روی دیگر جنگ اوکراین نمایان میشود
بمب ساعتی «بحران غذایی»
«جاناتان کلیبرن» یکی از مهاجران ایرلندی که در مزارع گندم اوکراین کشاورزی میکند، در زمستانی که گذشت مثل هر سال باید از نیتروژن در مزارع گندم استفاده میکرد. او باید دانههای ذرت و آفتابگردان را تحویل میگرفت و کاشتهای خود را تا همین روزها آماده میکرد. اگر همه چیز مانند همیشه پیش میرفت، جاناتان همراه با همسر اوکراینی خود و سه پسر و سگشان در مزرعهشان در لویو در غرب اوکراین، مانند دیگر کشاورزان اوکراینی بهاری آرام و دلچسب را پیشرو داشت. اما با حمله روسیه به اوکراین، جاناتان هم این روزها همان کاری را انجام میدهد که کشاورزان اوکراینی انجام میدهند: شرایط ادامه زندگی خانواده خود در کشور جنگزده اوکراین را بررسی میکند، به خانوادههایی که از موشکباران روسیه فرار میکنند، پناه میدهد و دراینمیان تمام تلاشش را میکند که مرزعهاش را سرپا نگه دارد. بسیاری از کشاورزان اوکراینی حتی خانواده خود را ترک کردهاند و برای دفاع از اوکراین در برابر حملات روسیه به مناطق نبرد رفتهاند.
«جاناتان کلیبرن» یکی از مهاجران ایرلندی که در مزارع گندم اوکراین کشاورزی میکند، در زمستانی که گذشت مثل هر سال باید از نیتروژن در مزارع گندم استفاده میکرد. او باید دانههای ذرت و آفتابگردان را تحویل میگرفت و کاشتهای خود را تا همین روزها آماده میکرد. اگر همه چیز مانند همیشه پیش میرفت، جاناتان همراه با همسر اوکراینی خود و سه پسر و سگشان در مزرعهشان در لویو در غرب اوکراین، مانند دیگر کشاورزان اوکراینی بهاری آرام و دلچسب را پیشرو داشت.
اما با حمله روسیه به اوکراین، جاناتان هم این روزها همان کاری را انجام میدهد که کشاورزان اوکراینی انجام میدهند: شرایط ادامه زندگی خانواده خود در کشور جنگزده اوکراین را بررسی میکند، به خانوادههایی که از موشکباران روسیه فرار میکنند، پناه میدهد و دراینمیان تمام تلاشش را میکند که مرزعهاش را سرپا نگه دارد. بسیاری از کشاورزان اوکراینی حتی خانواده خود را ترک کردهاند و برای دفاع از اوکراین در برابر حملات روسیه به مناطق نبرد رفتهاند.
با این حال، کلیبرن هنوز هم خود را خوششانس میداند. او 15 سال پیش دست خالی و تنها با یک کاپشن روی شانههایش به اوکراین رفت و اکنون سه هزار هکتار مزرعه در منطقه نسبتا سالم لویو در نزدیکی مرز لهستان دارد.
کلیبرن به نشنال جئوگرافیک میگوید: «اما بسیاری از کشاورزان در شرق و مرکز اوکراین نمیتوانند محصول خود را برداشت کنند؛ زیرا روسها به هر چیز متحرکی شلیک میکنند. فکر میکنم عمده محصولات روی زمین باقی خواهد ماند و شاید یکسوم یا یکچهارم میزان هر سال قابل برداشت باشد».
حدود دو ماه از این جنگ میگذرد و هر چقدر دیرتر آتش این جنگ که به دست ولادیمیر پوتین، رئیسجمهوری روسیه، روشن شده خاموش شود، نهتنها بسیاری از اوکراینیها با گرسنگی و کمبود مواد غذایی روبهرو میشوند؛ بلکه صدها میلیون نفر در سراسر جهان نیز بحرانی مشابه را پیشرو دارند و باید انتظار داشت تا بزرگترین بحران غذایی از زمان جنگ جهانی دوم تاکنون، شکل بگیرد. اوکراین و روسیه در مجموع نزدیک به 30 درصد از گندم مصرفی جهان و 12 درصد مشتقات آن را تولید میکنند.
با سقوط بیسابقه تولیدات کشاورزی اوکراین و توقف صادرات غلات روسیه، افزایش قیمت و کمبود مواد غذایی در نقاط مختلف جهان نمایان شده و این روند میتواند موجی از بیثباتی را ایجاد کند که جهان از بهار عربی سال 2012 تاکنون شاهد آن نبوده است. از آنجا که دو کشور (همراه با بلاروس متحد تحریمشده روسیه) مقادیر زیادی کود نیز تولید میکنند، تهاجم روسیه به اوکراین میتواند در سال جاری و همچنین در آینده قابل پیشبینی تقریبا بر زندگی همه کشاورزان تأثیر بگذارد.
سبد نان اروپا
در دهه گذشته، اوکراین که لقب سبد نان اروپا را در اختیار داشت، به یک نیروگاه کشاورزی برای بسیاری از کشورهای در حال توسعه تبدیل شد. بذر بهتر، تجهیزات جدید و کشاورزی بهتر- همراه با سرمایهگذاری عظیم، توسط شرکتهایی بزرگ در حوزه زیرساختهای حملونقل غلات و کارخانههای سنگشکن دانههای روغنی در بنادر دریای سیاه – کمک کرد تا از سال 2012 صادرات غلات اوکراین بیش از دو برابر افزایش یابد.
اکنون اوکراین در میان پنج صادرکننده برتر غلات و دانههای روغنی مهم در جهان قرار دارد که از 10 درصد صادرات گندم جهان تا تقریبا نیمی از روغن آفتابگردان را شامل میشود.
با گسترش جنگ، محاصره بنادر اوکراین از سوی روسیه و ویرانی بسیاری از شهرهای بندری اوکراین نگرانی نسبت به تشدید بحران کمبود مواد غذایی شدت گرفته است.
از طرف دیگر صادرات غلات روسیه هم به دلیل محدودیتهای بانکی و حق بیمههای نجومی در زمان جنگ تقریبا متوقف شده است. در نتیجه، قیمت گندم، ذرت و سویا درحالحاضر از رکورد خود در آخرین بحران جهانی در سالهای 2012 و 2008 هم گذشته است و به طور مثال، قیمت گندم از ابتدای فوریه امسال حدود 60 درصد افزایش یافته است. بحرانهای قبلی باعث شورشهای غذایی در نقاط مختلف جهان شد، دولتها را در ماداگاسکار و هائیتی سرنگون کرد و خیزشهای بهار عربی را در خاورمیانه سبب شد. اکنون انتظار میرود بحران بزرگتری در انتظار جهان باشد.
کشورهای در معرض بحران
روسیه و اوکراین دارای بهترین خاک مناسب کشاورزی معروف به چرنوزم یا خاک سیاه هستند. با تغییرات ساختاری در طول حدود ۳۰ سال گذشته، سه کشور روسیه، اوکراین و قزاقستان، تبدیل به سه بازیگر اصلی در میان صادرکنندگان بعضی غلات و دانههای روغنی یا خوراک دام در سطح بینالمللی شدند. روسیه از واردات بیش از ۱۳.۵ میلیون تن گندم در سال ۱۹۹۲، به سقف صادرات بیش از ۴۰ میلیون تن گندم در سال ۲۰۱۸ رسیده است. اوکراین و قزاقستان هم مسیر مشابهی را طی کردند.
باوجوداین میزان تولید و صادرات محصولات کشاورزی روسیه و اوکراین تابعی از وضعیت اقلیمی این دو کشور است. اهمیت صادرات محصولات کشاورزی نیز در دو کشور متفاوت است. براساس اطلاعات سازمان جهانی تجارت، به طور متوسط، برای دوره چهارساله ۲۰۱۷ تا۲۰۲۰، بیش از ۴۰ درصد صادرات اوکراین اختصاص به محصولات کشاورزی و غذایی داشته، درحالیکه این رقم برای روسیه کمتر از ۹ درصد کل صادرات بوده است.
براساس آمارها، نقش روسیه و اوکراین در صادرات گندم در طول دوره ۲۰۰۲ تا ۲۰۲۰ پررنگ شده و روسیه در سالهای گذشته ایالات متحده را نیز پشت سر گذاشته و تبدیل به اصلیترین صادرکننده گندم جهان شده است. در سال ۲۰۲۰، روسیه سهمی در حدود ۱۹ درصد و اوکراین سهمی در حدود ۱۰ درصد از کل صادرات گندم جهان را به خود اختصاص دادهاند. این رقم دربرگیرنده کمتر از یکسوم صادرات گندم جهان بوده است.
در دوره ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۰، واردکنندگان اصلی گندم روسیه به ترتیب مصر، اندونزی، بنگلادش، فیلیپین، مراکش، تونس و ترکیه بودهاند. در همین دوره واردکنندگان اصلی گندم اوکراین نیز به ترتیب کشورهای مصر، ترکیه، بنگلادش، سودان، نیجریه، یمن و ویتنام بودهاند.
کشورهای بسیار دیگری که در گروه کشورهای با امنیت غذایی پایین دستهبندی میشوند، نیز واردکننده گندم روسیه و اوکراین هستند. به این گروه، کشورهایی مانند اتیوپی، لیبی و لبنان را که دچار بیثباتی داخلی هستند، باید اضافه کرد. منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا مشتری مهمی برای گندم صادراتی روسیه است و این کشورها واردکننده حدود ۶۰ درصد صادرات گندم روسیه هستند.
علاوهبراین در همین دوره به طور متوسط، اوکراین بیش از ۲۵ میلیون تن صادرات سالانه ذرت داشته که همراه با روسیه، کمتر از یکپنجم صادرات ذرت جهان را از آن خود کردهاند. در سالهای گذشته اوکراین بهتنهایی اندکی کمتر از ۵۰ درصد روغن دانههای آفتابگردان جهان را صادر کرده است و بخش بزرگی از صادرات روغن آفتابگردان و ذرت اوکراین به چین و اتحادیه اروپا ارسال میشود.
با طولانیشدن درگیری و آغاز فصل کاشت، صدای بمب ساعتی کمبود مواد غذایی بلندتر میشود. «عارف حسین»، اقتصاددان ارشد برنامه جهانی غذای سازمان ملل، میگوید که حدود 26 کشور در سراسر جهان بیش از نیمی از گندم خود را از روسیه و اوکراین تهیه میکنند. حسین میگوید: «اگر این جنگ در هفتههای آینده متوقف نشود، اوضاع بدتر خواهد شد. ادامه جنگ به آن معناست که اوکراین قادر به کاشت ذرت نخواهد بود. گندم زمستانه در زمین بارور نمیشود و برداشت محصولات هم بهشدت کاهش مییابد. این یک خطر واقعی برای تمام جهان است. درست است که اوکراین کشوری 40 میلیونی است؛ اما برای حدود 400 میلیون نفر در جهان غذا تولید میکنند. این واقعیت دنیای جهانیشده امروز است».
«عارف حسین» که آژانس محل فعالیتش در سال گذشته به 128 میلیون نفر غذا رسانده – که بیشترین میزان در تاریخ 60ساله برنامه جهانی غذا محسوب میشود- میگوید که جهان امروز حتی بیثباتتر از سالهای 2008 و 2012 است. «در سال 2008 ما درگیر همهگیری چنین گسترده نبودیم. جنگی در یمن، سوریه، اتیوپی یا شمال شرقی نیجریه نداشتیم. به دلیل کووید، بسیاری از دولتها درگیر بحران شدهاند. سطح بدهی به همان اندازه که در بسیاری از کشورهای فقیر بوده افزایش یافته است. تورم به میزانی بیسابقه رسیده است. حتی قبل از حمله روسیه به اوکراین، قیمت مواد غذایی به بالاترین حد خود در 10 سال گذشته و قیمت سوخت در بالاترین حد در هفت سال گذشته رسیده بود. در کنار این مسائل، ازدسترفتن صدها هزار شغل و کاهش درآمد همراه با افزایش هزینهها را اضافه کنید، مردم از هر دو طرف تحت فشار قرار دارند. جنگ اوکراین در بدترین زمان ممکن رخ داده است».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.