ضرورت هوشیاری در اسناد الزامآور
میرمهرداد میرسنجری*
تنها 12 روز پس از امضای تفاهمنامه همکاری ایران با چین و چند روز پیش از ورود به تهران، سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، خواستار تصویب سریع کنوانسیون رژیم حقوقی کاسپین از سوی جمهوری اسلامی شد! این در حالی است که سند همکاری بلندمدت با چین همچنان از سوی برخی منتقدان مورد نقد است، گرچه مقامهای دستگاه دیپلماتیک مدام اطمینان میدهند که با امضای این تفاهمنامه خطری استقلال و تمامیت سرزمینی ایران را تهدید نمیکند. در تمام دنیا حفاظت از آب و خاک سرزمینی اولویت نخست منافع ملی محسوب میشود. در این میان حقوق ایران در دریای کاسپین مسئلهای است که باید با رویکرد به دوران پیش از خارجشدن شرق دریا با پیمان آخال و غرب دریا با قراردادهای ننگین گلستان، ترکمانچای مورد بررسی و کنکاش قرار گیرد.
نمونههای اشتهای سیریناپذیر توسعهطلبی سرزمینی اولین و سومین کشور وسیع دنیا یعنی روسیه 17 میلیون کیلومتر مربعی و چین 9ونیم میلیون کیلومتر مربعی بسیار قابل تأمل است. چین، در سال ۱۹۹۷ میلادی، هنگکنگ را پس از ۱۵۵ سال اشغال (از سال ۱۸۴۲ میلادی) از دولت لندن بازپس گرفت و افزون بر آن، ماکائو را هم پس از ۴۴۲ سال اشغال پرتغال از سال ۱۵۵۷ میلادی در سال ۱۹۹۹ مجدد به خاک خود بازگرداند و امروز هم برای توسعه سرزمینی خود، به تصاحب کرانههای فراسرزمینی کشورهای حوزه دریای جنوب چین هم چشم دارد! روسیه در حمله نظامی آگوست ۲۰۰۸ میلادی، اوستیای جنوبی گرجستان، این سرزمین ایرانیتبارنشین قفقاز را به تصرف درآورد و در همین سال، با حمایت از جدایی آبخازستان از گرجستان به شهروندان این کشور گذرنامه روسی داد! در پنجم اکتبر ۲۰۱۲ میلادی، توافقنامه تمدید اجاره پایگاه نظامی در تاجیکستان را تا سال ۲۰۴۲ میلادی امضا کرد و در مارس ۲۰۱۴ میلادی، کریمه را هم از آن خود کرد و در همین سال، کشور ترانس نیستریا در شرق مولداوی هم در قلمرو غیررسمی روسیه قرار گرفت. در ماههای اخیر هم پس از جنگ 44 روزه 2020، پس از 30 سال از فروپاشی شوروی، قراباغ هم به صورت دوفاکتو در تصرف نیروهای نظامی روسیه قرار گرفت و زبان روسی، در کنار زبان ارمنی، زبان رسمی آن دیار اعلام شد!! فرجام سخن 1- نهاییکردن بدون آیندهنگری و شتابزده قراردادهای بینالمللی، بهویژه در امور حاکمیت ملی و مرزی و تمامیت سرزمینی، به دلیل الزامآور و دائمیبودنشان، از دیدگاه حقوقی میتوانند به عنوان تهدیدی بالقوه برای هر کشور محسوب شوند و نباید مابازای به طور مثال تعمیق دوستی و رابطه خوب با همسایگان قرار گیرد، پس از امضای کنوانسیون 2018 کاسپین، حضور علنی نیروهای نظامی ترکیه در جمهوری باکو در جنگ اخیر قراباغ اثبات کرد از نظر امنیتی هیچ ضمانت اجرائی برای عدم ورود نیروهای نظامی کشورهای غیرساحلی در قلمرو کاسپین وجود ندارد. مقامهای دیپلماتیک و نمایندگان ملت نباید فراموش کنند که حفظ استقلال و تمامیت سرزمینی، نفی سلطهپذیری، غیرمجازبودن تغییر مرزها و غیرقانونیبودن استقرار نیروهای نظامی بیگانه در محدوده خشکی و دریایی سرزمینی ایران به طور صریح در اصلهای 9 و 77 و 78 و 81 و 125 و 146 و 152 و 153 قانون اساسی جمهوری اسلامی مورد تأکید قرار گرفته است. 2- فراموش نکنیم که صدها هزار شهید به خون خفته ایرانی در جنگ هشتساله اجازه ندادند یک وجب از خاک ایران به تصرف عراق متجاوز دربیاید، بنابراین در اهمیت حفاظت از تمامیت سرزمینی ایران چه در کاسپین 371 هزار کیلومتر مربعی و چه در خلیج فارس 237 هزار کیلومتر مربعی، هیچ تفاوتی وجود ندارد با حفاظت از خوزستان و شلمچه و اروندرود و ابوموسی و تنب بزرگ و کوچک. 3- در مفاد کنوانسیون 2018 کاسپین، اشکالهای متعدد همچنان حلنشدهای وجود دارد از جمله اینکه سهم ایران از ذخایر صد میلیارد بشکه نفت و ۱۲ تریلیون متر مکعب گاز کاسپین، صفر درصد در نظر گرفته شده!! و حتی مالکیت ایران بر حوزههای نفتی البرز و سردار جنگل کاسپین هم به رسمیت شناخته نشده است. در تمام متن کنوانسیون، به دلیل بار معنایی حقوقی، واژه دریا باید با دریاچه جایگزین شود، در متن کنوانسیون بر پایه ملاحظات محیطزیستی، اجازه احداث پروژههای تخریبکننده و آلودهساز محیط زیست دریایی کاسپین، همچون جزیرههای مصنوعی و خطوط لوله انتقال نفت و گاز از بستر دریا باید مورد بازنگری قرار گیرد. بنابراین حقوق ملی نسلهای حال و آینده ایران تا بررسی همهجانبه و تخصصی و بدون محدودیت زمانی بند به بند کنوانسیون 2018 کاسپین و قرارداد 25ساله با چین تا رفع یکبهیک اشکالهای آنها باید محفوظ بماند و هیچ فشاری برای تعجیل در نهایی و اجرائیکردن آنها پذیرفتنی نیست. *استادیار دانشگاه و پژوهشگر
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.