زخم جنگ بر پیکر فرهنگسرای بهمن

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

فرهنگسرای بهمن یکی از مهم‌ترین مراکز فرهنگی جنوب تهران که بیش از سه دهه پیش از دل کشتارگاه قدیمی پایتخت متولد شد، در جریان جنگ دوم تهران دچار آسیب شد. مجموعه‌ای که در سال ۱۳۷۰ به عنوان نخستین فرهنگسرای جنوب شهر افتتاح شد و به نماد تحول فرهنگی در این بخش از پایتخت تبدیل شد، اکنون پس از سال‌ها فعالیت فرهنگی بار دیگر با خسارت ناشی از جنگ روبه‌رو شده است.

زخمی تازه بر یک مجموعه فرهنگی

در جریان حملات و انفجارهایی که در روزهای اخیر و در چارچوب آنچه از آن با عنوان جنگ دوم تهران یاد می‌شود در نقاط مختلف پایتخت رخ داد، فرهنگسرای بهمن نیز از موج تخریب‌ها بی‌نصیب نماند. گزارش‌ها حاکی از آن است که این مجموعه فرهنگی در جنوب تهران دچار آسیب‌هایی شده و بخش‌هایی از آن خسارت دیده است.

فرهنگسرای بهمن در منطقه ۱۶ تهران و محدوده میدان بهمن قرار دارد؛ مجموعه‌ای که از زمان افتتاح تاکنون یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های فرهنگی در جنوب شهر به شمار می‌رود. بسیاری از برنامه‌های هنری، کنسرت‌ها، نمایش‌ها، کلاس‌های آموزشی و کارگاه‌های فرهنگی طی سه دهه گذشته در این مجموعه برگزار شده و هزاران نفر از شهروندان تهرانی به‌ویژه ساکنان مناطق جنوبی پایتخت با آن خاطره دارند.

آسیب دیدن چنین مجموعه‌ای در جریان جنگ، تنها خسارت به یک ساختمان یا فضای فرهنگی نیست؛ بلکه ضربه‌ای به یکی از مهم‌ترین نمادهای فرهنگی جنوب تهران محسوب می‌شود.

تولد یک فرهنگسرا از دل کشتارگاه

برای درک اهمیت فرهنگسرای بهمن باید به گذشته این مکان بازگشت؛ جایی که پیش از دهه ۷۰ نه یک مرکز فرهنگی بلکه یکی از بزرگ‌ترین کشتارگاه‌های تهران بود.

در اواخر دهه ۶۰ و در دوره مدیریت شهری غلامحسین کرباسچی، طرحی برای تغییر کاربری کشتارگاه میدان بهمن مطرح شد؛ طرحی که هدف آن تبدیل یکی از خشن‌ترین فضاهای شهری به مکانی برای فرهنگ و هنر بود.

این پروژه در نهایت در ۲۱ شهریور سال ۱۳۷۰ به نتیجه رسید و فرهنگسرای بهمن به‌طور رسمی افتتاح شد. این مجموعه نخستین فرهنگسرایی بود که در جنوب تهران ساخته شد و در زمان خود یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های فرهنگی پایتخت محسوب می‌شد.

فرهنگسرای بهمن با بیش از پنج هزار متر مربع مساحت طراحی شد و امکانات گسترده‌ای را در اختیار شهروندان قرار داد؛ از جمله سالن‌های نمایش، فضاهای آموزشی، کتابخانه، سالن‌های موسیقی، مجموعه‌های ورزشی، خانه کودک و گالری‌های هنری.

مسئولیت مدیریت پروژه تبدیل کشتارگاه به فرهنگسرا بر عهده بهروز غریب‌پور بود؛ هنرمند و کارگردانی که بعدها از این تجربه به عنوان یکی از دشوارترین پروژه‌های فرهنگی یاد کرد. او در روایت‌های خود گفته است که تغییر چهره چنین مکانی، صرفا یک پروژه عمرانی نبود بلکه نوعی تحول اجتماعی محسوب می‌شد. به گفته او، هدف از این پروژه ایجاد فضایی بود که هنرمندان بتوانند در آن به آموزش نسل جوان جنوب تهران بپردازند.

غریب‌پور معتقد بود هنرمندان در برابر مناطقی که جمعیت کارگری و زحمتکش در آن زندگی می‌کنند مسئولیت فرهنگی دارند و فرهنگسرای بهمن می‌توانست چنین نقشی ایفا کند.

نتیجه این نگاه خیلی زود آشکار شد. تنها یک سال پس از افتتاح فرهنگسرا، نمایش «بینوایان» در همین مجموعه به صحنه رفت؛ اجرایی که برای نخستین‌بار یکی از شاهکارهای ادبی جهان را به صحنه‌ای در جنوب تهران آورد.

در میان بخش‌های مختلف این مجموعه، تالار شهید مرتضی آوینی مهم‌ترین سالن فرهنگسرای بهمن به شمار می‌رود. این سالن در محل آب‌انبار قدیمی کشتارگاه ساخته شد و در ابتدا حدود دو هزار و ۵۰۰ متر مربع مساحت داشت. بعدها با توسعه مجموعه، حدود ۹۵۰ متر مربع دیگر به این سالن افزوده شد و امکانات جانبی مانند سالن‌های انتظار، گالری هنری و فضاهای فرهنگی به آن اضافه شد.

این تالار طی سه دهه گذشته میزبان ده‌ها کنسرت موسیقی، نمایش تئاتر و برنامه‌های فرهنگی بوده و به یکی از مهم‌ترین سالن‌های هنری جنوب تهران تبدیل شده است.

در سال‌های نخست فعالیت فرهنگسرای بهمن، بسیاری از هنرمندان و نویسندگان برجسته کشور در این مجموعه حضور داشتند. از جمله محمدرضا شجریان که در زمان افتتاح فرهنگسرا چند شب اجرای موسیقی در آن برگزار کرد. غلامحسین کرباسچی سال‌ها بعد در یادداشتی به این موضوع اشاره کرد و نوشت که شجریان از تبدیل یک کشتارگاه به مرکز فرهنگ و هنر خوشحال شده بود و حتی گفته بود دوست دارد هر شب در آنجا بخواند.

علاوه بر این، کارگاه‌های آموزشی متعددی در فرهنگ‌سرای بهمن برگزار شد که نقش مهمی در شکل‌گیری نسل تازه‌ای از هنرمندان داشت. کارگاه داستان‌نویسی سیروس طاهباز، کلاس‌های بازیگری با حضور سیروس شاملو و آتیلا پسیانی و همچنین نمایشگاه‌های متعدد عکاسی و نقاشی از جمله برنامه‌هایی بود که در این مجموعه برگزار شد.

به گفته برخی از ساکنان قدیمی نازی‌آباد، بسیاری از نویسندگان، هنرمندان و بازیگران جوان نخستین تجربه‌های حرفه‌ای خود را در همین کارگاه‌ها به دست آوردند.

از سلاخ‌خانه تا کتابخانه

تاریخ این مکان به دوره قاجار بازمی‌گردد. در دوران محمدشاه قاجار حکومت تصمیم گرفت مکانی در نزدیکی دروازه قزوین را به کشتار دام اختصاص دهد. با گسترش شهر تهران، کشتارگاه به خارج از دروازه‌های شهر منتقل شد و در نهایت در سال ۱۳۰۴ با دستور کریم‌آقا بوذرجمهری کشتارگاه جدید تهران در نازی‌آباد ساخته شد. این مجموعه دارای دهلیزهای طولانی و حجره‌هایی برای ذبح دام بود و سال‌ها یکی از مهم‌ترین مراکز تأمین گوشت تهران محسوب می‌شد.

با گذشت زمان و گسترش شهر، کشتارگاه قدیمی تخریب شد و در نهایت در اواخر دهه ۶۰ جای خود را به فرهنگسرای بهمن داد و سال‌ها در همان مکانی که تا دهه ۶۰ گاو و گوسفند ذبح می‌شد، شهروندان در سکوت کتاب می‌خوانند یا در کلاس‌های هنری شرکت می‌کنند.

در طول سه دهه گذشته، فرهنگسرای بهمن به بخشی از حافظه فرهنگی جنوب تهران تبدیل شده است. برای بسیاری از ساکنان نازی‌آباد، جوادیه و محله‌های اطراف، این مجموعه اولین جایی بود که در آن کنسرت موسیقی دیدند، تئاتر تماشا کردند یا در کلاس‌های هنری شرکت کردند. به همین دلیل آسیب‌دیدن این مجموعه در جریان جنگ دوم تهران تنها یک خسارت ساختمانی نیست؛ بلکه ضربه‌ای به بخشی از خاطرات فرهنگی شهر محسوب می‌شود.

هنوز میزان دقیق خسارت واردشده به فرهنگسرای بهمن در جریان جنگ اخیر اعلام نشده، اما روشن است که این مجموعه یکی از مهم‌ترین مراکز فرهنگی پایتخت است که باید بازسازی و حفاظت شود. فرهنگسرایی که روزگاری از دل یک کشتارگاه متولد شد و نماد تبدیل خشونت به فرهنگ و هنر بود.

آخرین اخبار جامعه را از طریق این لینک پیگیری کنید.