در ستایش آنها که ماندهاند
نقش متخصصان داخل کشور در مهار بحران و گذر به توسعه
حسن فتاحی. عضو هیئتتحریریه فصلنامه نقد کتاب علوم محض و کاربردی
در این یادداشت کوتاه روی سخنم با بسیاری از مقامهای عالیرتبه سیاسی کشور است و قصد دارم نکتهای مهم را هم به مقامات عالیرتبه سیاسی یادآور شوم و هم به آحاد جامعه امروز ایران، اما قبل از شروع میخواهم سه پرده از یک روز خبری را با واژگان به تصویر بکشم.
پرده اول: هفته قبل یکی از دوستان خوبم بعد از دفاع از پایاننامه کارشناسیارشد خود، بهسرعت برقوباد کشور را ترک کرد و به یکی از کشورهای اروپایی رفت. سه سال پیش وقتی میخواست برای پایاننامهاش موضوعی انتخاب کند، معیارش این بود که «موضوع پذیرشپسند» باشد. در تمام این سه سال هم مشغول فراهمآوردن ملزومات مهاجرت تحصیلی و بعد اقامت بود. هزینههای سرسامآور برای چند آزمون و بار روانی دریافت ویزا و پذیرش. این روزها کرونا هم بار اضافی مالی و روانی شده است. او کشور را ترک کرد و اولین 24ساعتی که به در آن شهر کوچک اروپایی مستقر شد، عکسی گذاشت و زیرش نوشت: سلام به زندگی و پیشرفت. پرده دوم: شبکههای ماهوارهای مدام اخباری میگویند که حاکی از بحران در جامعه و اقتصاد ایران است. مدام از دانشگاهها و اندیشکدههای معتبر میهمانانی را دعوت میکنند تا اوضاع ایران را بررسی کنند. آخرین نمونه آن متعلق به شب قبل از نوشتن این یادداشت است که دو پژوهشگر ایرانی، یکی در آمریکا و دیگری ساکن بریتانیا در حال گفتوگو درباره کرونا بودند. ناگفته پیداست رویکرد سیاسیِ رسانههای خاص و کتمانناپذیری شرایط فعلی باعث شده تا بینندگان ساکن ایران بیشازپیش دچار اضطراب و ناامیدی شوند. پرده سوم: رسانههای داخلی کشور هم با ارائه اخباری که چندان مورد تأیید مخاطب نیست، خبررسانی میکنند. میان آنچه رسانه داخلی از وضیعت نابسامان اقتصادی میگوید و آنچه واقعا مردم در زندگی واقعی لمس میکنند، فاصله است. حتی میان آنچه آمار متوفیان کرونا اعلام میشود و آنچه مردم باور دارند، تفاوت وجود دارد. اگر با خودمان صادق باشیم و صراحت کلام داشته باشیم، روزهای خوبی را سپری نمیکنیم. تورم سفرههای مردم را کوچکتر کرده است. کرونا اقتصاد خانوادهها و کل کشور را تحتالشعاع خود قرار داده و تحریمها اثرش را نشان داده است. در این میان برخی با هر دلیلی راه خروج از کشور را برگزیدهاند. در گذشتههای نهچندان دور خروج از کشور در طبقه درسخوانده و متخصص بیشتر به گروهی اختصاص داشت که واقعا از هوش و استعداد و قابلیت و مهارت قابلتوجهی برخوردار بودند. با توان مالی متوسط هم این امکان را داشتند که کشور را به مقصد دانشگاههای درجهیک جهان ترک کنند. افرادی مانند «مریم میرزاخانی» و «مونا جراحی» صرفا نمونههایی از وزن افرادی هستند که در دسته افراد بااستعدادی قرار میگیرند که مهاجرت کردهاند. نهفقط در علوم بلکه در رشتههای مهندسی و انسانی هم افراد مستعدی از ایران مهاجرت کردند اما طی چند سال و به دلیل فشارهای اقتصادی و اجتماعی موج مهاجرت تغییر الگو داده است. افرادی بااستعداد علمی و مهارت بسیار متوسط، با هدف خروج از کشور، به دانشگاههای درجه دو و سه خارج از کشور مهاجرت میکنند. دیگر از استنفورد و برکلی و پرینستون خبری نیست. به دانشگاههای بسیار معمولی یونان، ایتالیا، ترکیه و کشورهای در اصطلاح اروپای شرقی، مالزی، فیلیپین و بسیاری جاهای دیگر مهاجرت میکنند. مهاجرت شغلی و تحصیلی و سرمایهگذاری به جاهایی اینچنین کار دشواری نیست؛ اما بسیاری از افراد با وجود داشتن شرایط نامطلوب چنین کاری نمیکنند. استاد دانشگاهی که حقوق دریافتیاش نه همتراز با استادان همکارش در کشورهای پیشرفته که حتی کمتر از حقوق دریافتی بیکاران است، پزشکان و پرستارانی که در اوج شرافتمندی، درحالیکه این روزها شرایط مهاجرت برایشان مهیاتر است، در مراکز درمانی کشور با کوهی از مشکلات در حال خدمترسانی هستند، مهندسانی که در نبود پروژه و نیز انواع معضلات مانند رانت، با حداقل حقوق کار میکنند، مترجمانی که آثار فاخر ترجمه میکنند اما پول دریافتی آنان حتی اجارهخانه دو ماه هم نیست، پژوهشگرانی که با حداقل امکانات آزمایشگاهی کار میکنند؛ دانشجویان مقطع دکترا که زیر بار فشار اقتصادی و کمبود امکانات علمی کار میکنند، دانشورانی که چراغ پژوهشگاهها را از رصدخانه گرفته تا آزمایشگاه بالینی روشن نگه داشتهاند و نویسندگان صفحات علمی روزنامهها که برای اعتلای علم مینویسند و بس. تمام این افراد و بسیاری دیگر میتوانند پرونده مهاجرت را باز کنند و دیر یا زود بروند. مثل همانها که حاضرند به دانشگاهی در قبرس، لهستان و رومانی بروند؛ اما فقط بروند. صدالبته قصد ندارم به آنان که میروند خرده بگیرم. آدمها حق انتخاب دارند. روی صحبت من با مسئولان است که قدر افرادی را که گزینه ماندن را انتخاب کردهاند، بهدرستی بدانند. نقشی که این افراد در شرایط کنونی ایران ایفا میکنند، بسیار حیاتی است. ایران در سه مقطع مهم به افرادی که گزینه ماندن در شرایط فعلی را برگزیدهاند، نیاز مبرم دارد. مقطع اول برای تابآوری در شرایط بحران اقتصادی و تحریم و کرونا است. تابآوری در این شرایط بهشدت به کیفیت و کمیت نیروهای متخصص و تنوع آنها بسته است. حتی ممکن است فقدان یک فرد منجر به ضرر اقتصادی به نهادی شود که دولت از تأمین بودجه برای آن ضرر ناتوان باشد. مقطع دوم زمانی است که گشایش سیاسی حاصل شده است و احتمالا فضای علمی و صنعتی کشور امکان تبادل نیروی کارآمد و دانشجو و پژوهشگر را دارد. درصورتیکه امروز حاکمیت قدردان نیروهای متخصص داخل کشور باشد، فردا روز که گشایش حاصل میشود، همین نیروها خواهند بود که امکان انتقال دانش و فضای رشد و پیشرفت را فراهم خواهند کرد و به زبان ساده میتوانند کشور را در شرایط برد-برد قرار دهند. فراموش نکنیم تجربهای که نیروهای داخل کشور در این سالها کسب کردهاند، گنجی کمنظیر است. مقطع سوم زمانی است که کشور فاز تابآوری و فاز گشایش را رد کرده و درصدد جهش است. در این زمان احتمالا بخشی از نیروی متخصص خارج از کشور تمایل به بازگشت یا همکاری داشته باشند. همکاری متخصصان خارج از کشور زمانی محقق خواهد شد که افراد داخل کشور و نهادهای پژوهشی و صنعتی از روحیه کاری و توان علمی و اقتصادی کافی برخوردار باشند تا دو طرف بتوانند به توسعه ایران کمک کنند. جان کلام اینکه اگر نظام سیاسی کشور در همین شرایط دشوار قدردان واقعی نیروهای متخصص داخل کشور نباشد، در واقع توسعه کشور را به مخاطره انداخته است و چنانچه قدردان باشد، گامی مهم برای توسعه برداشته است؛ گامی که برداشتن یا برنداشتن آن در گرو خرد سیاسی و نیروی متخصص داخلی و تعیینکننده جایگاه ایران در آینده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.