راه دشوار تشخیص تا درمان بیماری
پوریا ناظمی
جایزه نوبل در پزشکی امسال به کاشفان ویروسی رسید که بیش از ۷۰ میلیون نفر را در سراسر جهان مبتلا کرده است. امسال نوبل فیزیولوژی یا پزشکی به «هاروی جی. آلتر»، «چارلز ام. رایس» و «مایکل هوتون»، به دلیل کشف ویروس هپاتیت C اهدا خواهد شد. ویروس هپاتیت C یکی از سه ویروس هپاتیتی است که به کبد حمله میکند. هپاتیت A از طریق آب و غذای آلوده منتقل میشود و عفونتی کوتاهمدت را ایجاد میکند که معمولا در بازه زمانی چندهفتهای بهبود مییابد. هپاتیت B و C هر دو از طریق خون آلوده منتقل میشوند و باعث عفونتهای مزمنی میشوند که ممکن است تا پیش از آشکارکردن عوارض خود در بازهای طولانی و چندینساله به کبد حمله کنند. آسیبهای ناشی از این دو ویروس ممکن است به سیروز یا سرطان کبد منجر شود که در مواردی تنها راه درمانش پیوند کبد است. با کشف ویروس هپاتیت C بود که برنامههای تشخیصی آن در خون توسعه پیدا کرد و باعث شد تا ویروس بهطور قابل توجهی عقبنشینی کرده و عمده موارد ابتلا نیز به مواردی قابل درمان بدل شوند. «تیموتی شانهان»، ویروسشناسی که عمده تحقیقاتش بر روی هپاتیت C بوده است، به ساینتفیکآمریکا گفت: «کار چارلز رایس در کشف هپاتیت C و ساخت سیستمهایی برای بررسی زیستشناسی آن و کشف داروهایی برای درمان آن منجر به توسعه سریعی در تولید داروهای ضدویروسی شد. همین تلاشها بود که برای مثال امروزه به ابداع داروی رمدسیویر منجر شده است». رمدسیویر دارویی است که نتایج امیدوارکنندهای برای کاهش مدت بهبود مبتلایان به کووید-۱۹ حاد از خود نشان داده است و ازجمله در رژیم دارویی تجویزشده به «دونالد ترامپ» نیز قرار داشت. هپاتیت B و C برای نخستینبار در میان بیمارانی مشاهده شد که میزبان خون اهدایی بودند یا داروهای تهیهشده از خون دیگران را استفاده میکردند. در دهه ۱۹۶۰ میلادی «باروک بلومبرگ» موفق به کشف ویروس هپاتیت B شد و بهواسطه آن در سال ۱۹۷۶ جایزه نوبل را به خود اختصاص داد. اگرچه کشف هپاتیت B قدم بزرگی به شمار میرفت اما نمیتوانست همه موارد بیماریهای مشاهدهشده را توضیح دهد. در اواخر دهه ۱۹۶۰، زمانی که «آلتر» در مؤسسه ملی سلامت و در بخش ذخیرهگاه خون آن کار میکرد، به این مشکوک شد که شاید عامل بیماریزای (پاتوژن) ناشناختهای در ایجاد بیماری -بهخصوص در مواردی که بیماریهای کبدی پس از پیوند کبد بازمیگردد- نقش بازی کند. او نشان داد که این بیماری از طریق خون آلوده میتواند به میمونها نیز منتقل شود. مرحله بعدی جداکردن ویروس هپاتیت C بود. اما «هوتون» و همکارانش که در آن زمان در شرکت داروسازی کرایون کار میکردند، موفق شدند در سال ۱۹۸۹ این ویروس را شبیهسازی (کلون) کنند. برای این کار آنها DNA ویروس را از حیوانی که مبتلا شده بود به درون یک باکتری تزریق کردند و با کمک بررسی پادتنهایی که بدن انسان در مقابله با این ویروس آزاد میکند، سعی کردند ژنوم آن را تعیین کنند. آنها کشف کردند که ویروس هپاتیت C با ویروسهای خانواده Flavivirus شباهت دارد. این نخستینباری بود که از چنین رویکردی برای شناسایی یک ویروس استفاده میشد. این کشف منجر به طراحی آزمایش تشخیصی خون برای تعیین ابتلا به ویروس شد که با کمک آن میشد ابتلای افراد به ویروس هپاتیت C را زیر نظر گرفت. همین آزمون بود که بهسرعت توانست جلوی انبوهی از انتقال ویروس بر اثر انتقال خون را در سراسر جهان بگیرد و آن را مهار کند. بااینوجود هنوز معلوم نبود آیا ویروس بهتنهایی میتواند عامل ایجاد بیماری باشد یا باید همراه با ویروس دیگری عمل کند؟ برای بررسی این موضوع «رایس» و همکارانش در دانشگاه واشنگتن در سنتلوئیس این عامل بیماریزا را شبیهسازی کرده و به حیوانات تزریق کردند اما ویروس تکثیر نشد. زمانی که «رایس» به مقایسه ساختار ژنتیکی ویروسهای کلونشده پرداخت، متوجه شد نسخه اصلی که از روی آن سایر ویروسها کلون شده بودند، دارای جهشی بوده که آن را غیرمؤثر میکرده است. او با اصلاح این جهش و بازگرداندنش به حالت اولیه و تکرار آزمایش نشان داد که ویروس هپاتیت C بهتنهایی میتواند منجر به بروز عوارض در شمپانزهها شود. گفتنی است «هاروی جی. آلتر» در سال ۱۹۳۵ در نیویورک به دنیا آمد. او مدرک پزشکی خود را از دانشگاه روچستر دریافت کرد. در سال ۱۹۶۱، به مؤسسه ملی سلامت پیوست و در دانشگاه جورجتاون آمریکا نیز به فعالیت پرداخت. «آلتر» در سال ۱۹۶۹ به مؤسسه ملی سلامت بازگشت تا کار خود را بهعنوان پژوهشگر ادامه دهد. «مایکل هوتون» در انگلستان متولد شد و مدرک دکترای خود را در سال ۱۹۷۷ از دانشگاه کینگز لندن دریافت کرد. او در سال ۲۰۱۰، در دانشگاه آلبرتا مشغول به فعالیت شد و درحالحاضر، رئیس بخش پژوهشهای ویروسشناسی و استاد ویروسشناسی این دانشگاه است. «چارلز ام. رایس» در سال ۱۹۵۲ در شهر ساکرامنتو در آمریکا به دنیا آمد و در سال ۱۹۸۱، مدرک دکترای خود را از مؤسسه فناوری کالیفرنیا دریافت کرد. «رایس» در سال ۱۹۸۶، گروه پژوهشی خود را در دانشکده پزشکی دانشگاه واشنگتن تشکیل داد و در سال ۱۹۹۵، به درجه استادتمام رسید. وی از سال ۲۰۰۱ تاکنون، استاد دانشگاه راکفلر بوده است. مطابق هر سال و هر جایزه نوبل، این انتخاب نیز با مباحثههایی درون جامعه ویروسشناسان درباره نقش افراد مختلف در این فرایند همراه بوده است. جالب است بدانید که در این میان کمیته نوبل مجبور به یک تصمیم دشوار شد و دانشمند چهارمی به نام «رالف برتنشالر» هم که در زمینه هپاتیت C فعالیت کرده بود، به سه برنده نوبل پزشکی امسال اضافه نشد. در حقیقت، در هر رشته نوبل، هر سال حداکثر سه دانشمند بهعنوان برنده اعلام میشوند و جالب است بدانید که «مایکل هوتون» -یکی از برندگان نوبل فیزیولوژی یا پزشکی امسال- از پیش منتقد این رویه بوده و معتقد بوده است که در کارهای تیمی، این روند باعث نادیده گرفتهشدن نقش دانشمندان مؤثری میشود.
هپاتیت C به روایت سازمان بهداشت جهانی: هپاتیت C بیماری کبدی است که بهواسطه ویروس هپاتیت C یا HCV ایجاد میشود. ویروس ممکن است منجر به بیماری حاد یا مزمن شود. شدت بیماری ممکن است خفیف بوده که ظرف چند هفته بهبود یابد یا شرایط جدیتری را ایجاد کند که منجر به بیماری مزمن و خطرناک و طولانی شود. عمده کسانی که مبتلا به حالات مزمن بیماری میشوند درنهایت به سرطان کبد مبتلا میشوند. داروهای ضدویروسی در بیش از ۹۵ درصد موارد میتواند به بیمار کمک کند و خطر ابتلا به سرطان کبد و مرگ ناشی از آن را کاهش دهد، اما دسترسی جهانی به درمان و روشهای تشخیصی هنوز پایین است. برخلاف هپاتیت A و B، درحالحاضر واکسنی علیه هپاتیت C وجود ندارد و تحقیق در این زمینه ادامه دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.