|

نقشه‌برداری از تاریخ تحول جهان

پوریا ناظمی

ستاره‌شناسانی که روی امواج گرانشی کار می‌کنند برای نخستین‌بار موفق شدند امواج گرانشی ناشی از برخورد دو سیاهچاله را رصد کنند که تفاوت جرم فاحشی با هم داشتند. رصد این برخورد به کمک امواج گرانشی به بازشدن پنجره‌ای تازه به روی تحقیقات اخترفیزیک و فیزیک گرانش توصیف شده است. این ارتعاش ظریف در بافتار فضا-زمان برای نخستین‌بار نشان داد که به کمک این روش می‌توان برخوردهایی را آشکار کرد که در آن حداقل یکی از سیاهچاله‌ها پیش از برخورد در حال دوران بوده است. چنین مشاهداتی می‌تواند اطلاعات فوق‌العاده ارزشمندی را برای بررسی برخی از ویژگی‌های این اجرام تیره، در اختیار ستاره‌شناسان قرار دهد. به گفته «مایا فیش‌باخ»، یکی از اخترفیزیک‌دانان دانشگاه شیکاگو در ایلینویز: «تمام برخوردهایی که تاکنون به این روش رصد شده و داده‌های آن منتشر شده بودند میان سیاهچاله‌هایی با جرم قابل مقایسه رخ داده بودند. اما این بار با برخوردی طرف هستیم که تفاوت فاحشی میان جرم دو سیاهچاله وجود دارد». این برخورد سال گذشته مشاهده شد و نتایج بررسی آن روز ۱۸ آوریل (۳۰ فروردین) در خلال یک کنفرانس که از سوی انجمن فیزیک آمریکا به صورت مجازی برگزار می‌شد (به دلیل همه‌گیری کرونا)، از سوی «مایا فیش‌باخ» و همکارانش اعلام شد. بر اساس این اعلام هر دو رصدخانه لايگو در ایالات متحده و ویرگو در ایتالیا این رویداد را که GW190412 نام‌گذاری شده است، با اطمینان بالا در تاریخ ۱۹ آوریل ۲۰۱۹ (۲۳ فروردین ۱۳۹۸) مشاهده کردند. رصدخانه امواج گرانشی لایگو در سال ۲۰۱۵ و برای نخستین‌بار توانست امواج گرانشی را کشف کند. پس از آن در يک فصل مشترک رصد که تا سال ۲۰۱۷ ادامه داشت، این رصدخانه با همکاری رصدخانه ویرگو، توانستند 10 رویداد دیگر را نیز ثبت کنند که از این بین 9 مورد به برخورد دو سیاهچاله و یکی به برخورد دو ستاره نوترونی اختصاص داشت؛ رصدی که به دانشمندان در توضیح منشأ عناصر شیمیایی کیهان کمک می‌کند. سومین مجموعه رصدها از ابتدای آوریل سال قبل آغاز شده و ۲۷ مارس سال جاری به پایان رسیده است. با افزایش دقت حسگرها در این سامانه بیش از ۵۰ نامزد رویداد امواج گرانشی در این مجموعه از رصدها تشخیص داده شده‌اند. این کشفیات با آهنگ بی‌سابقه یک رویداد در هفته اتفاق افتاده است. تحلیل‌ها روی این رویدادها ادامه دارد و تاکنون تنها دو مورد از این رصدها به‌طور رسمی اعلام و تأیید شده‌اند و بررسی بقیه ادامه دارد. آخرین مورد اعلام‌‌شده اما رویدادی یگانه و تاکنون منحصربه‌فرد است. جایی که در آن یکی از سیاهچاله‌های برخوردکننده جرمی معادل حدود هشت برابر جرم خورشید و دیگری جرمی حدود ۳۱ برابر جرم خورشید ما داشته است. این تفاوت جرم باعث شد تا سیاهچاله بزرگ‌تر فضای اطراف خود را بیشتر خمیده کند و در نتیجه مسیر حرکت سیاهچاله دیگر را از حالت یک مارپیچ کامل خارج کند. این تأثیر را می‌توان در امواج گرانشی ناشی از چرخش این دو به دور هم مشاهده کرد. تمام رویدادهای ناشی از برخوردهای پیشین که تاکنون ثبت شده‌اند ساختار افزاینده یکسانی را نمایش می‌دهند. به این معنی که فركانس سیگنال رصدشده به مرور زمان، افزایش می‌یابد تا زمانی که هنگام برخورد فرامی‌رسد. اما این داستان در مورد GW190412 متفاوت است. فرکانس امواج رصدشده در این مورد به‌طور چشمگیر و در قالب افزاینده بالا نمی‌رود. به گفته «فیش‌باخ»: «همین موضوع هم این رویداد را جالب توجه می‌کند و حتی می‌توان با نگاهی به ریخت‌شناسی سیگنال به این موضوع پی برد». مدتي طولانی است که دانشمندان در انتظار رویدادهایی بودند که بر اثر برخورد دو جسم ناهمسان رخ داده باشند، چراکه چنین رویدادهایی امکانات بیشتری در اختیار آنها قرار می‌دهد تا نظریه نسبیت را بررسی کنند و به قول «ماکسیمیلانو ایسی»، چنین کشفی به معنی این است که ما وارد دوره تازه‌ای از آزمون نسبيت شده‌ایم. یکی از ویژگی‌های خاص این نوع رویدادها این است که به دانشمندان این امکان را می‌دهد تا با دقت بیشتری به بررسی دوران سیاهچاله بپردازند. درحالی‌که مدل‌ها و نظریات موجود بیان می‌کند عمده سیاهچاله‌های موجود باید دارای دوران‌های سریعی باشند، اما داده‌های ثبت‌شده در دو دور اول آزمایش‌های لایگو تاکنون چنین نشانه‌هایی را آشکار نکرده بود. حال با این بررسی دانشمندان ممکن است بتوانند داده‌هایی را به دست آورند که به آنها کمک کند تا هرچه بهتر نوری به تاریکخانه منشأ و تحول سیاهچاله‌ها، این تاریک‌ترین اجرام عالم بیندازند. همچنین داده‌ها و رصدهای بیشتر از این رویدادهای برخورد ناهمسان می‌تواند به تعیین فاصله رویداد از راه شیری کمک کرده و به این ترتیب شاید راهی نو برای نقشه‌برداری از تاریخ تحول جهان را بگشاید. پروژه لایگو/ویرگو در ماه‌های آینده داده‌های بیشتری از مجموعه رصدهای انجام‌شده در سومین دوره رصدهای این پروژه منتشر خواهد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.