رد سرب و کروم در آب‌های شهرری

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

بررسی آزمایشگاهی آب کانال‌ها و چاه‌های شهرری نشان می‌دهد غلظت کروم در هفت نمونه و سرب در شش نمونه از حد راهنمای سازمان جهانی بهداشت برای آب آشامیدنی بالاتر بوده است. پژوهشگران همچنین نشانه‌هایی از وجود میکروپلاستیک‌ها در منابع آب بررسی‌شده یافته‌اند. نتایج این مطالعه درباره کانال‌ها و چاه‌های نمونه‌برداری‌شده است و نمی‌توان آن را به آب لوله‌کشی تهران تعمیم داد.

در جنوب تهران بخشی از منابع آب در مجاورت مناطق مسکونی و صنعتی و زمین‌های کشاورزی قرار دارند. آب از کانال‌های روباز عبور می‌کند و چاه‌های اطراف نیز تحت تأثیر شرایط زمین و فعالیت‌های انسانی قرار می‌گیرند. پژوهشی که مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران در تابستان ۱۴۰۵ منتشر کرده  نشان می‌دهد شماری از این منابع با آلودگی فلزات سنگین روبه‌رو هستند. در این مطالعه با عنوان «ارزیابی آزمایشگاهی آلودگی میکروپلاستیک‌ها و فلزات سنگین در منابع آب سطحی مناطق جنوبی شهر تهران» نمونه‌هایی از شش کانال آب سطحی و هفت چاه آب زیرزمینی در محدوده شهرری و منطقه ۲۰ تهران بررسی شده است. نتیجه آزمایش‌ها از وجود آلاینده‌هایی مانند سرب و کروم و آرسنیک خبر می‌دهد. پژوهش همچنین احتمال وجود ترکیبات پلاستیکی در نمونه‌های آب را مطرح کرده است.

پژوهشگران برای اندازه‌گیری فلزات سنگین از روش طیف‌سنجی جرمی و برای شناسایی ترکیبات پلاستیکی از طیف‌سنجی مادون قرمز استفاده کرده‌اند. نقاط مورد مطالعه در محدوده‌هایی با کاربری شهری و صنعتی و کشاورزی قرار دارند. کانال‌هایی مانند آهن و صالح‌آباد و سرخه‌حصار و فیروزآبادی در محدوده بررسی قرار گرفته‌اند. نتایج آزمایش‌ها سپس با مقادیر راهنمای سازمان جهانی بهداشت برای آب آشامیدنی و معیارهای سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد برای آب مورد استفاده در کشاورزی مقایسه شده است.

هفت نمونه با کروم بالاتر از حد راهنما

بر اساس نتایج این پژوهش غلظت کروم در ۵۳.۸ درصد نمونه‌ها از حد راهنمای آب آشامیدنی بیشتر بوده است. این نسبت به معنای هفت نمونه از مجموع ۱۳ نمونه بررسی‌شده است. سرب نیز در ۴۶.۱ درصد نمونه‌ها معادل شش نمونه از حد راهنما فراتر رفته است. میزان آرسنیک در دو نمونه و آهن در سه نمونه بیش از مقادیر مرجع مورد استفاده در مطالعه گزارش شده است.

مقایسه نتایج با معیارهای مربوط به آب کشاورزی نیز نشان می‌دهد غلظت مس در سه نمونه بالاتر از حد مرجع بوده است. منگنز و مولیبدن هرکدام در یک نمونه از مقدار مرجع عبور کرده‌اند. این اعداد نشان‌دهنده تفاوت وضعیت آلودگی در نقاط نمونه‌برداری‌شده است. با این حال از آنجا که تنها ۱۳ نمونه بررسی شده نمی‌توان براساس این نتایج درباره وضعیت همه چاه‌ها و کانال‌های جنوب تهران حکم داد.

نکته مهم دیگر تفاوت میان آب مورد بررسی و آب آشامیدنی شهروندان است. پژوهشگران برای سنجش شدت آلودگی برخی فلزات از معیارهای آب آشامیدنی استفاده کرده‌اند اما نمونه‌ها از کانال‌های سطحی و چاه‌های مجاور آنها برداشت شده‌اند. بنابراین بالاتر بودن غلظت سرب یا کروم از حد راهنمای آب آشامیدنی به معنای آلودگی شبکه آب لوله‌کشی تهران نیست. این مقایسه نشان می‌دهد اگر چنین آبی بدون تصفیه مناسب برای آشامیدن استفاده شود چه نگرانی‌هایی ممکن است وجود داشته باشد.

خطر بیشتر در محاسبات مربوط به کودکان

بخش دیگری از پژوهش به محاسبه خطر احتمالی مواجهه با فلزات سنگین اختصاص دارد. پژوهشگران با استفاده از شاخص‌های ارزیابی خطر غیرسرطانی بررسی کرده‌اند که مصرف طولانی‌مدت آب با غلظت فلزات اندازه‌گیری‌شده چه پیامد بالقوه‌ای می‌تواند داشته باشد.

نتایج این محاسبات نشان می‌دهد شاخص خطر مربوط به آرسنیک در ۱۰ نمونه برای کودکان بالاتر از مقدار مرجع یک بوده است. این تعداد برای سرب به شش نمونه می‌رسد. در محاسبات مربوط به بزرگسالان شاخص خطر آرسنیک در دو نمونه و سرب در پنج نمونه از مقدار یک عبور کرده است.

پژوهش همچنین شاخص خطر تجمعی چند آلاینده را محاسبه کرده است. مقدار این شاخص در ۱۰ نمونه برای کودکان و در هفت نمونه برای بزرگسالان بیش از یک برآورد شده است. به عبارت دیگر در سناریوی مواجهه‌ای که پژوهشگران تعریف کرده‌اند تعداد بیشتری از نمونه‌ها برای کودکان در محدوده نیازمند بررسی قرار گرفته‌اند.

این اعداد به معنای ابتلای کودکان یا بزرگسالان منطقه به بیماری نیستند. شاخص خطر بالاتر از یک نشان‌دهنده احتمال وجود آثار زیان‌بار در شرایط مواجهه فرض‌شده است و برای تعیین پیامدهای واقعی به بررسی میزان تماس شهروندان با آلاینده‌ها نیاز است.

پژوهشگران خطر احتمالی سرطان را نیز مدل‌سازی کرده‌اند و شاخص تجمعی آن را در تمام نمونه‌ها بالاتر از آستانه مورد استفاده در مطالعه به دست آورده‌اند. اما برای تفسیر این نتیجه باید به فرض اصلی محاسبات توجه کرد. در مدل پژوهش فرض شده است یک فرد بزرگسال روزانه دو لیتر از آب نمونه‌برداری‌شده را برای مدت ۷۰ سال مصرف می‌کند. برای کودکان نیز مصرف روزانه یک لیتر آب در دوره شش‌ساله در نظر گرفته شده است. مطالعه نشان نداده که ساکنان منطقه واقعاً از این کانال‌ها و چاه‌ها با چنین الگویی آب می‌نوشند. بنابراین نتایج مدل را نمی‌توان به میزان واقعی ابتلا به سرطان در شهرری تعبیر کرد.

نشانه‌های پلاستیک در آب

پژوهش بخش دیگری را به بررسی میکروپلاستیک‌ها اختصاص داده است. میکروپلاستیک‌ها ذرات بسیار کوچک پلاستیکی هستند که می‌توانند از فرسایش کیسه‌ها و بطری‌ها و بسته‌بندی‌ها و دیگر محصولات پلاستیکی وارد محیط شوند. پژوهشگران در تحلیل طیف‌های آزمایشگاهی هفت نمونه نشانه‌هایی مرتبط با پلیمرهایی مانند پلی‌اتیلن و پلی‌پروپیلن و پلی‌استایرن گزارش کرده‌اند. این ترکیبات در بسیاری از محصولات پلاستیکی روزمره کاربرد دارند.

در گزارش پژوهش برای غلظت میکروپلاستیک‌ها بازه تقریبی ۱.۸ تا ۱۷ ذره در لیتر مطرح شده است. با این حال این رقم حاصل شمارش مستقیم ذرات در نمونه‌های آب نیست. پژوهشگران توضیح داده‌اند که برای برآورد این بازه از نتایج مطالعات مشابه و فرض‌هایی درباره سهم پلیمرهای مختلف استفاده کرده‌اند. به همین دلیل این عدد را نمی‌توان معادل غلظت قطعی اندازه‌گیری‌شده در کانال‌ها و چاه‌های شهرری دانست. برای تعیین تعداد واقعی ذرات در هر لیتر و مقایسه میزان آلودگی میان نقاط مختلف به نمونه‌برداری و اندازه‌گیری کمی دقیق‌تری نیاز است.

پژوهش منشأ احتمالی آلاینده‌ها را نیز بررسی کرده است. ورود پساب صنعتی و فاضلاب تصفیه‌نشده و روان‌آب‌های شهری و پسماندهای پلاستیکی از جمله مسیرهای احتمالی ورود آلودگی معرفی شده‌اند. فعالیت‌های کشاورزی و فرایندهای طبیعی زمین‌شناسی نیز می‌توانند در تغییر غلظت برخی فلزات نقش داشته باشند. با این حال مطالعه سهم دقیق هر منبع را مشخص نکرده است و برای نسبت دادن آلودگی یک کانال یا چاه به فعالیت صنعتی مشخص به بررسی جداگانه نیاز است.

اهمیت این نتایج تنها به کیفیت آب محدود نمی‌شود. در مناطقی که از منابع آب سطحی یا زیرزمینی برای آبیاری استفاده می‌شود ورود آلاینده‌ها به خاک و محصولات کشاورزی نیز باید بررسی شود. وجود فلزات سنگین در آب به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که محصول کشاورزی آلوده است. برای تعیین این موضوع اندازه‌گیری غلظت آلاینده‌ها در خاک و بخش خوراکی گیاه ضروری است.

پژوهش مرکز مطالعات شهرداری تهران بر پایش مستمر فلزات سنگین و میکروپلاستیک‌ها و کنترل ورود پساب‌های صنعتی و شهری به منابع آب تأکید کرده است. در بخش پیشنهادهای پژوهش همچنین انجام مطالعات تکمیلی برای شناسایی منشأ فلزات سنگین و اندازه‌گیری آلاینده‌ها در محصولات کشاورزی آمده است. یکی از پیشنهادهای مشخص پژوهشگران بررسی میزان سرب و آرسنیک و کادمیوم و جیوه در مواد غذایی تولیدشده با استفاده از منابع آب این محدوده است.