طرحواره استحقاق یا خودشیفتگی چیست؟ چرا بعضی میگویند من خاص هستم؟
چرا بعضی از افراد همیشه حق به جانب هستند و میخواهند حرف، حرف خودشان باشد؟ چرا بعضی از افراد بسیار خودشیفته هستند؟ چرا بعضی ها اصلا دیگران را در نظر نمیگیرند و فقط خودشان را میبینند؟ شاید این افراد گرفتار «طرحواره استحقاق یا همان طرحواره خودشیفتگی» باشند.
طرحواره یا اسکیما در روانشناسی به چه معناست؟
فرض کنید که از کودکی یک عینک قرمز به چشمهای دوخته شده باشد. در این صورت هر چقدر که به شما بگویند که همه چیز قرمز نیست برای شما قابل قبول نیست. طرحوارهها مثل این عینک هستند، هر کسی بسته به این که در چه خانوادهای به دنیا آمده، والدینش چطور بودهاند چه خلق و خویی داشته ... طرحواره مانند عینک بر روی مغزش نصب شده و همه چیز را از دریچه ی آن طرحواره میبیند. در این مقاله میخواهیم با طرحواره یا عینک استحقاق آشنا شویم.
طرحواره استحقاق (Entitlement schema) چیست؟
چرا بعضی از افراد همیشه حق به جانب هستند و میخواهند حرف، حرف خودشان باشد؟ چرا بعضی از افراد بسیار خودشیفته هستند؟ چرا بعضی ها اصلا دیگران را در نظر نمیگیرند و فقط خودشان را میبینند؟ شاید این افراد گرفتار «طرحواره استحقاق یا همان طرحواره خودشیفتگی» باشند.
من یک فرد خاصم
بعضی از مراجعین ما (که گرفتار طرحواره استحقاق بزرگ منشی هستند) رفتارهایی میکنند که ممکن است که ما از آنها عصبانی شویم، مثلا یکی از مراجعین ما که به منشی من، برای گرفتن وقت پیام داد، منشی به او گفت: ما فقط روزهای دوشنبه و چهارشنبه امکان مشاوره داریم، اما او میگفت: من در این روزها فرصت نمیکنم، فقط سهشنبه به من وقت بدهید.
منشی نیز با هماهنگی بسیار زیاد و تماسهای مکرر با من سهشنبه ساعت ۶ و ۷ بعدازظهر را در نظر گرفت و به او پیشنهاد کرد، اما او بازهم گفت: من اصلا نمیتوانم!
رفتارهای او طوری بود که انگار ما باید خود را با او هماهنگ میکردیم نه او با ما، به همین دلیل از دست او عصبانی بودیم.
بعضی از این مراجعان (که گرفتار طرحواره استحقاق بزرگ منشی هستند) وقتی که به دفتر ما میآیند به خود اجازه میدهند که درباره مکان دفتر ما، یا فضای دفتر ما یا نور و رنگ دفتر ما، اظهار نظر کنند.
بعضی از آنها با تأخیر میآیند، بعضی از آنها طوری صحبت میکنند که انگار آمدهاند که صلاحیت ما را بررسی کنند. البته هیچ اشکالی ندارد که قبل از مراجعه درباره صلاحیت روانشناسی که نزد او میرویم پرسوجو کنیم، اما این که مستقیما از روانشناس بالینی بپرسیم که تحصیلات شما چیست و در کجا تحصیل کرده اید، رفتار مناسبی نیست، میشود این سوالات را از منشی پرسید، اما افراد مبتلا به طرحواره استحقاق به خودشان حق میدهند که هر طوری که دلشان میخواهد رفتار کنند.

بعضی از علائم رفتاری در افراد مبتلا به تله استحقاق
این افراد معمولا وقتی برای مشاوره یا طرحواره درمانی مراجعه میکنند که کف گیرشان ته دیگ خورده است، مثلا همسری داشته باشند که آنها را تهدید به جدایی کند.
این افراد همیشه ناراضی هستند و دیگران را وسیله و ابزاری برای ارضاء نیازهای خود میبینند و همیشه خرده فرمایش دارند.
البته خودشان این طور فکر نمیکنند و خیال میکنند که دیگران زیادی از کاه کوه میسازند.
بعضی از این افراد نمیتوانند به شغل خود پاپبند باشند مثلا تاخیر دارند غیبت زیاد دارند.
بیماران مبتلا به طرحواره استحقاق وقتی که کاری را شروع میکنند ممکن است که در ابتدا برای آنها جذاب باشد، اما بعد از مدتی برای آنها خسته کننده میشود، از آن دلزده شده، آن را رها میکنند.
یکی از مراجعینم خانمی بود که دائما شغل عوض میکرد و همسرش او را فردی تنوعطلب و لذت طلب میدانست و به او میگفت تو آدم لذت طلبی هستی و دائما شغل عوض میکنی، وقتی که با خانمش صحبت کردم متوجه وجود طرحواره استحقاق و خودشیفتگی در او شدم زیرا او بر اساس احساسات، شغلش را تعیین میکرد. وقتی از شغلی خوشش میآمد آن را انتخاب میکرد و بعد از مدتی که از آن دلزده میشد، آنرا رها میکرد، او پشتکار و پایبندی به کارش نداشت.
البته این خانم برای درمان مراجعه نکرده بود، او مراجعه کرده بود تا از روان درمانگر به عنوان ابزاری برای تغییر شوهرش استفاده کند. او خیلی سعی میکرد که با ترفندهای مختلف، نظر ما را به عنوان روانشناس جلب کند تا از ما به عنوان ابزاری مشروع برای تغییر شوهرش استفاده کند، اما وقتی که متوجه شد ترفندهای او بیفایده است از ما عصبانی شد، رفتارش با ما تغییرکرد و با بداخلاقی گفت که من شما را قبول ندارم.
جملات شایع افراد مبتلا به طرحواره استحقاق یا خودشیفتگی
جملات شایعی که از زبان کسانی که طرحواره استحقاق یا خودشیفتگی دارند میشنویم:
- شخص مورد نظرم پیدا نشد.
- کسی که لایق من باشد پیدا نشد، هرکسی لیاقت بودن با من را ندارد.
- من با هر کسی وارد رابطه نمیشوم.
در منابع علمی و روانپزشکی به این طرحواره ، اختلال شخصیت خودشیفته هم میگویند که از نظر ما به عنوان طرحواره درمانگر تعریف دقیقی نیست، زیرا آن را به انواع مختلف تقسیم نمیکند وبه ریشه های شکل گیری آن هم اشاره نمیکند.
چهار نوع طرحواره استحقاق
طرحواره استحقاق و خودشیفتگی انواع مختلف داردکه تا به حال4 نوع آن را شناخته ایم. این چهار نوع خودشیفتگی باهم همپوشانی هم دارند اما ممکن است که افراد در یکی از آنها قوی تر باشند.
- خودشیفته لوس (طرحواره استحقاق ناب)
- خودشیفته وابسته (تله استحقاق شکننده)
- خودشیفته عصبانی(تله استحقاق شکننده) بعضی ها به آن طرحواره استحقاق تکانشگری هم میگویند.
- خودشیفته پنهان (طرحواره استحقاق شکننده)
برای دیدن جزییات این بخش پیشنهاد میکنیم مقاله جامع طرحواره استحقاق را در وبسایت خودبیداری مطالعه بفرمایید. در این مقاله جامع دو ویدئو و یک پادکست هم در اختیار شما قرار خواهد گرفت.
مرکز آموزشی خودبیداری 35 تست روانشناسی رایگان و 18 مقاله ارزشمند طرحواره درمانی رایگان دارد که پیشنهاد میکنیم اگر به دنبال رشد شخصیت خود و موفقیت بیشتر در زندگی شخصی و مشترک هستید آنها را مطالعه نمایید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.