دنياي آينده در دستان مهندسي ژنتيك
نقش علم در غلبه بر ناامنی جهانی غذا
شایان صولتی
علم همواره در طول حیات بشر نقش شمشیر دولبهای را داشته که هم بهعنوان سلاحی خطرناک در دست سودجویان و قدرتمندان قرار گرفته و هم نقش ناجی بشر را بازی کرده است؛ برای مثال کشف عامل وراثت در اواخر قرن نوزدهم میلادی که به آن ژن گفته میشود، یکی از بزرگترین نقاط عطف تاریخ بشر خوانده میشود. کشف ژن و اینکه چطور برخی ویژگیها و حتی بیماریها میتوانند به ژن ربط داشته باشند، باعث شد گروه بزرگی از دانشمندان آن زمان دست به تحقیقات گستردهای بزنند؛ چراکه اگر قرار بود ژن واحد مستقلی از اطلاعات باشد، این امکان را فراهم میکرد تا اطلاعات آن را پاکسازی کنیم و مانع از گسترش و تکثیر ژنهای معیوب شویم. امروزه اگر زوجی آزمایش ژنتیک بدهند، میتوانند از عیبهای احتمالیای که ممکن است فرزندشان داشته باشد، باخبر شوند یا بتوانند در برخی موارد آن را اصلاح کنند. اگرچه هنوز هم طیف متنوعی از بیماریها وجود دارند که با علم امروزی هم نمیتوانیم مانع از آن شویم، اما هر روز که میگذرد با پیشرفت علم امکانات جدیدی در اختیار ما قرار میگیرد و در آینده نزدیک احتمالا قادر خواهیم بود که اختلالات بیشتری را شناسایی کنیم. این موضوع یکی از کاربردهای کوچک و مثبت این کشف را نشان میدهد اما در مقابل از همان زمانی که دانشمندان این را کشف کردند، بسیاری از همین افراد آگاه هشدار دادند که ممکن است این موضوع دستمایهای برای منافع سیاستمداران شود و متأسفانه همین اتفاق هم افتاد. در اوایل قرن بیستم جنبشی به نام «بهنژادی» به راه افتاد با این توجیه که همانطورکه جامعه در مقابل خطرات مختلف از منافعش دفاع میکند، بنابراین باید در قبال اینکه ژنهای معیوب گسترش پیدا نکنند نیز احساس مسئولیت از خود نشان دهد. در نتیجه هرآنچه به مذاق تصمیمگیران آن زمان خوش نمیآمده، باید از صفحه روزگار محو میشد؛ چه آن کسی که ناتوانی جسمی داشت و چه فردی که دچار افسردگی و مشکلات روحی بود. تصور کنید که یک موضوع و کشف یکسان چه کاربردهای متفاوتی میتواند داشته باشد. تا اینجا روشن شده است که علم هم میتواند نقش مثبت ایفا کند و هم اگر در دست نااهلان بیفتد، عواقب شدیدش میتواند ملتی را به نابودی بکشاند. موضوع اصلی این یادداشت تکیه بر نقش مثبت علم در برابر یکی از موضوعات مهم و جدی روزگار است، یعنی تولید غذا در مقیاس جهانی با توجه به کمبود منابع. یکی از مهمترین دغدغههای دنیای امروز، ایجاد تعادل و توازن در دسترسی به منابع غذایی برای گونه انسان است. تقریبا به همان اندازهای که افراد از فقر و گرسنگی در دنیا رنج میبرند، افراد دارای اضافهوزن نیز وجود دارند. اصلاح ژنتیکی مواد غذایی (Genetically Modified Food) یکی از راههایی است که برای بهبود کیفیت نهایی محصول وجود دارد. این اصطلاح بهطورکلی برای مواد غذاییای استفاده میشود که ژنهای آنها با استفاده از بیوتکنولوژی تغییر یافته است. اما چرا احتیاج داریم که محصولاتی تولید کنیم که اصلاح ژنتیکی شدهاند؟ برای پاسخ به این پرسش باید ابتدا وضعیت کره زمین را بررسی کنیم. در شرایط فعلی و با توجه به رشد جمعیت و درنظرگرفتن نکتهای که پیشتر به آن اشاره کردیم، یعنی منابع محدودی که برای ما وجود دارد، گرسنگی و فقر میتواند یکی از معضلات جدیای باشد که حیات بشر را به مخاطره انداخته یا خواهد انداخت. در این اوضاع، محصولاتی که اصلاح ژنتیکی روی آنها انجام میشود، نقش بسزایی در افزایش بهرهوری و کاهش فقر خواهند داشت و این مهمترین دلیلی است که دانشمندان را به سمت اصلاح ژنتیکی برده است. بنا بر گزارش وزارت کشاورزی ایالات متحده آمریكا، دانههای اصلاحشده ژنتیکی برای کاشت بیش از 90 درصد ذرت، سویا و پنبه در این کشور مورد استفاده قرار میگیرد. همچنین این اصلاحات مزایای دیگری نیز بههمراه دارد. یکی از مشکلاتی که کشاورزان همواره با آن روبهرو هستند، ازدسترفتن غنای خاک و حاصلخیزی خاک بوده که با توجه به اینکه گیاهان اصلاحشده دستورزی کمتری به خاک دارند، میتواند نکتهای مثبت باشد که به کیفیت خاک کمک کند. نکته دیگر اینکه استفاده از این محصولات میتواند باعث جلوگیری از اتلاف منابع آبی و حفاظت از آب شود؛ موضوعی که باید بیشتر از همیشه به آن توجه داشته باشیم؛ چراکه با توجه به شرایطی که وجود دارد، استفاده بهینه از منابع آبی یکی از کارهای ضروری است که باید مورد توجه قرار بگیرد. بنابراین بهرهگیری از زیستفناوری نوین منجر به توسعه و فراگیرشدن محصولات اصلاحشده ژنتیکی است و میتواند بهویژه برای کشورهایی که با کمبود منابع روبهرو هستند یا کشورهای درحالتوسعه، بسیار مفید و نویدبخش دنیایی باشد که در آن حداقل افراد کمتری از گرسنگی رنج بکشند یا جان خود را از دست دهند. اما هر آنچه مزیتها و امکاناتی به ارمغان میآورد، احتمالا مضراتی نیز بههمراه دارد. ورود گسترده مواد غذایی اصلاحی در زنجیره غذایی انسان نگرانیهایی را در ارتباط با خطرات احتمالی از مصرف آن، بههمراه آورده است. ازآنجاییکه مهندسی ژنتیک تقریبا علمی نو محسوب میشود، هنوز زود است که بتوانیم با قاطعیت درباره مضرات بلندمدت آن اظهارنظر کنیم. گروهی از دانشمندان بر این باورند با توجه به آنکه یکی از روشهای رایج استفاده از ژنهای مقاوم به آنتیبیوتیک در اصلاح ژنتیکی مواد است، این موضوع میتواند در بدن انسان نیز تأثیر منفی گذاشته و مقاومت به انواع آنتیبیوتیکها را افزایش دهد. از دیگر معایبی که برای مهندسی ژنتیکی مواد غذایی نام میبرند، افزایش آلرژی و نرخ ابتلا به سرطان است که هنوز شواهد مستدلی که بهطور قطع آن را تأیید کند، به دست نیامده است. اگر بخواهیم جمعبندی مختصری بر آنچه گفته شد داشته باشیم، باید ذکر کنیم مانند موضوعاتی دیگری که در علم وجود داشته است، این موضوع نیز نیازمند بحث و کارشناسی بیشتری خواهد بود که احتمالا با گذشت زمان بیشتر از مزیتها و معایب آن باخبر خواهیم شد. نکتهای که در پایان باید به آن اشاره کنم، این است که حوزه مهندسی ژنتیک مواد غذایی پتانسیل حل یکی از مشکلات آزاردهنده جهان یعنی فقر را دارد و امید آن میرود که دانشمندان همه کشورها دستبهدست یکدیگر بدهند تا با کمک علم جدیدی که در اختیار ماست، دیگر شاهد فقر و گرسنگی در جهان نباشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.