آنالیز فاضلاب، شاخصی برای کنترل ویروس کرونا
ترجمه: عبدالله مصطفایی
امروزه دانشمندان معتقدند که فاضلاب هر شهر دارای اقیانوسی از اطلاعات در خصوص بهداشت، سلامتی و نحوه رفتار شهروندان در موارد مختلف است. این عقیده باعث شده است که جنبشهای مختلفی در راستایاندازهگیری ترکیبات مختلف شیمیایی و بیولوژیکی ایجاد شود تا ترکیباتی از قبیل انواع داروهای قدیمی یا نوظهور و نیز انواع مواد مخدر و یا حتی انواع ویروسهای متداول و یا جدید در فاضلاب مورد سنجش و پایش قرار گیرند. این موضوع برای کلانشهرها بسیار حیاتی است چون عموما دارای چندین تصفیهخانه فاضلاب هستند و با رصد این موارد میتوان به تصویر واضحتری در خصوص رفتار شهروندان تحت پوشش هر تصفیهخانه دست یافت و اصطلاحا نسخهها و راهکارها را برای همان ناحیه خاص از شهر به اجرا درآورد. در همین راستا در بسیاری از شهرهای جهان با ایجاد مراکز مرجع آزمایشگاهی به فاضلاب به عنوان یک محل مناسب برای رصد کردن میزان آلایندههای نوظهور و مصرف داروهای مجاز و غیرمجاز و نیز مواد مخدر مینگرند. آنها در این مراکز توانستهاند با آزمایشهای منظم و دورهای فاضلاب، به یک سری اطلاعات پایه برای مقایسه شهرهای مختلف کشورها دست یابند تا به عنوان یک شاخص، آنها را در زمینه پایش تأثیر برنامههای کنترل یاری کند. علاقمندان میتوانند به مقاله «افقهای جدید برای ارتقای بهداشت و سلامت جوامع» روزنامه «شرق» به تاریخ 7/4/1397 مراجعه کنند.
بیش از دهها گروه تحقیقاتی در سراسر جهان، آنالیز فاضلاب را به عنوان راهی برای برآورد تعداد کل عفونتهای ناشی از ویروس جدید کرونا در یک جامعه آغاز کردهاند. البته باید توجه داشت که بیشتر افراد جامعه مورد آزمایش این ویروس قرار نمیگیرند. دانشمندان میگویند که این روش همچنین در صورت بازگشت ویروس کرونا به جوامع میتواند برای تشخیص آن مورد استفاده قرار گیرد. تاکنون این محققان توانستهاند ردپاهای اثری از این ویروس را در هلند، ایالات متحده و سوئد بیابند. تجزیه و تحلیل فاضلاب انتقالیافته از طریق کانالهای فاضلاب راهی است که محققان میتوانند عفونتهایی را که در ادرار یا مدفوع دفع میشوند، ردیابی کنند، مانند ویروس کرونا. «مدما» یک میکروبیولوژیست در مؤسسه تحقیقات آب KWR در نیووگین هلند است. «مدما» توانسته است اجزای ژنتیکی ویروس کرونا را که اصطلاحا به این اجزا «Viral RNA» گفته میشود، در چندین تصفیهخانه فاضلاب هلند شناسایی کند. او میگوید: «یک تصفیهخانه فاضلاب میتواند فاضلاب جمعیتی مثلا بیش از یک میلیون نفر را جمعآوری کند». او میافزاید: «پایشی با این ابعاد میتواند نسبت به آزمایش افراد مبتلاشده، برآورد بهتری درباره میزان گسترش این ویروس فراهم کند، زیرا پایش فاضلاب میتواند اطلاعاتی در خصوص کسانی که آزمایش نشدهاند و فقط علائم خفیف و حتی بدون علامت هستند، نیز به دست دهد». او معتقد است که «ارگانهای بهداشتی هلند فقط نوک کوه یخ را میبینند». مؤسسه اتحاد کوئینزلند برای بهداشت محیط زیست یک مرکز تحقیقاتی در استرالیا است که به دولت ایالتی در مورد ریسکهای زیستمحیطی-بهداشتی توصیه میکند. به گفته دانشمندان این مؤسسه پژوهشگران برای تعیین میزان عفونت یک جامعه از روی نمونه فاضلاب، باید بدانند که چه مقدار «Viral RNA» در مدفوع دفع میشود تا بتوانند تعداد افراد آلوده در یک جمعیت را از غلظت «Viral RNA» در نمونههای فاضلاب برآورد کنند. ضمنا محققان باید اطمینان حاصل کنند که آنها نمونهای واقعی را که توسط جامعه دفع میشود در اختیار دارند و آن فقط یک نمونه لحظهای نبوده است و آزمایش آنها میتواند ویروس را در مقادیر اندک نیز تشخیص دهد. بعلاوه این مهم است که ناظرین شرکت فاضلاب، نمونههایی از افراد خاص را در اختیار محققین قرار ندهد. «کایل بیبی»، یک مهندس محیط زیست در دانشگاه نوتردام در ایندیانا است. او میگوید: «برخی از تلاشها برای پایش این ویروس با تعطیلی دانشگاهها و آزمایشگاهها و محدودیت دسترسی به معرفها برای انجام آزمایشها، متوقف شده است. این همان مواردی است که در کلینیکها استفاده میشوند و در حال حاضر نیز کمبود آنها مشهود است». او میافزاید: «ما نمیخواهیم در کمبود جهانی سهیم باشیم». هشدار زودهنگام اقدامات انجامشده برای کنترل ویروس، مانند فاصلهگذاری اجتماعی احتمالا قادر است همهگیری فعلی را سرکوب کند، اما ویروس پس از متوقف شدن چنین اقداماتی ممکن است مجددا بازگردد. «هاسمن» یک محقق بیماریهای عفونی در مؤسسه ملی بهداشت عمومی و محیط زیست هلند در شهر بیلتهوون است. او میگوید: «نظارت روتین فاضلاب میتواند به عنوان ابزاری برای هشدار زودهنگام به جوامع در خصوص عفونت کووید-19 جدید مورد استفاده قرار گیرد». این مؤسسه قبلا فاضلابها را برای شناسایی شیوع نوروویروس، باکتریهای مقاوم به آنتیبیوتیک، ویروس فلج اطفال و سرخک پایش میکرده است. گروه تحت رهبری «هاسمن» توانسته است ردپای ویروس کرونا را تنها چهار روز پس از تأیید آزمایشهای بالینی اولین بیمار، در فاضلاب فرودگاه شیفول در تیلبورگ هلند کشف کند. محققان در حال حاضر قصد دارند نمونهبرداری را به مراکز هر 12 استان هلند و نیز 12 سایت دیگر که هیچ مورد تأییدشدهای نداشتهاند، گسترش دهند. قابل ذکر است که گروه تحت رهبری «مدما» نیز توانست قبل از گزارش وجود عفونت در جامعه، «Viral RNA» را در شهر آمرسفورت این کشور بیابد. خانم «تامار» ویروسشناس محیط زیست در مؤسسه فدرال فناوری سوئیس در لوزان است. او میگوید: «مطالعات نیز نشان دادهاند که ویروس کرونا میتواند ظرف سه روز پس از عفونت شخص در مدفوع بیمار ظاهر شود که این زمان خیلی زودتر از زمان لازم برای بروز علائم شدید در افراد است به نحوی که مجبور شوند آنها را برای مراقبت دو هفتهای به بیمارستان انتقال دهند». او میافزاید: «ردیابی ذرات ویروسی در فاضلاب میتواند به مسئولان بهداشت عمومی امکان بدهد که در مورد اقداماتی مثل قرنطینه شهرها یا کل کشور تصمیم بگیرند». او متذکر میشود که: «این هفت تا ده روز زمان میتواند تفاوت زیادی در شدت این شیوع ایجاد کند». «کایل بیبی» معتقد است که شناسایی زودهنگام انتشار ویروس در جامعه میتواند آسیبهای سلامتی و اقتصادی ناشی از ویروس کرونا را محدود کند بهویژه آنکه این ویروس ممکن است سال آینده نیز برگردد و اینجاست که میتوان برگشت آن را سریعا رصد کرد. «چارلز گربا» یک میکروبیولوژیست محیط زیست در دانشگاه آریزونا در شهر توسان است. «چارلز» توانسته است ردی از ویروس کرونا را در فاضلاب خام شهر توسان پیدا کند. او میگوید: «پایش فاضلاب برای دههها است که به منظور ارزیابی میزان موفقیت واکسیناسیون سراسری علیه ویروس فلج اطفال مورد استفاده قرار میگیرد». او میافزاید: «میتوان این رویکرد را نیز برای اندازهگیری اثربخشی راهکارهایی مانند فاصلهگذاری اجتماعی به خدمت گرفت». یک جوالدوز به خودمان قبلا نیز گفته شده است که به نظر میرسد با توجه به روند این گونه امور در جهان، در کشور خودمان ایران نیز نیاز است که چنین مراکز مجهزشده به آزمایشگاههای مرجع ایجاد شود تا بتواند انواع دادهها و اطلاعات پایه درباره سلامت شهروندان را براساس آنالیز فاضلاب تهیه کرده و در اختیار مسئولان ذیربط قرار دهد. ضمنا به نظر میرسد که آنالیز فاضلاب دریاچهای است که از پتانسیلهای آن غافل ماندهایم. البته این امر مستلزم همکاری وزارتخانههای علوم، بهداشت و شرکتهای آب و فاضلاب است و با توجه به تعداد بالای فارغالتحصیلان در رشتههای شیمی، بیوشیمی، بهداشت، محیط زیست و داروسازی در کشور، جذب نیروهای کارکشته برای این مراکز نیز کار سختی نخواهد بود. ضمنا باید توجه داشت که در مطالعات آیندهپژوهی برای مشکلات شهرها نیاز به چنین دادههایی بیش از پیش مشخص خواهد شد چون شهرها هر روزه با ترکیبات جدید و انواع فرایندها و واکنشها روبهرو هستند و از این رو باید از هماکنون به فکر چاره بود که درباره این ترکیبات میتوان علاوه بر ویروسهای مختلف مثل ویروس کرونا به ترکیباتی مثل انواع مواد مخدر، بیس فنل آ، میکروپلاستیکها، انواع هورمونها و... اشاره کرد. به علاوه شاید بتوان در سالیان آتی مشابه این آزمایشگاهها را در مرکز هر استان راهاندازی کرد. وجود این مراکز این حسن را خواهد داشت که علاوه بر گردآوری اطلاعات بهطور منظم و دورهای، میتوانند درباره هر ترکیب و متابولیت جدید موجود در فاضلاب نیز به تحقیق و پژوهش بپردازند و براساس همین اطلاعات به دست آمده راهکارهایی را به مسئولان شهری پیشنهاد کنند و پس از اجرای برنامههای مختلف درباره میزان موفقیت هر برنامه از قبیل فاصلهگذاری اجتماعی هنگام شیوع کرونا اظهارنظر کرده و با مشخص کردن علتها، مجددا بازخوردهایی را برای مسئولان تهیه کنند. مجددا نیاز به تذکر نیست که «حضرت نوح کشتی خود را سالها قبل از توفان ساخته بود». Nature, 3Apr. 2020
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.