|

جامعه و معناسازی رفتارهای فردی

الناز راسخ: قصد نوشتن از «آزاده نامداری» را نداشتم چون فكر می‌كردم كلمات نمی‌توانند آنچه را رخ داده است به درستی توصیف كنند تا آن زمان كه ویدئویی دیدم از مراسم خاكسپارى او در همین فضای مجازی كه این روزها واقعی‌ترین بخش وجودی ماست. جدا از آنچه پدر آزاده در دفاع از دخترِ درگذشته‌اش بر زبان می‌آورد و تأثری كه بر جان‌ها می‌نشیند، یك صحنه از فیلم مرا به تأمل واداشت: صحنه فریادهای شوهر آزاده بر سر مردمی كه او و خانواده‌اش را دوره كرده بودند. پدر دختر مادرمُرده با خرده‌جانی كه در تنش مانده بود فریاد می‌زد! به راستی جماعت بی‌كار آنجا چه می‌كردند؟ شاید حتی كمی هم متأثر شده باشند. به هر روی زنی جوان كه دختركی چهارساله داشت و در گذشته‌ای نه‌چندان دور او را در قاب تلویزیون می‌دیدند از این دنیا رخت بربسته است. غریبه هم كه باشی دلت به درد می‌آید. اصلا خاصیت آدمیزاد این است كه در چنین لحظاتی همذات‌پنداری می‌كند و خودش را به جای خانواده‌ای می‌گذارد كه عزیزی از دست داده است. اما خب باز سؤال اصلی بر قوت خود باقی است. شاید بهتر باشد سؤالم را به گونه‌ای دیگر مطرح كنم؛ «در ناخودآگاه جمعی ما به عنوان اجتماعی با فرهنگ ایكس هزارساله چه انباشتی از خاطرات مشترك وجود دارد كه هر بار به شیوه‌اى كهنه دست به عمل می‌زنیم؟». آیا هنوز در تلخی روزهایی مانده‌ایم كه مغول دست به آتش‌كشیدن این سرزمین و زن‌ها و مردهایش زد؟ آیا گرفتار خوی وحشیانه‌ای هستیم كه در درون هر یك از ما وجود دارد و منتظر است در زمان مساعد راهی به بیرون بیابد؟ از منظر جامعه‌شناسی و با توجه به نظریه كنش متقابل نمادین (Symbolic Interaction)، افراد در جامعه بر اساس كنش‌های رفتاری خود معناهایی را به دیگران منتقل می‌كنند و این دیگران بر اساس آن معناها دست به تفسیر می‌زنند. به عبارت دیگر تمام این معناها و نمادسازی‌ها كه بیشتر از طریق زبان ایجاد و منتقل می‌شوند، سبب شكل‌گیرى كنش‌ها و واكنش‌های اجتماعی چه در سطح خرد مانند خانواده یا در سطحی وسیع‌تر یعنی جامعه می‌شوند. به عبارتی دیگر و بر اساس اندیشه‌های هربرت بلومر، اعمال انسان‌ها را چیزهایی برایشان می‌سازند كه دارای معنا باشند؛ آنچه در یك رفت‌و‌آمد دوسویه میان او و اجتماع شكل می‌گیرد. در واقع این مردم و اجتماع هستند كه رفتارها و كنش‌های انسانی را شكل می‌دهند. از آنجایی كه جامعه را رفتارهای مشترك مردم شكل می‌دهد، پس نمی‌توان منكر این شد كه هر جامعه‌ای با توجه به تفسیرهای متفاوتی از سوی معناسازی رفتارهای فردی توسط افراد شكل می‌گیرد كه در نهایت تا حدودی آزادی و اختیار را از فرد سلب می‌كند. حتی می‌توان گفت این اجبار به بردگی اجتماعی برای آنان كه موقعیت و اسم و رسمی به هم زده‌اند، بیشتر، سخت‌تر یا شاید بی‌رحمانه‌تر است. نه فقط در ماجرای مربوط به آزاده بلكه در تمامی موارد مشابه كه در فواصل مختلف زمانی از اینستاگرام سر بر می‌آورند، همچون مهاجرت ریحانه پارسا و حواشی مربوط به آن یا شهاب حسینی و آنچه پس از واكسن‌زدن سبب ایجاد كنش مشتركی از سوی مردم شد، همه و همه گویای آن است كه خاطرات مشتركی بر اساس معناسازی‌های صورت‌گرفته توسط آن افراد خاص، قلقلك داده می‌شوند تا یكباره لشکر اشقیا حمله‌ای كنند جانانه سوی آن عروسكی كه پیش‌تر درون همین جامعه آن معناها را آموخته است. در این لحظه در میانه پارادوكس ایجادشده این فرد است كه آسیب می‌بیند. چون جامعه هر زمان كه بخواهد به كسی روی خوش نشان می‌دهد و اگر نخواهد هيچ كس كاری از دستش برنمی‌آید. درست مانند آنچه برای آزاده نامداری رخ داد. كمی دورتر از امروز او جوان بود. هیجان‌ها و كم‌تجربگی‌اش باعث شده بود تا یك‌سرى معانی را در ذهن آدم‌های این اجتماع شكل دهد. تا سال‌ها تفسیرها بر اساس همان معانی گذشته پیش می‌رفت اما حادثه‌ای موج عظیمی از خشم را سوی او روانه می‌کند. اینجاست كه خاطرات مشترك اعم از رنج‌ها و سرخوردگی‌ها یكباره درون تك‌تك افراد جامعه از نو جان می‌گیرند. دیگر مهم نیست مخاطب این خشم كیست. آزاده نامداری، گلشیفته فراهانی، ریحانه پارسا، شهاب حسینی، رامبد جوان و... دیگر نه تو مطرح هستی و نه آنچه انجام داده بودی. این لحظه تنها برای این است كه زخم‌ها و خشم‌هایی كه هنوز باز و دست‌نخورده‌اند شعله‌ور شوند تا به آتش كشند هر آنچه پیش‌روی آن است. همین جامعه درست زمانی كه قربانی مفلوك خود را به گوشه رینگ برد و حسابی او را لت‌و‌پار كرد تا آنجا كه دیگر جان و نفسی برای ادامه‌دادن نداشت، به دورش حلقه می‌زنند تا بر آنچه بر او رفته است اظهار تأسف كنند؛ چون دیگر آن را طعمه خوش‌رنگی نمی‌دانند كه برای از‌پاانداختنش تمام نیرو و قدرت خود را به كار برند. جامعه اگر در پایان این مراسم با سوگواری برای قربانی، سعی بر آرام‌كردن وجدانش دارد، تنها برای این است كه دوباره خود را شارژ كند تا به دنبال سوژه‌ای نو بگردد. خوب كه نگاه كنیم، متوجه می‌شویم جامعه هر روز گرفتار این سیكل معیوب است. هر لحظه عده‌ای از میان این اجتماع سر بر می‌آورند و عده‌ای توسط همین اجتماع هم خورده و جنازه‌های تكه‌تكه‌شان به گوشه‌ای انداخته می‌شود. تلخ است اما این واقعیت تمام جوامع به ظاهر مدنی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.