پروندهای برای جهان چهارقطبی
دارون عجم اوغلو. نویسنده و استاد اقتصاد دانشگاه MIT
با تضعیف نقش جهانی ایالات متحده و امتناع از پذیرش نفوذ روبهرشد چین، ریاستجمهوری دونالد ترامپ بهوضوح میتواند نمایانگر پایان دوران تکقطبی در جهان را نشان دهد. اما درحالیکه بسیاری تصور میکنند که جهان تکقطبی پس از جنگ سرد، جای خود را به یک نظم بینالمللی دوقطبی تحت سلطه ایالات متحده و چین داده، این تصور نه اجتنابناپذیر است و نه مطلوب. در عوض، دلایل زیادی وجود دارد که بتوان به جهانی امیدوار بود و برای آن تلاش کرد که در آن اروپا و اقتصادهای درحالظهور نقش تأثیرگذارتری داشته باشند.
مطمئنا، چین بهعنوان موفقترین حکومت استبدادی از نظر اقتصادی در جهان به نفوذ ژئوپلیتیك قابلتوجهی در آسیا و فراتر از آن دست یافته است. در دو بحران اخیر جهانی - بحران مالی 2008 و همهگیری کرونا - حزب کمونیست چین بهسرعت اقتصاد سیاسی این کشور را با توجه به تغییر شرایط، دوباره تنظیم و بهاینترتیب پایههای قدرت خود را مستحکمتر کرد.
کشورهایی که نمیخواهند در جبهه متحدان ایالات متحده قرار گیرند، معمولا به سمت چین گرایش پیدا میکنند و اغلب از حمایت مادی پکن برخوردار میشوند. چه چیزی طبیعیتر از اینکه چنین امری میتواند چین را بهعنوان یکی از دو قطب قدرت در جهان نمایانتر کند.
در حقیقت، یک جهان دوقطبی عمیقا ناپایدار خواهد بود و براساس استدلال «توسیدید»، مورخ نامدار یونانی، ظهور یک دوقطبی خطر درگیریهای خشونتآمیز را تشدید میکند و تثبیت چنین نظمی باعث خواهد شد تا یافتن هر راهحلی برای مشکلات جهانی کاملا وابسته به منافع ملی دو قدرت حاکم باشد.
بهاینترتیب، سه مورد از بزرگترین چالشهای بشریت یا نادیده گرفته میشوند یا وارد شرایط بحرانیتر خواهند شد:
اولین چالش، قدرت متمرکز در حوزه تکنولوژیهای بزرگ است. با اینکه از حوزه تکنولوژی اغلب بهعنوان جبهه کلیدی در مناقشه ایالات متحده و چین نام برده میشود، اما همخوانی قابلتوجهی بین دو کشور وجود دارد.
هر دو کشور متعهد به دنبالکردن تسلط تکنولوژی و فناوریها بر انسانها هستند که در آن، سکوهای دیجیتال و هوش مصنوعی بهعنوان ابزاری از سوی دولت و شرکتها برای کنترل و نظارت بر شهروندان استفاده میشوند. البته تفاوتهایی هم وجود دارد. درحالیکه دولت ایالات متحده چشمانداز ارائهشده از سوی فناوریهای بزرگ را در پیش گرفته و تقریبا تابع این صنعت شده است اما در طرف مقابل، غولهای فناوری چینی، همچنان تحت کنترل شدید حکومت پکن باقی مانده و باید از دستور کار دولت پیروی کنند.
برای مثال، تحقیقات اخیر نشان میدهد که چگونه تقاضای دولتهای محلی برای فناوریهای نظارتی میتواند روند توسعه و تحقیق سازندگان هوش مصنوعی چینی را شکل دهد. درهرصورت هیچیک از کشورها به احتمال بسیار زیاد استانداردهای حفظ حریم خصوصی و سایر حمایتها از مردم عادی را تقویت نمیکنند و مسیر تحقیقات هوش مصنوعی را اغلب در جهاتی تغییر میدهند تا مزایا و منافع آن بیشتر نصیب دولتها شود تا مردم عادی.
نکته دیگر این است که حمایت از حقوق بشر و دموکراسی اولویت پایینی در دنیای دوقطبی دارد. با افزایش سرکوبها در چین، آمریکا میتواند جایگاه حامی این ارزشها را همچنان برای خود حفظ کند. اما واقعیت این است که تعهد اصولی ایالات متحده به دموکراسی و حقوق بشر ضعیف است و عموما در خارج از این کشور چندان جدی گرفته نمیشود.
علاوهبراین، ایالات متحده در کشورهای دوست در آمریکای لاتین، آسیا و آفریقا، دولتهایی را که در روندی دموکراتیک بر سر کار آمدند، سرنگون کرده است و زمانی که از دموکراسی در کشورهایی مانند اوکراین حمایت میکند، معمولا یک انگیزه انحرافی و پنهانی دارد. درمورد اوکراین میتوان گفت که این انگیزه، تمایل به تضعیف موقعیت روسیه، رقیب خود در منطقه است.
سومین چالش بزرگی که احتمالا در دنیای دوقطبی چین - آمریکا نادیده گرفته میشود، تغییرات آبوهوایی است. در سالهای اخیر، چین بیش از ایالات متحده از موافقتنامههای بینالمللی با هدف کاهش انتشار گازهای گلخانهای حمایت کرده است؛ اما این دو ابرقدرت فقط بزرگترین منابع انتشار گازهای گلخانهای در جهان نیستند. هر دو این کشورها از مدلهای اقتصادی با تکیه بر مصرف قابلتوجه انرژی پیروی میكنند.
چین در سالهای پیشرو همچنان به رشد تولید وابسته خواهد بود و در ایالات متحده هم مصرفکنندگان و صنایع درحالتوسعه (مانند رایانش ابری) تقاضای بالا برای انرژی را حفظ میکنند. میتوان انتظار داشت که منافع کوتاهمدت دو طرف برای کسب برتری اقتصادی، تمایل و برنامهریزی دیگر کشورها برای انتقال به منابع انرژی سبز را بیاثر کند.
مزایا و معایب جهان چهارقطبی
تمام این چالشهایی که در جهان دوقطبی آمریکا- چین با آن روبهرو خواهیم بود، در جهانی با دو قطب اضافهتر با اتحادیه اروپا و یک کنسرسیوم از اقتصادهای نوظهور که شامل مکزیک، برزیل، هند، اندونزی، مالزی، ترکیه، آفریقای جنوبی و برخی کشورهای دیگر تا این اندازه خسارتبار نخواهد بود و بیش از جهان دوقطبی مورد توجه قرار میگیرند.
جهان چهارقطبی دیگر برای یک جنگ سرد جدید مساعد نخواهد بود و صداهای متنوعتری را در سطح اول رهبری جهان خواهیم شنید. درحالحاضر اتحادیه اروپا در حدواندازههای خود بهعنوان استانداردی برای حفاظت از حریم خصوصی و تنظیم مقررات شرکتهای بزرگ حوزه فناوری مطرح شده و از موقعیت خوبی برای مقابله با خودکارسازی الگوریتمی و ورود بدون مجوز تکنولوژی به حریم خصوصی انسانها برخوردار است.
با اینکه این آمریکاییها و چینیها هستند که نگرانیهای زیادی درباره تجاوز به حریم خصوصی، تغییر نگاه مصرفکننده و هوش مصنوعی جایگزین نیروی کار ایجاد میکنند اما بازار اروپا آنقدر بزرگ و مهم است که میتواند زمین بازی و مقررات را در سطح جهانی تغییر دهد.
اما یک قطب استراتژیک که نماینده اقتصادهای نوظهور است، میتواند اهمیت و اثرگذاری بیشتری داشته باشد. اگر هوش مصنوعی به جایگزینی افراد در محیط کار ادامه دهد، اقتصادهای نوظهور بزرگترین بازنده چنین روندی خواهند بود؛ زیرا مزیت نسبی آنها نیروی انسانی فراوان است. با توجه به اینکه ماشینیشدن باعث میشود که سیل نیروی کاری که روانه اقتصادهای در حال ظهور بودند، روندی کندتر به خود بگیرد و در نتیجه اثرات جبرانناپذیر اقتصادی در این کشورها داشته باشد، باید استفاده از فناوریهای جدید دوباره طراحی و برنامهریزی شوند.
همچنین اروپا و اقتصادهای درحالظهور میتوانند یک حوزه قدرتمند علیه انتشار سوختهای فسیلی تشکیل دهند. درحالیکه اتحادیه اروپا به یک رهبر و پیشرو جهانی در زمینه کربنزدایی تبدیل شده است، اقتصادهای درحالظهور علاقه زیادی به سیاستهای اقلیمی دارند؛ زیرا آنها با وجود اینکه تأثیر چندانی در بروز بحران انتشار گازهای گلخانهای نداشتهاند اما بهطور نامتناسبی از گرمشدن کره زمین رنج خواهند برد. بهطورحتم یک دنیای چهارقطبی درمان تمام چالشهای امروز جهان نیست و اتفاقا با ایجاد چندصدایی و امکان بیشتر برای تشکیل ائتلافهای فرصتطلبانهتر، مدیریت آن بسیار دشوارتر از دنیای تکقطبی گذشته است.
با وجود برزیل، مکزیک، هند و ترکیه که همگی تحت هدایت اقتدارگرایانی هستند که میخواهند مخالفان خود، رسانههای مستقل و جامعه مدنی را سرکوب کنند، درباره حقوق بشر و دموکراسی، اتحادیه اروپا در برابر این بلوک قرار میگیرد؛ بااینحال حتی با وجود چنین شرایطی، جهان چهارقطبی امید بیشتری در جهان نسبت به دوقطبی آمریکا- چین ایجاد میکند.
آوردن این مقامها دور میز رهبران جهان میتواند باعث شود موضع نرمتری نسبت به مخالفان خود در داخل کشورهایشان اتخاذ کنند. علاوهبراین، اقتصادهای نوظهور تنها در صورتی میتوانند در یک جبهه متحد به همکاری با هم بپردازند که سیاستهای اقتدارگرایانه، ملیگرایانه و مخرب را کنار بگذارند؛ بنابراین طلیعه یک جهان چهارقطبی میتواند دستاوردهای مثبت غیرمنتظرهای داشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.