علاوه بر تلفات انسانی، بهعنوان عاملی تعیینکننده در سرنوشت مذاکرات امروز تلقی میشود. منابع نزدیک به روند دیپلماتیک تأکید دارند که تهران آغاز هرگونه گفتوگوی مستقیم را مشروط به توقف این حملات میداند.
در همین حال، فضای رسانهای و سیاسی بینالمللی نیز تصویری دوگانه از وضعیت ارائه میدهد. منابع رسمی و نزدیک به تهران، خبر ورود هیئت ایرانی را تکذیب کرده و تأکید کردهاند که بدون تحقق پیششرطهای امنیتی، مذاکراتی در کار نخواهد بود. ایال زامیر، رئیس ستاد مشترک ارتش اسرائیل هم اعلام کرد که «اکنون جبهه اصلی جنگ، لبنان است و ما عملیات زمینی در عمق خاک لبنان را تشدید خواهیم کرد».
در مقابل، شیخ نعیم قاسم، دبیرکل حزبالله، روز جمعه با انتشار پیامی خطاب به مردم لبنان گفت «مقاومت تا آخرین نفس ادامه دارد و دولت لبنان باید به روند امتیازدهی مجانی، پایان دهد». این دوگانگی، وضعیت کنونی بین تهران و واشنگتن را به نوعی «آتشبس مشروط» تبدیل کرده است؛ آتشبسی که نهتنها در میدان بهطور کامل تثبیت نشده، بلکه در سطح سیاسی نیز هنوز به یک چارچوب پایدار برای گفتوگو تبدیل نشده است. در چنین شرایطی، هر تحول میدانی بهویژه در لبنان میتواند بهسرعت مسیر دیپلماسی را تغییر دهد.
نقض تعهدات پیش از آغاز مذاکرات
در آستانه برگزاری مذاکرات حساس میان ایران و آمریکا در اسلامآباد، علاوه بر اختلافات جدی بر سر تداوم حملات اسرائیل به لبنان، دو محور دیگر از موارد اختلافی نیز بهعنوان چالشهای تعیینکننده در مسیر گفتوگوها مطرح شدهاند؛ مسائلی که میتوانند از همان ابتدا روند مذاکرات را با بنبست مواجه کنند. در این میان، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، روز چهارشنبه با انتشار پیامی در شبکه ایکس، بهصراحت از نقض برخی تعهدات آمریکا در چارچوب طرح 10مادهای ایران خبر داد؛ طرحی که پیشتر بهعنوان مبنای مذاکرات از سوی طرفین پذیرفته شده بود. به گفته قالیباف، بیاعتمادی نسبت به رفتار واشنگتن از ابتدا وجود داشته و تحولات اخیر نیز این نگرانی را تقویت کرده است. در کنار موضوع عدم اجرای آتشبس در لبنان که پیشتر بهعنوان یکی از اصلیترین نقاط اختلاف مطرح شده، دو مورد دیگر از نقض تعهدات بیش از همه مورد تأکید قرار گرفته است. نخست، اخباری دال بر تداوم تجاوزات به حریم کشور که این اقدام از نگاه تهران، نقض صریح تعهد مربوط به عدم تعرض و احترام به حاکمیت سرزمینی ایران تلقی میشود و میتواند نشانهای از تداوم رفتارهای تنشزا در آستانه مذاکرات باشد. دومین محور اختلافی، به موضوع حق غنیسازی ایران بازمیگردد؛ حقی که در بند ششم چارچوب پیشنهادی ایران مورد تأکید قرار گرفته بود. با این حال، اظهارات اخیر مقامات آمریکایی مبنی بر عدم پذیرش این حق، از سوی تهران بهعنوان عقبنشینی از توافقات اولیه و نقض یکی از اصول اساسی مذاکرات تلقی شده است. شورای عالی امنیت ملی ایران هم اعلام کرده است که یک طرح ۱۰بندی را برای ارائه به ایالات متحده، از طریق میانجیگری پاکستان، تدوین و آماده کرده است. براساس گزارش تسنیم و بیانیه این شورا، این بسته پیشنهادی شامل مجموعهای از محورهای امنیتی، سیاسی و اقتصادی است؛ از جمله ساماندهی عبور و مرور در تنگه هرمز با هماهنگی نیروهای مسلح ایران، توقف اقدامات نظامی علیه گروههای مورد حمایت تهران و خروج نیروهای رزمی آمریکا از پایگاهها و مناطق استقرار در خاورمیانه. در بخش دیگری از این طرح، بر ایجاد سازوکار عبور ایمن در تنگه هرمز تحت نظارت ایران، پرداخت کامل غرامتها براساس برآورد خسارات وارده، لغو کامل تحریمهای اولیه و ثانویه و آزادسازی داراییها و اموال مسدودشده ایران در خارج از کشور تأکید شده است. در بیانیه مذکور همچنین تصریح شده است که تمامی این مفاد باید در قالب یک قطعنامه الزامآور در شورای امنیت سازمان ملل متحد به تصویب برسد تا جنبه حقوقی بینالمللی پیدا کند. در همین حال، خبرگزاری آسوشیتدپرس ادعا کرده که در نسخه فارسی این طرح، عبارت «پذیرش غنیسازی» نیز گنجانده شده است، درحالیکه چنین عبارتی در نسخههای انگلیسی ارائهشده به دیپلماتها و خبرنگاران دیده نمیشود. این مسئله، بهویژه با توجه به حساسیت بالای موضوع هستهای در روابط دو کشور، میتواند تأثیر مستقیمی بر سرنوشت گفتوگوها داشته باشد. بنابراین قالیباف در جمعبندی توییت روز چهارشنبه خود تصریح میکند که «مبنای عملی برای مذاکره» پیش از آغاز رسمی گفتوگوها از سوی آمریکا نقض شده و در چنین شرایطی، نه تداوم آتشبس و نه ورود به مذاکرات دوجانبه، منطقی به نظر نمیرسد. بر این اساس، به نظر میرسد سرنوشت مذاکرات اسلامآباد بیش از هر زمان دیگری به نحوه مدیریت این اختلافات و میزان پایبندی طرفها به تعهدات اولیه گره خورده است. به رغم این گفته رئیس مجلس که طبق ادعای رسانهها، ریاست هیئت مذاکرهکننده کشورمان را هم بر عهده دارد تاکنون خبری مبنی بر لغو نشست اسلامآباد مخابره نشده و کماکان مذاکرات پابرجاست که نشان میدهد دو طرف اراده لازم و عزم جدی برای برگزاری مذاکرات دارند؛ حال باید دید که این محورهای اختلافی در جریان گپ و گفتهای دو طرف حلوفصل خواهد شد یا خیر؟
اسلامآباد در آستانه یک آزمون بزرگ دیپلماتیک
پیرو آنچه گفته شد و در شرایطی که نگاهها به پایتخت پاکستان دوخته شده، اسلامآباد امروز میزبان یکی از حساسترین تلاشهای دیپلماتیک سالهای اخیر خواهد بود؛ تلاشی که اگرچه با امید به تثبیت آتشبس آغاز میشود، اما با مجموعهای از ابهامات و پیششرطها همراه است که موفقیت آن را با تردید مواجه کرده است. پاکستان، بهعنوان میانجی اصلی این توافق، تلاش کرده است نقش فعالی در تسهیل گفتوگوها ایفا کند. گزارشها حاکی از آن است که نخستوزیر این کشور به همراه وزیر امور خارجه و مقامات ارشد نظامی در این مذاکرات حضور دارند؛ ترکیبی که نشاندهنده اهمیت امنیتی و سیاسی این نشست برای اسلامآباد است. در سوی دیگر، ترکیب هیئت آمریکایی نیز بیانگر رویکردی چندلایه از سوی واشنگتن است؛ از حضور چهرههای سیاسی تا مقامات نظامی که همگی بیانگر پیچیدگی دستور کار مذاکرات است. در سطح بینالمللی نیز حمایت گستردهای از اصل مذاکرات به چشم میخورد. اتحادیه اروپا، چین و برخی کشورهای اروپایی ضمن استقبال از آتشبس، بر ضرورت طراحی یک راهبرد جامع برای صلح پایدار در خاورمیانه تأکید کردهاند. در این میان، تأکید بر حفظ آزادی دریانوردی بهویژه در تنگه هرمز، به یکی از محورهای اصلی نگرانیهای جهانی تبدیل شده است. با این حال، این حمایتها بیشتر جنبه کلی و سیاسی دارد و در عمل، تضمینی برای موفقیت مذاکرات ارائه نمیدهد. تجربه روزهای گذشته نشان داده که شکاف میان مواضع اعلامی و رفتار میدانی آمریکاییها و اسرائیلیها عمیق است. بهویژه تغییر موضع کاخ سفید درباره شمول آتشبس بر لبنان، تردیدهایی جدی درباره انسجام تصمیمگیری در واشنگتن ایجاد کرده است.
از سوی دیگر، برخی تحلیلها حاکی از آن است که ایران خود را در موقعیتی برتر در این معادله میبیند و تمایلی به ارائه امتیازات جدید ندارد. این ارزیابی، اگرچه از سوی منابع رسمی تأیید نشده، اما با مواضع اعلامی تهران، بهویژه تأکید بر شروط پیشینی خود همخوانی دارد. در چنین فضایی، مذاکرات اسلامآباد بیش از آنکه یک گفتوگوی ساده باشد، به صحنهای برای سنجش توازن قدرت و اراده سیاسی طرفها تبدیل شده است. در همین راستا هم دنیس سیترونوویچ، رئیس پیشین میز ایران در اطلاعات نظامی ارتش اسرائیل، ذیل تحلیلی راجع به روند تحولات اخیر و مذاکرات احتمالی در اسلامآباد، معتقد است ایران خود را در موقعیتی دارای دستاوردهای راهبردی میبیند و بر همین اساس با دست بالا وارد این روند شده است. او میگوید که از نگاه تهران، در صورتی که شرایط و مطالباتش پذیرفته نشود، حتی با وجود افزایش تنشها نیز ممکن است اصولا دیداری در اسلامآباد برگزار نشود. به باور او، ایران همچنین احتمالا بدون برقراری یک آتشبس کامل که آن را وعده دادهشده تلقی میکند، حاضر به گشایش در موضوعاتی مانند تنگهها نخواهد بود. این مقام سابق اسرائیلی تأکید میکند تهران قصد ندارد فراتر از پیشنهادهای قبلی خود امتیاز جدیدی ارائه دهد و خود را در موقعیت یک بازیگر قدرتمند در مذاکرات میبیند. او همچنین به پیوستگی «محور مقاومت» اشاره کرده و معتقد است در صورت تداوم درگیری در لبنان، احتمال گسترش تنش در عراق و یمن نیز وجود دارد. در جمعبندی، او نتیجه میگیرد ایران خود را شکستخورده نمیداند و اساسا این مذاکرات را از موضع ضعف دنبال نمیکند، بنابراین انتظار امتیازدهی گسترده در میز مذاکره واقعبینانه نیست. در همین باره نیز مجید تختروانچی، معاون سیاسی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، در نشستی با حضور سفرا و رؤسای نمایندگیهای دیپلماتیک خارجی و سازمانهای بینالمللی مقیم تهران خبر داد که «مبنای مذاکره طرح 10مادهای ایران خواهد بود».
تنگه هرمز، امنیت ملی و پیامدهای اقتصادی جنگ
همزمان با تحولات دیپلماتیک، یکی از مهمترین ابعاد بحران اخیر، به حوزه امنیت انرژی و تنگه هرمز بازمیگردد؛ آبراهی که در طول جنگ اخیر و پس از آن، به یکی از نقاط کانونی تنش تبدیل شده است. اگرچه مقامات ایرانی تأکید کردهاند که این تنگه همچنان باز است، اما محدودیتهای فنی و ترتیبات امنیتی جدید، شرایط عبور و مرور را بهطور قابل توجهی تغییر داده است. اظهارات اخیر مقامات وزارت امور خارجه نشان میدهد که عبور کشتیها از این تنگه مشروط به هماهنگی با نیروهای ایرانی و رعایت ملاحظات امنیتی است؛ موضوعی که بهویژه در شرایط وجود مینها و سایر مخاطرات ناشی از جنگ، اهمیت دوچندانی پیدا کرده است. در عین حال، تأکید شده که حتی کشتیهای آمریکایی نیز در صورت نداشتن «رفتار خصمانه» میتوانند از این مسیر عبور کنند؛ موضعی که نشاندهنده تلاش برای مدیریت تنش در کنار حفظ اهرمهای فشار است.
در سطح داخلی، مجلس شورای اسلامی نیز طرحی راهبردی برای مدیریت تنگه هرمز و خلیج فارس در دست بررسی دارد که میتواند پیامدهای قابل توجهی داشته باشد. ازجمله مهمترین مفاد این طرح، ممنوعیت عبور کشتیهای مرتبط با آمریکا و اسرائیل، دریافت عوارض بهصورت ریالی و تخصیص درآمدها به تقویت بنیه نظامی و بهبود معیشت مردم است. این طرح، در صورت تصویب، میتواند بهعنوان یکی از ابزارهای سیاستگذاری اقتصادی و امنیتی در دوره پساجنگ عمل کند.
البته به رغم برخی موضعگیریها و اخبار رسانهها مبنی بر بستهشدن دوباره تنگه هرمز به دلیل حملات اسرائیل به لبنان، رویترز روز جمعه و به نقل از دادههای ردیابی حملونقل دریایی گزارش داد طی ۲۴ ساعت گذشته چندین کشتی تجاری و نفتکش از تنگه هرمز عبور کردهاند. براساس این گزارش، در این بازه زمانی چهار کشتی حامل محمولههای فله خشک از این آبراه راهبردی عبور کردهاند. همچنین سه نفتکش مرتبط با ایران، ازجمله یک نفتکش بزرگ نیز از تنگه هرمز تردد داشتهاند. رویترز در ادامه افزود دو نفتکش، شامل یک فروند حامل فراوردههای نفتی و یک نفتکش عظیم، در مسیر بازگشت به سمت ایران قرار داشتهاند. علاوه بر این، یک نفتکش حمل گاز که تحت تحریم قرار دارد به همراه یک کشتی فلهبر نیز در حال حرکت به سمت خارج از تنگه هرمز گزارش شدهاند. بلومبرگ هم با استناد به دادههای کشتیرانی نوشت یک نفتکش غولپیکر با پرچم روسیه پنجشنبهشب از تنگه هرمز عبور کرد. تانکر ترکرز نیز اعلام کرد دو میلیون بشکه نفت خام ایران با معافیت از تحریمها به هند رسید.
به رغم این گزارشات و با وجود اعلام آتشبس دوهفتهای میان ایران و آمریکا، تردد کشتیها در تنگه راهبردی هرمز همچنان پایینتر از سطح عادی باقی مانده و چشمانداز بازگشت سریع ثبات در یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان تضعیف شده است. براساس دادههای شرکت اطلاعات بازار Kpler، روز چهارشنبه فقط پنج کشتی از این مسیر عبور کردهاند؛ در حالی که این رقم روز پیش از آن ۱۱ فروند بوده است. همچنین روز پنجشنبه نیز عبور هفت کشتی از تنگه ثبت شده است. در همین حال، گزارش
Lloyd’s List Intelligence نشان میدهد بیش از ۶۰۰ کشتی، ازجمله حدود ۳۲۵ نفتکش، همچنان در آبهای خلیج فارس متوقف یا سرگردان هستند. این وضعیت بیانگر آن است که روند تردد در تنگه هرمز هنوز به حالت عادی بازنگشته و اختلال در جریان حملونقل انرژی ادامه دارد.
در کنار این تحولات، ابعاد انسانی و زیرساختی جنگ نیز همچنان در کانون توجه قرار دارد. براساس گزارشها، بیش از ۱۲۵ هزار واحد غیرنظامی آسیب دیده و صدها مرکز درمانی، آموزشی و امدادی در ایران هدف حملات تجاوزکارانه قرار گرفتهاند. این آمار، علاوه بر نشاندادن گستره خسارات، بر ضرورت پیگیریهای حقوقی و بینالمللی برای رسیدگی به نقض حقوق بشردوستانه تأکید دارد. در مجموع، شرایط کنونی را میتوان مرحلهای گذار میان جنگ و صلح توصیف کرد؛ مرحلهای که در آن، هیچیک از دو وضعیت بهطور کامل تثبیت نشده است. آتشبس، اگرچه فرصتی برای تنفس و بازسازی فراهم کرده، اما شکنندگی آن، بهویژه در سایه تحولات لبنان همچنان پابرجاست. مذاکرات اسلامآباد نیز در چنین بستری، میتواند یا نقطه آغاز یک مسیر جدید دیپلماتیک باشد یا صرفا وقفهای کوتاه در روندی که هنوز پایان آن مشخص نیست. آنچه مسلم است، این است که تصمیمات ساعات و روزهای آینده، نهتنها سرنوشت این آتشبس، بلکه چشمانداز امنیتی و سیاسی منطقه را در ماههای پیشرو تعیین خواهد کرد.
پاکستان در نقطه صفر تنش
**** احمد بخشایش اردستانی: اختلافات وجود دارد، اما بیاعتمادی به معنای شکست قطعی مذاکرات اسلامآباد نیست
در تحلیل شرایط و فضای پس از انعقاد آتشبس و ارزیابی مذاکرات اسلامآباد، احمد بخشایش اردستانی طی گفتوگوی خود با «شرق»، ضمن اشاره به تحولات ۴۰ روز گذشته، مقاومت مردم ایران و آغاز روند مذاکرات ایران و آمریکا در پاکستان، فضای کنونی را از نظر سطح تنش و دامنه موضوعات، بیسابقه توصیف میکند و در عین حال نسبت به آینده این گفتوگوها «خوشبین» است.
نماینده مجلس دوازدهم با بیان اینکه «جنگ اخیر همه طرفها را متوجه واقعیتهای جدید کرده است»، باور دارد: «آمریکا و اسرائیل هر به این جمعبندی رسیدهاند که امکان حذف یا شکست سریع ایران وجود ندارد و همین مسئله زمینه را برای ورود به مذاکره فراهم کرده است». عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، معتقد است: «تغییر موازنه در میدان، بهویژه در موضوعاتی مانند تنگه هرمز، یکی از مهمترین دستاوردهای ایران در این دوره بوده است»؛ هرچند او اذعان دارد: «در این مدت ایران و طرف مقابل هر دو در جنگ آسیب دیدهاند».
این استاد دانشگاه در ادامه درباره تأثیر محورهای اختلافی از جمله طرح ۱۰بندی ایران و مسئله لبنان و حزبالله، تصریح میکند: «اگرچه در دوره آتشبس موقت اختلافات جدی است و این مقوله کاملا طبیعی خواهد بود، اما اختلافات جاری لزوما به معنای شکست مذاکرات نیست». به تعبیر اردستانی: «اختلاف در نسخههای فارسی و انگلیسی طرحها مانند جمله طرح ۱۰بندی ایران بیشتر ناشی از بیاعتمادی متقابل است تا تفاوت بنیادین در چارچوب مذاکرات». لذا او تأکید دارد: «هر دو طرف هنوز درباره متن و مبنا دچار تردید هستند، اما اصل مذاکره متوقف نشده است».
این بهارستاننشین با اشاره به نقش لبنان در معادلات منطقهای نیز اعتقاد دارد: «تداوم درگیری در این جبهه میتواند بر روند مذاکرات اثرگذار باشد، اما در نهایت احتمال میدهد وضعیت به سمت نوعی تثبیت تدریجی آتشبس» حرکت کند». با چنین برداشتی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجل خاطرنشان میکند: «جبهه مقاومت به عنوان یک شبکه بههمپیوسته عمل میکند، اما همه بازیگران الزاما در یک سطح عمل نمیکنند و برخی تحولات میتواند معادله را پیچیدهتر کند».
استاد روابط بینالملل در بخش دیگری از گپوگفتش با «شرق» به موضوع تنگه هرمز و نقش آن در معادلات اقتصادی و سیاسی و مذاکرات اسلامآباد اشاره کرده و آن را یکی از ابزارهای مهم ایران در مذاکرات امروز (شنبه) میداند. به گفته اردستانی: «تجربه اخیر نشان داد این مسیر صرفا یک گذرگاه جغرافیایی نیست، بلکه یک اهرم راهبردی در برابر فشارهای بینالمللی محسوب میشود». او در جمعبندی، با وجود تمام اختلافات، چشمانداز مذاکرات اسلامآباد را کاملا منفی ارزیابی نمیکند و یقین دارد: «طرفین پس از ۴۰ روز جنگ به نوعی از بازدارندگی متقابل رسیدهاند و همین امر احتمال توافق را افزایش میدهد، هرچند مسیر آن ساده نخواهد بود و به یک توافق جامع و مرحلهای نیاز دارد».
***** سیدجلال ساداتیان: فضای کنونی در آستانه مذاکرات اسلامآباد، پیچیده اما قابل مدیریت است
سیدجلال ساداتیان هم به عنوان دیگر کارشناس در گفتوگویش با «شرق» و همسو با بخشایش اردستانی، نگاهی مثبت و خوشبینانه به مذاکرات امروز در اسلامآباد دارد. سفیر اسبق ایران در انگلستان با اشاره به تحولات پس از آتشبس و آغاز روند مذاکرات ایران و آمریکا در پاکستان، «فضای کنونی را پیچیده، اما قابل مدیریت» توصیف میکند و معتقد است: «علیرغم گستردگی اختلافات، مسیر کلی همچنان به سمت نوعی توافق یا دستکم توقف پایدار درگیریها حرکت میکند». نماینده ادوار مجلس، ضمن پرداختن به نقشآفرینی بازیگران مختلف در این روند، تأکید دارد: «آنچه امروز در حال شکلگیری است، حاصل فشارهای متقابل، تحولات میدانی و نیاز طرفین به کاهش تنش است». به گفته دیپلمات پیشین و تحلیلگر سیاست خارجی: «اگرچه اختلافات میان تهران و واشنگتن عمیق و چندلایه است، اما هر دو طرف به نوعی به ضرورت رسیدن به یک نقطه تفاهم حداقلی واقف شدهاند؛ حتی اگر این تفاهم به معنای توافق جامع و کامل نباشد».
ساداتیان با اشاره به ترکیب هیئتهای مذاکرهکننده ایران و آمریکا و نیز نقش شورای عالی امنیت ملی کشورمان در تعیین سطح گفتوگوها، تأکید میکند: «انتخاب چهرههایی با پیوندهای امنیتی و سیاسی از سوی تهران، نشاندهنده ورود مذاکرات به مرحلهای فراتر از گفتوگوهای صرفا دیپلماتیک است». این استاد دانشگاه در عین حال باور دارد: «ساختار تصمیمگیری در ایران نشان میدهد موضوع مذاکرات در بالاترین سطح نظامی-سیاسی مدیریت میشود و این امر میتواند هم به انسجام کمک کند و هم حساسیتها را افزایش دهد». دیپلمات اسبق کشورمان در ادامه به احتمال نقشآفرینی مخرب اسرائیل در روند مذاکرات اسلامآباد اشاره کرده و معتقد است: «تلآویو همچنان یکی از مخالفان جدی شکلگیری توافق بین ایران و آمریکاست و تلاش میکند روند تنش را زنده نگه دارد». با این حال، سادایتان تصریح میکند: «فشارهای بینالمللی، اعتراضات داخلی در غرب و ملاحظات اقتصادی، بهویژه در آمریکا، فضای تصمیمگیری را برای ادامه درگیری محدود کرده است و به همین دلیل ترامپ خواستار محدودشدن حملات اسرائیل به لبنان و آغاز مذاکرات مستقیم بیروت و تلآویو شده است».
این مدرس دانشگاه درباره امکان دستیابی سریع به توافق نیز اذعان دارد: «انتظار توافق کامل در بازه زمانی کوتاه واقعبینانه نیست، اما رسیدن به یک چارچوب اولیه یا توقف پایدار درگیریها دور از ذهن نیست». به باور او: «تجربه سالهای گذشته نشان داده حتی در شرایط بیاعتمادی شدید، طرفین ناچار به حرکت به سمت مدیریت بحران هستند». ساداتیان در جمعبندی تأکید میکند: «روند فعلی بیش از آنکه شبیه یک مذاکره کلاسیک باشد، نوعی مدیریت بحران چندلایه است که در آن عوامل میدانی، سیاسی و منطقهای بهطور همزمان نقش دارند». به گفته او: «اگرچه مسیر دشوار است، اما منطق تحولات نشان میدهد طرفین در نهایت به سمت نوعی تفاهم حداقلی حرکت خواهند کرد؛ مگر آنکه بازیگران مخالف، بهویژه اسرائیل، بتوانند در لحظات حساس روند را دچار اختلال جدی کنند».
