تعداد دانشجویان در حال کاهش است / علت چیست؟

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

معاون آموزشی وزیر علوم با اشاره به برخی شاخص‌های آموزش عالی از جمله کاهش تعداد داوطلبان ورود به دانشگاه‌ها، گفت: این‌ها واقعیت‌هایی هستند که در هرگونه برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری برای آینده آموزش عالی باید مورد توجه قرار گیرند.

 ابوالفضل واحدی با حضور در مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی، ضمن بازدید از بخش‌های مختلف این مؤسسه، در نشستی با اعضای هیئت علمی، پژوهشگران و کارکنان مؤسسه با اشاره به شرایط امروز آموزش عالی کشور گفت: آموزش عالی در سال‌های اخیر با مسائل و چالش‌های متعددی روبه‌رو بوده و در یک سال گذشته نیز این شرایط به واسطه اتفاقات مختلف تشدید شده است. تجربه دو جنگ در یک سال گذشته و همچنین حوادثی که کشور با آن مواجه بود، آثار و پیامدهای خود را بر آموزش عالی گذاشته است و شاید امروز بیش از گذشته ضرورت داشته باشد که با تأمل و تدبیر بیشتری به آینده آموزش عالی نگاه کنیم؛ چرا که با همان رویکردها و شیوه‌های گذشته نمی‌توان مسیر آموزش عالی کشور را ادامه داد.

معاون آموزشی وزیر علوم با اشاره به برخی شاخص‌های آموزش عالی اظهار داشت: یکی از واقعیت‌های ملموس، کاهش تعداد داوطلبان ورود به دانشگاه‌هاست. آمارهای مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی نیز این روند را نشان می‌دهد. در مقطعی، آموزش عالی کشور بیش از چهار میلیون و ۴۰۰ هزار دانشجو داشت، اما آمارهای سال‌های اخیر حکایت از روندی کاهشی دارد.

روند نزولی داوطلبان علوم پایه و تغییر کیفیت ورودی رشته‌های فنی مهندسی

وی افزود: این کاهش صرفاً به تعداد دانشجویان محدود نمی‌شود، بلکه ترکیب داوطلبان نیز دستخوش تغییر شده است. در برخی گروه‌های آزمایشی، از جمله علوم پایه، سال‌هاست روند کاهش داوطلبان مشاهده می‌شود و در رشته‌های فنی و مهندسی نیز علاوه بر کاهش تعداد داوطلبان، کیفیت ورودی‌ها نیز با تغییراتی همراه بوده است. این‌ها واقعیت‌هایی هستند که در هرگونه برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری برای آینده آموزش عالی باید مورد توجه قرار گیرند.

واحدی با بیان اینکه این تحولات دلایل مختلفی دارد، خاطرنشان کرد: بدون تردید صاحب‌نظران و پژوهشگران آموزش عالی می‌توانند درباره عوامل این روند تحلیل‌های گوناگونی ارائه دهند، اما اصل موضوع آن است که این واقعیت‌ها وجود دارد و نمی‌توان در تصمیم‌گیری‌ها نسبت به آنها بی‌تفاوت بود.

معاون آموزشی وزیر علوم در ادامه با اشاره به شرایط مدیریتی دانشگاه‌ها گفت: امروز بخش قابل توجهی از وقت و انرژی مدیران دانشگاه‌ها صرف مسائل اجرایی از جمله خوابگاه، تغذیه، امور دانشجویی، منابع انسانی و محدودیت‌های بودجه‌ای می‌شود و همین موضوع موجب شده است که فرصت کمتری برای پرداختن به مسائل راهبردی و توسعه‌ای آموزش عالی باقی بماند.

وی با اشاره به تجربه آموزش مجازی افزود: آموزش مجازی بدون تردید یک ابزار ارزشمند و مکمل آموزش حضوری است، اما تجربه جهانی و مطالعات انجام شده نشان می‌دهد که اگر آموزش مجازی جایگزین آموزش حضوری شود، کیفیت آموزش با افت محسوسی مواجه خواهد شد. با این حال، گاهی شرایط اجرایی دانشگاه‌ها به گونه‌ای است که مدیران دانشگاه از مجازی شدن آموزش استقبال می‌کنند و حتی در بازگشت به آموزش حضوری مقاومت نشان می‌دهند؛ موضوعی که بیانگر فشارها و چالش‌های موجود در مدیریت دانشگاه‌هاست.

وی ادامه داد: در کنار این مسائل، محدودیت‌های بودجه‌ای، پیچیدگی نظام حکمرانی آموزش عالی، تعدد مراکز تصمیم‌گیر و همچنین آسیب‌هایی که در پی حملات اخیر دشمن به برخی دانشگاه‌ها و زیرساخت‌های آموزش عالی وارد شد، مجموعه‌ای از چالش‌های جدید را پیش روی آموزش عالی کشور قرار داده است.

معاون آموزشی وزیر علوم با تأکید بر اینکه این شرایط، در کنار دشواری‌ها، فرصتی برای بازاندیشی در سیاست‌گذاری آموزش عالی نیز فراهم کرده است، گفت: اگر قرار است تحول مؤثری در آموزش عالی کشور شکل بگیرد، این تحول باید بر پایه فرآیندهای علمی، مستند به شواهد، مبتنی بر تجربه‌های جهانی و در عین حال متناسب با اقتضائات و واقعیت‌های کشور باشد.

وی افزود: چه مجموعه‌ای مناسب‌تر از مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی می‌تواند در این مسیر نقش‌آفرینی کند. پیش از حضور در این نشست، مروری بر تاریخچه مؤسسه داشتم. این مؤسسه تقریباً همزمان با شکل‌گیری وزارت علوم تأسیس شده، اگرچه در مقطعی فعالیت آن متوقف شد، اما با احساس نیاز دوباره، در دهه هفتاد فعالیت خود را از سر گرفت. این موضوع نشان می‌دهد که جایگاه چنین نهادی در نظام آموزش عالی کشور، جایگاهی ضروری و اجتناب‌ناپذیر است.

واحدی با اشاره به مأموریت‌های مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی اظهار کرد: یکی از اهداف مهم این مؤسسه، توسعه و انتقال دانش آموزش عالی و همچنین تبدیل نتایج مطالعات و پژوهش‌ها به بسته‌های سیاستی و پیشنهادهای اجرایی است.

وی ادامه داد: در استفاده از تجربه‌های جهانی نیز باید به همه اجزای نظام‌های آموزش عالی توجه کرد. اگر کشوری در حوزه‌ای تجربه موفقی دارد، آن تجربه حاصل مجموعه‌ای از مؤلفه‌ها مانند شیوه پذیرش دانشجو، نظام حکمرانی دانشگاه‌ها، سازوکارهای حمایتی، ساختارهای مدیریتی، ملاحظات فرهنگی و سایر اجزای آن نظام است. بنابراین نمی‌توان تنها بخشی از یک تجربه را جدا کرد و بدون توجه به بسترها و اقتضائات آن، در کشور اجرا کرد.

معاون آموزشی وزیر علوم تصریح کرد: مطالعات تطبیقی زمانی ارزشمند خواهند بود که با شناخت دقیق از شرایط و واقعیت‌های کشور همراه شوند و در نهایت به ارائه راهکارهایی بینجامند که امکان اجرا داشته باشند.

وی با بیان اینکه یکی از دلایل استفاده کمتر از ظرفیت‌های مؤسسه در سال‌های گذشته، فاصله میان برخی مطالعات و الزامات اجرایی بوده است، گفت: بسیاری از مسائل آموزش عالی شناخته شده‌اند و حتی برای آنها راهکارهای علمی نیز وجود دارد، اما همه این راهکارها الزاماً قابلیت اجرا ندارند. هنر سیاست‌گذاری آن است که در چارچوب شرایط و محدودیت‌های موجود، راهکارهایی ارائه شود که ضمن برخورداری از پشتوانه علمی، امکان اجرا نیز داشته باشند.

واحدی با تأکید بر ضرورت ارتباط مستمر میان مؤسسه و معاونت آموزشی وزارت علوم اظهار داشت: معاونت آموزشی به دلیل درگیری گسترده با امور اجرایی و مسائل روزمره، بیش از هر زمان دیگری به همراهی یک مجموعه علمی و پژوهشی نیاز دارد.

وی افزود: در مقابل، اگر مجموعه‌ای که وظیفه مطالعه، پژوهش و ارائه پیشنهادهای سیاستی را بر عهده دارد، از واقعیت‌های اجرایی فاصله بگیرد، ممکن است در تدوین پیشنهادهای خود، ملاحظات، محدودیت‌ها و الزامات اجرایی را به اندازه کافی در نظر نگیرد. بنابراین لازم است این دو حوزه در کنار یکدیگر قرار گیرند تا پیشنهادهای سیاستی، هم از پشتوانه علمی برخوردار باشند و هم قابلیت اجرا داشته باشند.

معاون آموزشی وزیر علوم در پایان سخنان خود ضمن قدردانی از برگزاری این نشست، ابراز امیدواری کرد با بهره‌گیری از دیدگاه‌های اعضای هیئت علمی و پژوهشگران مؤسسه، زمینه تعاملات مؤثرتر میان دو مجموعه فراهم شود.

همچنین در این نشست علی خورسندی، رئیس موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی با ابراز امیدواری نسبت به افزایش تعاملات و ارتباطات علمی و کارشناسی میان مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی و معاونت آموزشی وزارت علوم، اظهار کرد: با توجه به مأموریت‌ها، اساسنامه و سابقه بیش از ۵۰ ساله مؤسسه، این مجموعه نزدیک‌ترین نهاد پژوهشی وزارت علوم به حوزه آموزش عالی، برنامه‌ریزی آموزشی و سیاست‌گذاری این حوزه است.

رئیس مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی با بیان اینکه هر یک از مؤسسات وابسته به وزارت علوم ارتباط تخصصی بیشتری با یکی از معاونت‌های این وزارتخانه دارند، افزود: برخی مؤسسات بیشتر با معاونت پژوهشی، برخی با معاونت فرهنگی و اجتماعی و برخی دیگر با حوزه‌های تخصصی خود در ارتباط هستند، اما مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی به دلیل مأموریت‌های قانونی، تجربه فعالیت و حوزه تخصصی خود، بیش از هر مجموعه دیگری می‌تواند به عنوان اتاق فکر و پشتوانه علمی معاونت آموزشی وزارت علوم ایفای نقش کند.

خورسندی با تأکید بر ضرورت استفاده هرچه بیشتر از ظرفیت‌های علمی و پژوهشی مؤسسه در فرآیندهای سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و تصمیم‌سازی آموزش عالی، ابراز امیدواری کرد این دیدار زمینه‌ساز گسترش همکاری‌های مشترک و بهره‌گیری مؤثرتر از توان کارشناسی مؤسسه در حل مسائل آموزش عالی کشور باشد.

در ادامه نشست، اعضای هیئت علمی و پژوهشگران مؤسسه دیدگاه‌ها و پیشنهادهای خود را درباره ارتقای تعامل میان مؤسسه و معاونت آموزشی وزارت علوم مطرح کردند.

حاضران با تأکید بر اینکه سیاست‌گذاری‌های اثربخش زمانی شکل می‌گیرد که پژوهشگران در کنار سیاست‌گذاران حضور داشته باشند، خواستار تقویت ارتباط مستمر میان دو مجموعه شدند و بر گشوده بودن مسیر تعامل و بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی مؤسسه در تصمیم‌سازی‌های حوزه آموزش عالی تأکید کردند.

اعضای هیئت علمی همچنین با اشاره به دانش انباشته و تجربه ارزشمند موجود در مؤسسه پیشنهاد کردند سازوکاری منعطف، از جمله ایجاد یک «میز تخصصی» در معاونت آموزشی، برای حضور مستمر پژوهشگران مؤسسه در فرآیندهای کارشناسی، بررسی مسائل آموزش عالی و ارائه پیشنهادهای سیاستی ایجاد شود.

از دیگر پیشنهادهای مطرح‌شده، مشارکت مؤسسه در تدوین دستورکار نشست‌های معاونان آموزشی دانشگاه‌ها، بهره‌گیری از ظرفیت کارشناسی مؤسسه در برنامه‌های علمی معاونت آموزشی و تدوین برنامه‌ای منسجم و مستمر برای همکاری میان دو مجموعه بود.

همچنین بر این نکته تأکید شد که مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی، با توجه به ظرفیت‌های علمی و پژوهشی خود، می‌تواند به عنوان «عقل متصل» معاونت آموزشی ایفای نقش کند و گسست ایجادشده میان حوزه پژوهش و حوزه سیاست‌گذاری و اجرا را کاهش دهد.

در ادامه این نشست، مدیران حوزه معاونت آموزشی نیز با استقبال از دیدگاه‌های مطرح‌شده، بر ظرفیت‌های مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی در توسعه دانش مدیریت آموزش عالی و تقویت نقش آن در فرآیندهای سیاست‌گذاری تأکید کردند.

در این بخش، سه کارکرد اساسی برای مؤسسه مورد تأکید قرار گرفت؛ توسعه دانش و پژوهش در حوزه مدیریت آموزش عالی، ایفای نقش فعال در ایجاد توازن میان رویکردهای تقاضامحور و حکمرانی آموزش عالی و نیز نقش‌آفرینی مؤسسه به عنوان نهادی واسط برای تعمیق ارتباط علمی میان وزارت علوم و دانشگاه‌ها.

مدیران حوزه معاونت آموزشی همچنین بر این نکته تأکید کردند که مؤسسه می‌تواند با رویکردی آینده‌نگر، ضمن طرح مسائل راهبردی و مطالبه‌گری علمی، در شکل‌گیری اسناد و برنامه‌های کلان آموزش عالی نقش‌آفرین باشد و پرسش‌های راهبردی از جمله «نقشه راه آموزش عالی ایران در افق ۱۴۱۰ چیست؟» را به عنوان یکی از محورهای مطالعات و گفت‌وگوهای سیاستی با معاونت آموزشی دنبال کند.

همچنین بر ضرورت بررسی دلایل بهره‌گیری محدود از نتایج پژوهش‌های پیشین مؤسسه در تصمیم‌سازی‌های حوزه معاونت آموزشی تأکید شد.

در پایان این نشست، حاضران بر استمرار نشست‌های مشترک، طراحی سازوکارهای منظم همکاری و استفاده هرچه بیشتر از ظرفیت‌های علمی و پژوهشی مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی در فرآیند سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و تصمیم‌سازی آموزش عالی کشور تأکید کردند.