|

از سنت شاهنامه‌نویسی تا ساکنان دو فرهنگ

شرق: «آرش کمانگیر» با عنوان فرعی «جای خالی داستان آرش در شاهنامه» عنوان کتاب کوچکی است از ساقی گازرانی که به تازگی با ترجمه سیما سلطانی در نشر مرکز منتشر شده است. آن‌طور‌که از عنوان فرعی کتاب هم برمی‌آید، نویسنده در کتابش در پی پاسخ‌دادن به این پرسش است که چرا داستان آرش کمانگیر در «شاهنامه» فردوسی نیامده است. گازرانی برای پاسخ‌دادن به این پرسش از زاویه‌ای دیگر هم به موضوع نگاه کرده است. گرچه او نیز با متد تاریخی به سراغ تاریخ اشکانیان و گزارش‌های سکه‌شناسی و تاریخ‌های اوایل عصر اسلامی می‌رود، اما آنچه به‌ویژه این پاسخ را متمایز می‌کند این است که از نگاه او داستان آرش کمانگیر قطعه‌ای از پازل بزرگ داستان‌های سنت شاهنامه‌نگاری به‌شمار می‌رود؛ سنتی که برای ایرانیان پیش از اسلام به مثابه تاریخی شفاهی و سپس کتبی عمل کرده است. نویسنده کتاب با کندوکاو در روایت‌های گوناگون این داستان، نشان می‌دهد که چگونه اسطوره‌ای کهن، در منازعات قدرت و کشمکش‌های مشروعیت‌یابی و مشروعیت‌زدایی اشکانیان و ساسانیان و در بستر سنت شاهنامه‌نگاری ایرانی دستخوش تغییر و تحول می‌شود. آرش شخصیتی افسانه‌ای در فرهنگ ایران به شمار‌ می‌رود. با او نهادن جان خود در تیر، آن را به دورترین نقطه ممکن پرتاب می‌کند با این قصد که سرزمین‌هایی را که تیر درمی‌نوردد به قلمرو ایرانشهر اضافه کند. نویسنده این کتاب در جستارش خط سیر این افسانه را پی گرفته است. روایت‌هایی متفاوت از این داستان وجود دارد که نویسنده با بررسی آنها به تأمل در علت پیدایش چنین تفاوت‌هایی می‌پردازد. به اعتقاد او در پس تولید روایت‌های جدید از این داستان و نیز راه‌نیافتنِ آن به شاهنامه فردوسی انگیزه‌هایی سیاسی وجود داشته است که البته «این برخورد ایدئولوژیک با متن خصیصه هر روایت تاریخی است». بر این اساس، در این کتاب هم خاستگاه این داستان و عوامل مؤثر در شکل‌گیری و تغییر آن بررسی شده و هم به‌واسطه پرداختن به این داستان خاص بر کارکرد تاریخ‌نگاری ژانر حماسه ایرانی تأکید شده است تا نشان داده شود که گفتمان تاریخی در این ژانر چگونه شکل گرفته و دوام یافته است. در بخشی از کتاب می‌خوانیم: «وجود رقیبانی که مدعی بودند آرش نیای آنهاست، همگام با تلاش فراگیر ساسانیان برای محو میراث تاریخی اشکانی، موجب شد که این افسانه غیرسیاسی اوستایی به روایت‌هایی متفاوت با سویه‌های سیاسی تبدیل شود. نتیجه مستقیم دیگری که از رقابت بر سر آرش و ادعاهای مختلف درباره او حاصل شد این بود که افسانه او زنده ماند، زیرا احتمالا گروه‌هایی با وابستگی‌ها و علایق متفاوت از روایت‌های متفاوت این داستان حمایت می‌کردند و آن را به شیوه‌ای که مورد نظرشان بود به اجرا درمی‌آوردند. اما راه‌نیافتن داستان به مجموعه‌ای مانند اثر فردوسی یا نسبت‌دادن مشهورترین عمل قهرمانانه آرش به منوچهر در متن مینوی خرد، همه را باید از منظر ارتباط داستان با گفتمان مشروعیت‌یابی ساسانیان نگریست». «ساکن دو فرهنگ» با عنوان فرعی دیاسپورای ارمنی در ایران، عنوان مجموعه یادداشت‌ها و مقالاتی است از روبرت صافاریان که در نشر مرکز منتشر شده است. مقالات این کتاب در چهار بخش با عناوین تاریخ، فرهنگ زندگی، هنر و ادبیات و نژادکشی دسته‌بندی شده‌اند. صافاریان در مقدمه کتاب درباره ویژگی مشترک این مقاله‌ها، یک دلیل ذکر کرده و آن اینکه اینها برای ارمنی‌ها نوشته نشده‌اند، بلکه «کسی از درون جامعه ارمنی ایران، آنها را خطاب به مخاطب عام ایرانی نوشته است. اصلا برای همین به فارسی نوشته شده‌اند. روال عادی این است که ارمنی‌ها درباره مسائل خود به زبان ارمنی می‌نویسند یا اگر به فارسی نوشتند، ناگهان تغییر لحن می‌دهند و دیگر آن چیزهایی را نمی‌گویند که اگر به ارمنی می‌نوشتند می‌گفتند». مقاله‌های این کتاب در فاصله سال‌های 1385 تا 1395 عمدتا در دوهفته‌نامه دوزبانه هویس یا امید منتشر شده‌اند. صافاریان از زمان بنیان‌گذاری این نشریه در سال 1385 تا سال 1394 سردبیری این نشریه را بر عهده داشته است. صافاریان در این نوشته‌ها تصویری دیگر از ارامنه ایران به دست داده است. خود او در این مورد نوشته: «تصویری که ارمنیان از خود به جامعه عرضه می‌کنند معمولا بر ملاحظات و کلیشه‌های بسیاری استوار است که در این نوشته‌ها به قدر کافی درباره‌شان صحبت شده است. مخاطب عام ایرانی هم دوست دارد همین تصویر کلیشه‌ای را ببیند و بشنود. گویی بنا بر یک توافق خاموش اساس بر این گذاشته شده که هرکس سرش گرم کار خودش باشد و تنهایی من‌ باب ادب و نزاکت گاهی با طرف مقابل هم سلام‌وعلیکی بکند و سخنان پر از تعارف ردوبدل کند. کوشش من این بوده که فارغ از تعارف‌های متداول، این جامعه اقلیت را معرفی و به قدر توان قانون‌مندی‌های مناسبات آن با جامعه بزرگ را آشکار کنم». مفهوم دیاسپورا که هم در عنوان فرعی کتاب دیده می‌شود و هم در جاهای مختلف نوشته‌های کتاب به کار رفته، در عام‌ترین مفهوم خود یعنی زیستن در یک ‌جا و جای دیگری را وطن خود دانستن و به اعتقاد صافاریان این مفهوم به خوبی شرایط زندگی ارمنیان در ایران را توضیح می‌دهد: «خود را جزئی از ملت بزرگی دانستن که در سراسر جهان پراکنده است و پاره‌های آن رو به سوی وطن دارند، حتی اگر قرار نباشد روزی به آنجا بروند». نکته قابل تأمل دیگر این کتاب این است که نشان می‌دهد جامعه ارامنه ایران نیز مثل هر جامعه زنده دیگری از جریانات سیاسی و اجتماعی گوناگون تشکیل شده است. صافاریان می‌گوید رسم این است که در نوشته‌های به زبان فارسیِ‌ ارمنی‌ها درباره این اختلافات صحبت نشود و تصویری یکپارچه به خواننده بیرونی ارائه شود اما او خود را محدود به این رسم نکرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.