قاعدگی؛ از تابو تا مسئولیتی اجتماعی

شرق: قاعدگی هنوز در ایران، بیش از آنکه مسئله سلامت باشد، موضوعی ناگفته است. درباره آن آهسته حرف می‌زنند، محصولات مرتبط با آن در بسیاری از فضاهای عمومی از نگاه‌ها پنهان می‌شود و فقر ناشی از ناتوانی در تأمین ابتدایی‌ترین ملزومات بهداشتی زنان، کمتر به عنوان یک مسئله اجتماعی به رسمیت شناخته شده است. همین سکوت، فقر قاعدگی را به پدیده‌ای دووجهی تبدیل کرده است؛ مسئله‌ای که هم به نابرابری اقتصادی مربوط می‌شود و هم به تابوهای فرهنگی. زنانی هستند که به دلیل هزینه بالای محصولات بهداشتی یا دسترسی محدود به آنها، ناچارند از روش‌های غیربهداشتی استفاده کنند؛ اما کمتر درباره این تجربه سخن می‌گویند، زیرا خودِ قاعدگی همچنان در بسیاری از مناسبات اجتماعی امری پنهان تلقی می‌شود.

همین هم سبب شده که در سال‌های اخیر، نهادهای رسمی اما کمتر دولتی، به مضامینی شبیه به این مسئله حرکت کنند؛ هرچند همواره این پرسش مطرح بوده که مرز میان یک اقدام اجتماعی و یک کمپین تبلیغاتی کجاست؟ آیا یک برند می‌تواند وارد موضوعی حساس و کمترگفته‌شده شود، بدون آنکه مسئله اجتماعی را به ابزاری برای دیده‌شدن خود تبدیل کند؟ یا اساسا پرداختن به چنین موضوعاتی، حتی اگر از سوی بخش خصوصی آغاز شود، می‌تواند به شکستن سکوت و افزایش آگاهی عمومی کمک کند؟

کمپین «نور امید» پنبه‌ریز، تلاشی است که خود را در همین نقطه تعریف می‌کند؛ از یک سو با مشارکت مردم، محصولات بهداشتی را به زنان و دخترانی می‌رساند که دسترسی کمتری به آنها دارند و از سوی دیگر، می‌کوشد گفت‌وگو درباره «فقر قاعدگی» را به فضای عمومی بیاورد؛ مفهومی که هنوز در ادبیات اجتماعی ایران چندان شناخته‌شده نیست. گفت‌وگوی پیش رو، نه صرفاً درباره یک کمپین مسئولیت اجتماعی، بلکه درباره این پرسش است که آیا می‌توان از دل یک برند، بحثی عمومی درباره کرامت، سلامت زنان و حق دسترسی برابر به نیازهای اولیه را آغاز کرد؛ بحثی که شاید اثر ماندگار آن، نه در تعداد بسته‌های توزیع‌شده، بلکه در شکستن سکوتی باشد که سال‌ها پیرامون این مسئله شکل گرفته است.

«سروناز هزارخانی»، مدیر ارشد مالی و مدیر ارشد مارکتینگ در گفت‌و‌گو با «شرق» به ابعاد مختلف این کمپین پرداخته است. اینکه چطور آدم‌ها هرکدام می‌توانند به تنهایی، در یک تغییر مثبت بزرگ نقش‌آفرینی کنند. تفصیل این گفتگو به شرح زیر است:

 

 

به عنوان پرسش نخست شاید خوب باشد که توضیح دهید، چرا پنبه‌ریز تصمیم گرفت به جای یک کمک مالی مقطعی، کمپینی طراحی کند که مردم نیز در آن نقش داشته باشند؟ این مشارکت چه ارزشی برای شما ایجاد می‌کند؟

فقر قاعدگی تنها یک مسئله مربوط به دسترسی به محصول نیست و با یک اقدام کوتاه‌مدت حل نمی‌شود؛ این مسئله به آگاهی، گفت‌وگو، همدلی و همراهی جامعه نیز نیاز دارد. به همین دلیل، کمپین «نور امید» را به شکلی طراحی کردیم که مردم هم بتوانند در این مسیر نقش داشته باشند. وقتی یک فرد با خرید یک محصول و ثبت پیام خود در این کمپین مشارکت می‌کند، فقط در یک کمک مستقیم سهیم نمی‌شود؛ بلکه بخشی از یک گفت‌وگوی اجتماعی می‌شود. این همراهی کمک می‌کند موضوعی که سال‌ها کمتر درباره آن صحبت شده، بیشتر دیده شود و افراد بیشتری نسبت به آن آگاهی پیدا کنند.

برای ما ارزشمندترین بخش این مشارکت، همین تبدیل شدن یک اقدام سازمانی به یک حرکت جمعی است. اینکه مسئولیت اجتماعی فقط به فعالیت یک برند محدود نماند، بلکه افراد بیشتری احساس کنند می‌توانند در ایجاد یک تغییر مثبت سهم داشته باشند. در نهایت، موفقیت «نور امید» فقط با تعداد بسته‌های بهداشتی سنجیده نمی‌شود؛ بلکه با میزان آگاهی، گفت‌وگو و همراهی‌ای که در جامعه ایجاد می‌کند نیز معنا پیدا می‌کند.

 

 شما در کمپین «نور امید» از عبارت «فقر پریود» استفاده می‌کنید؛ موضوعی که هنوز در ایران کمتر درباره آن صحبت می‌شود. این رویکرد نسبتاً پیشرو از کجا می‌آید؟

واقعیت این است که مسئله فقر پریود سال‌هاست وجود دارد، اما به دلیل سکوت و حساسیت‌های فرهنگی، کمتر درباره آن صحبت شده است. ما معتقد بودیم اگر قرار است در این حوزه مسئولانه عمل کنیم، قدم اول این است که مسئله را به رسمیت بشناسیم و درباره آن گفت‌وگو کنیم. «فقر پریود» اصطلاحی است که در ادبیات بین‌المللی برای توصیف این پدیده استفاده می‌شود و در فارسی نیز معادل «فقر قاعدگی» برای آن به‌کار می‌رود. این مفهوم فقط به نداشتن محصولات بهداشتی محدود نیست؛ بلکه به مجموعه‌ای از چالش‌ها مانند دسترسی، آموزش و آگاهی درباره سلامت قاعدگی اشاره دارد. برای ما مهم بود که این موضوع از حالت ناگفته خارج شود. چون هر مسئله اجتماعی، پیش از اینکه بتواند مورد توجه و حل قرار بگیرد، نیاز دارد که دیده و درباره آن صحبت شود.

هدف ما از استفاده از این عبارت، ایجاد حساسیت یا بزرگ‌نمایی یک مسئله نیست؛ بلکه تلاش برای نام‌گذاری یک واقعیت و کمک به شکل‌گیری گفت‌وگویی آگاهانه‌تر درباره سلامت زنان است.

 

 یکی از بخش‌های جالب کمپین، قرار دادن نوار بهداشتی در معرض دید در کافه‌ها و فضاهای عمومی است. آیا از واکنش‌های اولیه مردم نگران نبودید؟ چه بازخوردهایی گرفتید؟

راستش نه، چون معتقدیم نوار بهداشتی یک محصول ضروری و بخشی طبیعی از سلامت زنان است و نباید چیزی باشد که به دلیل شرم یا تابو، از دیده شدن یا صحبت درباره آن پرهیز کنیم. یکی از اهداف «نور امید» همین بود که گفت‌وگو درباره قاعدگی را کمی طبیعی‌تر کنیم و این تصور را که صحبت کردن درباره این موضوع غیرعادی یا ناخوشایند است، تغییر دهیم. به همین دلیل تصمیم گرفتیم این محصولات در فضاهای عمومی و در معرض دید قرار بگیرند؛ فضاهایی که زنان و مردان در آن حضور دارند، چون آگاهی درباره این موضوع فقط مربوط به زنان نیست و به همراهی کل جامعه نیاز دارد.

بازخوردهایی که دریافت کردیم، بیشتر از چیزی که انتظار داشتیم مثبت بود. خیلی از افراد گفتند دیدن نوار بهداشتی در یک فضای عمومی برایشان تجربه متفاوتی بوده و باعث شده به موضوع فقر پریود و چالش‌های مرتبط با آن فکر کنند. حتی بخشی از تماس‌ها برای شارژ دوباره این بسته‌ها از سوی مردان بوده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد وقتی یک مسئله اجتماعی مطرح شود، می‌تواند افراد بیشتری را درگیر و همراه کند. طبیعی است که در مواجهه با هر موضوع کمترگفته‌شده‌ای، ممکن است واکنش‌های متفاوتی وجود داشته باشد. اما تغییر نگاه اجتماعی معمولاً از آغاز گفت‌وگو شکل می‌گیرد. تلاش ما این بود که این گفت‌وگو را با احترام، آگاهی و بدون ایجاد حساسیت یا حاشیه آغاز کنیم.

 

در این کمپین، هر فرد با وارد کردن کد، هم یک پیام محبت‌آمیز می‌نویسد و هم باعث ارسال یک نوار بهداشتی می‌شود. چرا برای شما مهم بود که کمک، فقط یک اقدام مالی نباشد و بُعد انسانی هم داشته باشد؟

برای ما مهم بود که این کمپین فقط درباره عدد و تعداد بسته‌های ارسالی نباشد. چون پشت موضوع فقر پریود، زندگی و تجربه‌های واقعی آدم‌ها قرار دارد؛ زنانی که ممکن است در مقطعی از زندگی خود با یک نیاز ضروری اما نادیده‌گرفته‌شده مواجه شوند. ما فکر می‌کردیم اگر قرار است این همراهی معنا پیدا کند، نباید فقط به ارسال یک محصول محدود شود. هر پیام محبت‌آمیزی که در این کمپین نوشته می‌شود، در واقع نشانه‌ای از توجه یک نفر به یک دغدغه مشترک انسانی است؛ اینکه کسی در جایی دیگر به این فکر کرده که یک زن نباید به دلیل نداشتن دسترسی به یک نیاز اولیه، احساس تنهایی یا نادیده گرفته شدن کند. همدلی برای ما بخش مهمی از این مسیر است. گاهی یک پیام کوتاه، فارغ از ارزش مادی آن، می‌تواند این احساس را منتقل کند که «این مسئله دیده شده و افرادی هستند که نسبت به آن بی‌تفاوت نیستند».

ما می‌خواستیم فاصله میان کسی که در این کمپین مشارکت می‌کند و کسی که این بسته را دریافت می‌کند کمتر شود؛ اینکه این حرکت فقط جابه‌جایی یک محصول نباشد، بلکه فرصتی باشد برای شکل گرفتن یک ارتباط انسانی، افزایش دغدغه‌مندی اجتماعی و یادآوری اینکه سلامت و کرامت زنان، موضوعی است که به همراهی همه ما نیاز دارد.

 

 گفتید مقصد این بسته‌ها هر بار متفاوت است؛ از مناطق کم‌برخوردار تا زندان‌ها. این مقاصد چگونه انتخاب می‌شوند و هنگام شناسایی نیازها با چه واقعیت‌هایی مواجه شدید؟

انتخاب مقصد بسته‌ها از چند مسیر انجام می‌شود. گاهی بر اساس شناخت و بررسی‌هایی که از مناطق و گروه‌های مختلف داریم، نیازها را شناسایی می‌کنیم. در مواردی هم خیریه‌ها، مجموعه‌های مردمی، فعالان اجتماعی و افرادی که در ارتباط نزدیک‌تری با این گروه‌ها هستند، ما را در جریان نیازهای موجود قرار می‌دهند. همچنین در کنار برنامه‌های آموزشی که برگزار می‌کنیم، بازخوردهایی دریافت می‌کنیم که به شناسایی بهتر این نیازها کمک می‌کند. برای ما مهم است که توزیع بسته‌ها صرفاً بر اساس یک درخواست انجام نشود و تا جای ممکن از وجود یک نیاز واقعی اطمینان حاصل کنیم؛ چون هدف این است که این محصولات به دست افرادی برسد که دسترسی محدودتری به آن دارند.

یکی از مهم‌ترین تجربه‌هایی که در این مسیر داشتیم، این بود که فقر پریود همیشه قابل مشاهده نیست. بسیاری از افراد ممکن است درباره این موضوع صحبت نکنند؛ نه به این دلیل که این نیاز وجود ندارد، بلکه به دلیل سال‌ها سکوت، خجالت یا حساسیت‌های اجتماعی. به همین دلیل، شناسایی این مسئله و ایجاد فضایی که افراد بتوانند درباره نیازهای خود راحت‌تر صحبت کنند، به اندازه خودِ ارسال محصولات اهمیت دارد. برای ما، این مسیر فقط درباره رساندن یک بسته بهداشتی نیست؛ درباره دیدن یک نیاز کمتر دیده‌شده و تلاش برای پاسخ مسئولانه به آن است.

 به نظر میاد که شما معتقدید زنان برای پیشرفت فقط نیاز دارند موانع از سر راهشان برداشته شود. این نگاه چطور در طراحی کمپین «نور امید» خودش را نشان می‌دهد؟

ما باور داریم مسیر پیشرفت و انتخاب‌های زنان به عوامل مختلفی وابسته است و نمی‌توان آن را به یک موضوع یا یک مانع محدود کرد. اما در عین حال، موانعی وجود دارند که اگر کمتر شوند، فرصت‌های بیشتری برای حضور، رشد و انتخاب ایجاد می‌شود. یکی از این موانع، دسترسی نداشتن به برخی نیازهای اولیه و ضروری و همچنین سکوت و تابویی است که گاهی درباره قاعدگی وجود دارد. موضوعی که شاید در نگاه اول ساده به نظر برسد، اما می‌تواند بر تجربه روزمره، حضور اجتماعی و احساس آرامش افراد تأثیر بگذارد. در طراحی کمپین «نور امید»، هدف ما این نبود که برای زنان مسیر تعیین کنیم یا به جای آن‌ها تصمیم بگیریم. هدف این بود که بخشی از یک مانع قابل توجه را کمتر کنیم؛ یعنی دسترسی به یک نیاز ضروری را آسان‌تر کنیم و هم‌زمان فضایی برای گفت‌وگو درباره مسئله‌ای ایجاد کنیم که کمتر دیده شده است.

ما معتقدیم وقتی موانع غیرضروری کمتر شوند و شرایط اولیه فراهم باشد، زنان فرصت بیشتری پیدا می‌کنند که انتخاب‌های خود را دنبال کنند، توانایی‌هایشان را نشان دهند و مسیر خودشان را بسازند.

 

 به نظر شما برندها تا چه اندازه مسئولیت دارند که درباره موضوعات حساس و کمتر گفته‌شده، مثل قاعدگی و فقر پریود، گفت‌وگو ایجاد کنند؟ آیا این کار ریسک هم دارد؟

به نظر من برندها نمی‌توانند جدا از جامعه‌ای که در آن فعالیت می‌کنند، زندگی کنند. وقتی یک برند با یک موضوع اجتماعی ارتباط واقعی دارد، طبیعی است که فقط به فروش محصول فکر نکند و نسبت به چالش‌هایی که مخاطبانش با آن مواجه هستند، مسئولانه‌تر نگاه کند. البته مسئولیت اجتماعی به این معنا نیست که برندها باید درباره همه مسائل اجتماعی اظهار نظر کنند. مهم است که ورود یک برند به یک موضوع، از شناخت واقعی مسئله و ارتباط معنادار با آن شکل بگیرد، نه صرفاً از یک موج رسانه‌ای. یک برند زمانی می‌تواند اثرگذار باشد که علاوه بر پیام، در عمل هم بتواند بخشی از راه‌حل باشد. در مورد قاعدگی، مسئله فقط یک محصول بهداشتی نیست. سال‌ها سکوت، خجالت و کمبود آگاهی باعث شده بخشی از نیازهای واقعی زنان کمتر دیده شود. وقتی درباره فقر پریود صحبت می‌کنیم، در واقع درباره دسترسی، کرامت انسانی و فرصت برابر صحبت می‌کنیم.

طبیعی است که ورود به موضوعات کمترگفته‌شده همیشه با ریسک همراه است؛ چون ممکن است واکنش‌های متفاوتی ایجاد کند. اما به باور ما، ریسک بزرگ‌تر این است که درباره مسئله‌ای که بر زندگی افراد اثر می‌گذارد، سکوت کنیم. برای ما مهم بود که این گفت‌وگو با احترام، آگاهی و مسئولیت‌پذیری شکل بگیرد؛ نه صرفاً برای دیده شدن یک کمپین، بلکه برای کمک به دیده شدن یک مسئله اجتماعی.

 

اگر این کمپین تنها یک دستاورد داشته باشد دوست دارید چی باشه؟

اگر قرار باشد فقط یک دستاورد برای «نور امید» انتخاب کنم، دوست دارم آن، دیده شدن بیشتر مسئله قاعدگی و شکل گرفتن گفت‌وگوی راحت‌تر و آگاهانه‌تر درباره آن باشد. فقر پریود فقط به نداشتن یک محصول بهداشتی محدود نمی‌شود؛ مسئله‌ای است که با دسترسی، آگاهی و کرامت انسانی ارتباط دارد. وقتی درباره یک نیاز طبیعی سکوت می‌کنیم، بسیاری از افرادی که با چالش‌های آن مواجه هستند هم کمتر دیده می‌شوند. البته ارسال بسته‌های بهداشتی، یک اثر مستقیم و قابل اندازه‌گیری این کمپین است و برای ما اهمیت زیادی دارد. اما دستاوردی که می‌تواند در بلندمدت ماندگارتر باشد، این است که قاعدگی به عنوان بخشی طبیعی از سلامت زنان دیده شود؛ نه موضوعی که باید پنهان یا از آن خجالت‌زده بود.

فکر می‌کنیم برنامه‌های آموزشی و گفت‌وگوهایی که در کنار این کمپین شکل می‌گیرد، می‌تواند به افزایش آگاهی و کاهش نگاه‌های نادرست درباره این موضوع کمک کند.

 

آیا در طول اجرای کمپین روایت یا تجربه ای از یکی از دریافت کنندگان کمک ها یا حتی مشارکت کنندگان وجود داشته که نگاه شما را نسبت به این پروژه تغییر داده باشد؟

یکی از چیزهایی که برای ما خیلی ماندگار شد پیامی بود که از یکی از دریافت کنندگان گرفتیم. یک زن در روستاهای هرمزگان وقتی بسته رو دریافت کرد گفت خداروشکر هنوز یک نفر به ما فکر می‌کند. این جمله برای ما خیلی مهم بود چون یادآوری کرد که گاهی ما از زاویه تامین یک نیاز به موضوع نگاه میکنیم اما برای کسی که دریافت کننده است این اتفاق میتونه معنای بزرگتری داشته باشه. اینکه دیده شده و نیازش جدی گرفته شده است. همین تجربه باعث شد بیشتر به این فکر کنیم که نور امید یک کمپین توزیع محصول نیست بخشی از مسیرش اینه که در یک موضوع کمتر گفته شده توجه و گفتگو ایجاد کند.

 

بعضی ها معتقدند کمپین های مسئولیت اجتماعی بیشتر به نفع تصویر برند هستند تا حل مساله. شما چه معیاری دارید که نشان دهد نور امید فراتر از یک کمپین تبلیغاتی عمل کرده است؟

یک خط باریک بین کمپین‌هایی که صرفاً برای ساخت تصویر برند طراحی می‌شوند و فعالیت‌های واقعی مسئولیت اجتماعی وجود دارد. به نظر ما تفاوت اصلی در میزان اثرگذاری و تداوم است؛ اینکه یک اقدام اجتماعی فقط در زمان یک کمپین اتفاق بیفتد یا بخشی از نگاه و رفتار یک مجموعه باشد. در گروه صنعتی ما، حمایت از جامعه و پاسخ به نیازهای واقعی مردم موضوعی نیست که فقط در قالب یک کمپین تعریف شود. اما در «نور امید» تصمیم گرفتیم این دغدغه را به شکلی شفاف‌تر و همراه با مشارکت مردم دنبال کنیم. نتیجه‌ای که برای ما اهمیت دارد فقط دیده شدن یک نام تجاری نیست؛ بلکه این است که چند نفر توانسته‌اند به یک محصول ضروری دسترسی پیدا کنند و چند نفر با یک موضوع اجتماعی کمتر دیده‌شده همراه شوند.

در مورد قاعدگی، مسئله فقط یک محصول بهداشتی نیست. سال‌ها سکوت، خجالت و کمبود آگاهی باعث شده بخشی از نیازهای واقعی زنان نادیده گرفته شود. وقتی از فقر پریود صحبت می‌کنیم، در واقع درباره دسترسی، کرامت انسانی و فرصت برابر صحبت می‌کنیم. طبیعی است که ورود به چنین موضوعاتی ریسک خودش را دارد، چون درباره مسئله‌ای حرف می‌زنیم که سال‌ها کمتر درباره آن صحبت شده است. اما به باور ما، ریسک بزرگ‌تر این است که درباره چالشی که بر زندگی بسیاری از افراد اثر می‌گذارد، سکوت کنیم. برای ما، معیار موفقیت «نور امید» فقط میزان دیده شدن کمپین نیست؛ بلکه تداوم آن، تعداد افرادی که از آن بهره‌مند شده‌اند و ایجاد گفت‌وگو درباره موضوعی است که پیش از این کمتر دیده می‌شد.

 

و به عنوان آخرین پرسش، اگر 5 سال بعد به نور امید نگاه کنید دوست دارید مردم این کمپین را با چه تغییری در جامعه به یاد بیاورند؟

اگر پنج سال بعد به مسیر «نور امید» نگاه کنیم، دوست دارم این کمپین را با یک تغییر به یاد بیاوریم؛ اینکه گفت‌وگو درباره قاعدگی، سلامت زنان و چالش‌هایی مثل فقر پریود، راحت‌تر و آگاهانه‌تر شده باشد. امیدواریم این مسیر کمک کرده باشد که قاعدگی بیشتر به عنوان بخشی طبیعی از سلامت زنان دیده شود و افراد بیشتری نسبت به چالش‌هایی که برخی زنان و دختران با آن مواجه هستند، آگاهی پیدا کنند. برای ما ارزشمند است که ردپای پنبه‌ریز در این مسیر، نه فقط به عنوان یک کمپین مسئولیت اجتماعی، بلکه به عنوان همراهی مستمر برای افزایش آگاهی و ایجاد گفت‌وگو درباره یک مسئله اجتماعی دیده شود. چون تغییرات ماندگار زمانی شکل می‌گیرند که یک دغدغه از یک برند فراتر برود و به یک همراهی جمعی تبدیل شود.