|

سلطان حسین و نخستین ترجمه لافونتن به فارسی

یاشار صمیمی‌مفخم

در سنه 1307 قمری، برابر با 1268 شمسی ترجمه‌ای منظوم از حکایت‌های لافونتن در دارالطباعۀ دارالفنون به قلم اعلم‌الدوله منتشر شد که نخستین ترجمه چاپ‌شده از لافونتن است. ولی نزدیک به چهار دهه پیش از آن ترجمه نسخه دیگری به اتمام رسیده بود که هیچ‌گاه منتشر نشد. این کتاب که نه به نظم، بلکه به نثری بسیار زیبا و روان نوشته شده و اکنون در بخش نفایسِ کتابخانه ملی ایران نگهداری می‌شود، اثر مترجمی به نام سلطان حسین است که به فرمان ناصرالدین شاه کتاب افسانه‌های لافونتن را به فارسی برگردانده است. این ترجمه به خط خوشِ این مترجم در حاشیه کتابی نفیس چاپ 1842 در پاریس، با تصویرسازی‌هایی از گراندویل، تصویرگر و کاریکاتوریست فرانسوی که احتمالا از کتابخانه سلطنتی یا کتابخانه شخصی شاه که به کتابخانه اندرون شاهی مشهور بوده و در اختیار مترجم قرار گرفته بوده، نوشته شده است. او در مقدمه این ترجمه چنین نوشته است: «حسب‌الفرمان واجب‌الاذعان اعلیحضرت ظل‌الله پادشاه عالم پناه روحی و روح العالمی فراه این بندۀ درگاه سلطان‌حسین بر ترجمه این کتاب شعر فرانسه که مشتمل بر نصیحت و از نظم‌های موسیو لفن‌تن است که در فرانسه بفصاحت همچنان شیخ سعدی در ایران مشهور و معروف است [...] امید که در حضرت پادشاه رأوف ودود این خدمت مردود و مطرود نگردد. جمادی الثانی 1264». ترجمه این اثر با توجه به متنی که در انتهای کتاب آمده است دو سال طول کشیده است. سلطان حسین در پایان کتاب نوشته است: «اختتام این نامه بنام خدیو زمانه و خدایگان یگانه است که سایه کردگار و پرتو لطف پروردگار است. [...] این کتاب را موسیو لفن‌تن بخواهش لویی کاترز پادشاه فرانسه برشته نظم کشیده و اکنون که 1850 عیسوی مطابق سنه 1266 است بحکم اعلیحضرت ظل‌الله این بنده درگاه سلطان حسین بفارسی نقل کرده و در شهر ربیع الاول سنه مذکور صورت اتهام پذیرفت». برای یافتن نشانی از این مترجم، سلطان حسین، به منابع بسیاری مراجعه شد. مهم‌ترین آنها روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه و المآثر و الآثار بود که گزارشی دقیق و جامع است از چهل‌سالی که از پادشاهی ناصرالدین شاه گذشته است. از آنجایی که محمدحسن خان اعتمادالسلطنه رئیس دارالترجمه همایونی و مترجم مخصوص شاه (مترجم حضور همایون) و همچنین وزیر انطباعات ناصرالدین شاه بوده است، فهرستی دقیق از مترجمین بخش‌های مختلف دربار ناصری، همچون مترجمینِ مهندسین، مترجمین وزارت علوم، مترجمین دارالترجمه و وزارت انطباعات فراهم آورده است که می‌توانست مهم‌ترین منبع ما برای پیدا‌کردن سلطان‌حسین باشد. هرچند اسم چند نفر در این منابع با ترکیبِ سلطان حسین (همچنین سلطان‌حسین، سلطان حسین میرزا و میرزا سلطان حسین و غیره) پیدا شد که به دلایل متعدد هیچ‌کدام فرد مورد نظر ما نبودند. همچنین دارالفنون نیز دو سال پس از تاریخ اتمام این ترجمه افتتاح شده است و نمی‌توان فرض کرد که این مترجم از شاگردان آن مدرسه بوده باشد. احتمالا تنها امکان باقی‌مانده این است که سلطان نه به‌عنوان بخشی از نام و لقب اشرافی او، بلکه به‌عنوان درجه نظامی آمده باشد و سلطان‌حسین مورد نظر ما در زمان ترجمه و نگارش این متن درجه سلطانی (برابر با درجه سروانیِ امروز) داشته است. در میان نام مترجمینی که اعتمادالسلطنه نام آنها را ثبت کرده موارد بسیاری است از مترجمینی که درجه نظامی آن‌ها نیز ذکر شده است. مثل سرهنگ میرزا خلیل، سرتیپ احمدخان، سرهنگ میرزا احمد و دیگران. اما احتمالا از آنجایی که سلطان حسینِ مورد نظر ما در سه دهه بعد که المآثر و الآثار نگاشته شده است، اگر در ارتش مانده به درجات بالاتری ارتقا پیدا کرده و بسیار ممکن بوده که حرفه مترجمی را کنار گذاشته باشد، مترجمی به این نام پیدا نشد. از سوی دیگر ما می‌دانیم که به دلیل علاقه وافر ناصرالدین شاه به کتاب، دربار ناصری در محوطه ارگ شاهی دارای چندین کتابخانه بوده است. مهم‌ترین آنها کتابخانه سلطنتی بوده که بخشی از آن به‌عنوان کتابخانه شخصی شاه، کتابخانه اندرون شاهی خوانده می‌شده است. علاوه‌بر کتاب‌هایی که برای استفاده عموم یا خواص به مترجمین سپرده می‌شده‌اند، شاه کتاب‌هایی را هم برای کتابخانه شخصی خود تهیه و مترجمی برای برگرداندن آنها به فارسی استخدام می‌کرده است. اعتمادالسلطنه در خاطرات خود بارها می‌نویسد که شاه که علاقه زیادی به کتاب‌خواندن داشته و تقریبا تمام روزش را به خواندن کتاب می‌گذرانده، هرچند وقت یک‌بار از او می‌خواسته است که کتابخانه اندرون را که به هم می‌ریخته مرتب کند. در یکی از این مرتب‌کردن‌ها شاه دستور جداسازی کتاب‌های ترجمه‌شده را می‌دهد که 170 جلد می‌شود. او در تاریخ جمعه جمادی الاول 1313 می‌نویسد: «به دستور شاه در کتابخانه اندرون) آنچه کتاب ترجمه از السنه به فارسی است علی حده (جداگانه) بگذارم [...] یکصد و هفتاد جلد کتاب خارج کردیم». کتابخانه بی‌بدیل ناصرالدین شاه پس از مرگ او به تاراج رفت که آن داستان دیگری است. شاید اگر آن کتابخانه دست‌نخورده حفظ می‌شد، امروز می‌توانستیم نشانی یا کتاب دیگری از سلطان حسین پیدا کنیم. مترجمی که بی‌شک به اصول ترجمه آگاه بوده، فرانسه را به خوبی و فارسی را در حد اعلی می‌دانسته است. او درباره ترجمه این کتاب نوشته است: «[...] از آنجا که ترجمه لغات و کلمات فرانسه را بی‌زیاده و نقصان بسخنان خوش بیان‌نمودن خالی از اشکال نبود این بنده حکایات آنرا بعباراتی خوش و مطابق آن درج کرده» و در ادامه وعده ترجمه جلد دوم لافونتن را به خواننده می‌دهد: «انشالله اگر روزگارم فرصتی دهد و در کارم وسعتی آید جلد دیگر آنرا بعبارتی خوش‌تر از آن ترجمه کرده [...] تا در صفحه روزگار صحیفه آن به یادگار بماند». معلوم نیست که این وعده هیچ‌گاه عملی شده باشد یا نه. ممکن است روزی آن جلد دوم از حکایت‌های لافونتن نیز در کتابخانه دیگری در ایران یا جایی دیگر پیدا شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.