نگاهی به فیلم «خط باریک قرمز»
«تئاتردرمانی» به سفارش زندانبان
محمدعلی افتخاری : فیلم «خط باریک قرمز» تصویری از حکایت کهنه «زندان و زندانی و زندانبان» است. زندان، جایی است برای دورنگهداشتن هنجارشکنان اجتماعی از چرخه رو به رشد تولیدات یک جامعه مدنی و زندانی، شهروندی است که با تخطی از فرمانهای سازماندهیشده، مجرم شناخته میشود و در انتظار اجرای حکم روزگار میگذراند و زندانبان، مأمور حفظ تعادل روحی و روانی زندانیان و همینطور رسیدگی به خواستههای آنان است. هرچند به نظر میرسد که با نظر به این حکایتِ کهن، کارگردان فیلم «خط باریک قرمز» نگاه خود را به «زندانی» متمرکز کرده است اما در واقع شخصیت اصلی فیلم او همان کاراکتر پنهانی است که بهسادگی تن به حضور در مقابل دوربین نمیدهد. قصه «خط باریک قرمز» در واقع با تصمیم پیدا و پنهان زندانبان شکل میگیرد. او به نوجوانان کانون اصلاح و تربیت وعده میدهد که یک گروه از مربیان نمایش که از قضا بازیگران شناختهشده تئاتر و سینما هستند، قرار است برای ایجاد فضایی مفرح به محیط زندان آمده و لحظههای سخت پیش از اجرای حکم را که هر ثانیهاش به اندازه یک سال میگذرد، برای ایشان تحملپذیر کنند. گروه نمایش هرکدام با ایدهای برگرفته از آموختههای تجربی وارد محیط ناشناخته کانون اصلاح و تربیت میشوند. طبیعی است که اولین برخورد این گروه با نوجوانان جداافتاده اجتماعی با هیجانی همراه است که واکنش احساسی آنان را در پی دارد. اما به تدریج مربیان نمایش به ترس خود از «محصولات تراشنخورده جامعه مدنی» غلبه میکنند و کمکم وارد فرایند آموزش بر مبنای «هنر تئاتر» میشوند. در اینجا چالش عمیقی به وجود میآید. آنچه در دانش تئاتری گردآوری شده و آنچه تجربه مربیان با خود به همراه آوردهاند، در برخوردی غیر قابل پیشبینی با هنرجویان مجرم قرار میگیرد. چراکه نوجوانانِ محکوم، دانشجویان تئاتر یا علاقهمندان بازیگری نیستند که با شور و هیجانی وصفناپذیر پذیرای بازیگران شناختهشده سینما باشند. آنها پیش از ورودِ گروه مربیان نمایشی و در روزهای پیش از اجرای حکم، با برچسب «بزهکار»، مشغول رابطهای سلبی با گروه مأموران کانون اصلاح و تربیت و قبل از آن، در شرایطی نامتعادل، درگیر رابطهای جبری با ضوابط هنجارمند جامعهای طبقاتی بودهاند. باوجوداین، چون مربیان نمایشی تنها دو منبع در اختیار دارند و بسیار دشوار است که تنها با تکیه بر این دو منبع به ایجاد ارتباط با نوجوانان محکوم دست پیدا کنند، پس فرایند آموزش با مشکلاتی همراه میشود. تا جایی که یکی از مربیان، بیتوجه به پیامدهای نگرانکننده بروز رفتارهای هیجانی در برخورد با نوجوانان آسیبدیده، روبهروی هنرجویانش اشک میریزد و واکنشی منفعل دارد. بههرحال با وجود مشکلات پیشروی مربیانِ نمایش اما «بسته فرهنگیِ انگیزشی» باید مسیر خود را تا نهایت طی کند؛ چراکه پیشنهاد سینماگر به زندانبان، در زمره برنامههای تفریحی و سرگرمکنندهای محسوب میشود که کانون اصلاح و تربیت بهخوبی از آن استقبال میکند (شاید در این ماجرا ممانعتهای مدیریتی هم صورت گرفته باشد که در سازوکار زندانهای بازپروری نوجوانانِ محکوم، رفتاری طبیعی بهشمار میرود) و سینماگر بههمراه مربیان نمایش برای رسیدن به منزل نهایی باید نسخههای تازهتری را برای بازیگران زندانی به آزمایش بگذارند. اینجاست که نفوذ به درونیات شخصیتهای مورد آزمایش، کاربردی فراتر از یک تمرین نمایشیِ ساده مییابد. در واقع مربی آگاه در اتودهای تئاتریاش، برونریزی عواطف را مبنای شکلگیری یک تمرین اولیه قرار میدهد تا در نهایت نوجوانان محکوم، به بازیگران یک نمایش تبدیل شوند. کارگردان «خط باریک قرمز» با انتخاب موقعیتهایی که گاه مستندگونه جلوه میکند و گاه تعمد او در اجرای یک میزانسن سینمایی را نشان میدهد، سعی میکند روند آموزش مربیان را به آنچه «تئاتردرمانی» خوانده میشود، گره بزند. انتخابهای کارگردان فیلم «خط باریک قرمز» برای ایجاد موقعیتهای سینماییِ دلخواهش اولین مانع است. او برای ساختن یک فیلم مستند به کانون اصلاح و تربیت آمده و روشن است که برای شکلدادن موقعیتهای فیلمش دخالت آشکاری در چگونگی رویارویی مربی و نوجوانان محکوم دارد. حضور او در کنار نوجوانان محکوم و مربیان نمایش بهعنوان مستندسازی است که به دخالت هنرمندانهاش در ساخت اثر تأکید دارد و در تلاش است که بیان بصری فیلم را به یک «مستندِ داستانی» نزدیک کند. بنابراین در اینجا بازیگر محکوم در گامهای اولیهاش برای پذیرفتن هدیه تازه زندانبان، میداند که حرکاتش زیر نظر یک کارگردان آگاه است. بههرحال این سه عامل بازدارنده که بیشباهت به حضور زندانبان در لباسی متفاوت برای امیدبخشی موقت به زندانیان نیست، تنها بهعنوان عناصر سازنده یک مستند هیجانانگیز به کار رفتهاند و نه صورتبخشیدن به فرایند آزمایشگاهیِ «تئاتردرمانی» برای شنیدهشدن فریاد خاموش نوجوانان آسیبدیده از شرایط اجتماعی. پس با این وجود، درنظرگرفتن جایگاهی فراتر از یک فیلم مستند، در واقع مسدودکردن راه نقد و ایرادِ گفتههایی خلاف خواسته سازندگان فیلم «خط باریک قرمز» است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.