تنوع مواجهه جامعهشناسان ما در تحلیل پاندمی کووید 19
اسمعیل خلیلی . جامعهشناس
داستان علوم اجتماعی و بیش از آن داستان کل علم و دانشگاه در ایران جدید، بهویژه علوم انسانی، به قول فردوسی «یکی داستان است پر آب چشم». هنگام کنکور بود و درک «وانهادهشدن علم و غلتیدن جامعه در منطق سودایی دیسیپلینهای دانشگاهی». با این تجربه دریافتم که گویی علم و دانشگاه برای جامعه ما شوخی است و آنچه برای جامعه و بهویژه طبقه متوسط جدید مهم است، پرستیژ ناشی از مدرک دانشگاهی است. چنین بود که در دهه60 باوجود علاقه شدیدم به فیزیک کوانتوم و نیز علوم زیستی و بهرغم تمهید مقدمات، از ورود به دیسیپلین طب هم صرفنظر کردم و با امید به شناخت بُحرانی که زیسته بودم، راهی جامعهشناسی شدم. سپس این تجربه با پرسش از امکان یا امتناع علم جدید و نیز پرسش از امکان تأسیس دانشگاه در ایران، از زمان مباحثه با دکتر طباطبایی و دانشجویی ایشان در سال ۱۳۷۳ امتداد یافت و باعث شد که از حوزههای جامعهشناسی، به جامعهشناسی شناخت گرایش یابم. این تجربه در دهه 70 به مشارکت در طراحی تأسیس یک پژوهشکده برای اندیشیدن به مبانی علم مدرن و بررسی امکان تأسیس آن در فرهنگ ایرانی انجامید. در دولت هشتم مسیر آن مؤسسه بهطورکلی منحرف و در دولت نهم من از آنجا منفک شدم؛ تجدید رابطه شغلی در دولت دهم هم نتوانست بر این انفکاک فائق آید. در دهه 90، تجربه علمی (کوشش متمرکز و مبتنیبر برنامه برای کشف چگونگی علمورزی در علوم انسانی) را با پرسش از «مسئله»هایی که اهالی این علوم به آنها میپردازند، ادامه دادم. حضور در تعاملات برخی از اعضای هیئتعلمی و نیز مصاحبهها و گفتوگوهای روشمند با جمعی دیگر، در شمار این فعالیتها برای پاسخ به این پرسش بودند. مثلا حدود پنج سال با اعضای هیئتعلمی یک مؤسسه در گفتوگو بودم تا دریابم هرکدام دل در گرو شناخت «چه مسئله»ای دارند و عمر علمیشان قرار است به شناخت کدام مسئله صرف شود. متأسفانه در آن جمع فقط دو نفر از پیش مسئلهای داشتند، سه یا چهار نفر در خلال یک گفتوگوی پنجساله برای خود مسئلهای تعریف کردند و مابقی کماکان فقط با منطق فنی، یعنی کاربرد روششناختی علم و از حیث نوعِ «رابطه با شغل» در ساخت «کارمندی» به اجرای پژوهش ادامه دادند. همین کار را در میان چند دوره دانشجویان دکتری و نیز غیرمستقیم در چند گروه دیگر نیز به انجام رساندم؛ کمتر کسی بود که اصولا به جهان علم آمده باشد برای شناخت یا حل یک مسئله؛ گویی کمتر کسی را از اهالی کنونی این علوم مسئلهای بود. اکنون با همین معیار، یعنی «مسئلهمندی گفتار» در میان مطالب مربوط به تحلیل شرایط اپیدمی و پاندمی کووید ۱۹ نیز میتوان احتمالا سه دسته را تمییز داد: ۱. آنان که خودشان فینفسه مسئلهمند بودهاند؛ بدین دلیل که ذهن دانشمند اگر درپی کتمان نباشد، نمیتواند «مسئله» خود را ترک کند، اینان در این شرایط نیز در تعقیب مسئله خود میکوشند این شرایط خاص را بفهمند یا تفسیر کنند. شاید در یک سوی ایشان بتوان کسانی مانند سعید مدنی و جواد کاشی را یافت و در سوی دیگر کسانی مانند حسین کچوئیان و رضا داوری را. گرچه، طیف فکری اینسو، بهطرز معنیداری در این مورد سکوت پیشه کردهاند و این سکوت را نمیتوان یا کمتر میتوان به گفتمان سکوت تعبیر کرد. شاید بیشتر بتواند نوعی تاکتیک تعبیر شود. ۲. آنان که کمابیش مسئله دارند اما عملا نتوانستهاند در طول عمر کاری یا علمیشان به یک چارچوب فکری و مفهومی خاص خود نائل شوند. اما اینان نیز همچنان از مسئله خود پیروی میکنند و این «مسئله» است که به آنان میگوید چه بنویسند و چگونه جهان را تفسیر کنند، گرچه خواننده نخواهد توانست از آثار آنان به بینشی جدی برای فهم موضوع نائل شود. شاید خواننده چندان نتواند به لحظهای برسد که بگوید «آهان! فهمیدم، پس ماجرا این است». ۳. آنان که نه اساساً مسئله داشتهاند و نه گیرودار پُرغوغای علوم اجتماعی توانسته است ذهنی مسئلهمند برایشان رقم بزند. بنابراین وقتی مجموعه آثارشان را مرور میکنید، شاهد چنان پراکندهگویی و بیسامانیای خواهید بود که نهتنها به فهم شما از عالَم کمکی نمیکند، بلکه بالعکس، اصرار شما بر خواندن آن مطالب، برآشفتگی ذهن میافزاید. احتمالا اینان میتوانند در شمار کسانی باشند که دلیل حضورشان در جهان علم، بیشتر یا تا حدودی معتنابه، کسب وجهه و اعتبار بوده است، نه دردی که آنان را به «اندیشیدن و گفتن» واداشته باشد. بدین ترتیب، من با فهم اندک خود، دارم اعتبار بیرونی (وجاهت، پذیرفتگی، نمایندگی یک جریان فکری و ایجاد تبعیت فکری) در سخنان این حوزه از شناخت را به «میزان درج یک مسئله در ذهن» ربط میدهم. اگر میدان گفتارهای اجتماعی، فلسفی و سیاسی این سه دهه در ایران را نیز مرور کنیم، احتمالا میتوانیم تأییدی بر این رأی بیابیم. همچنین احتمالا تحلیل رتوریک زبانِ نوشتارهای حوزه علوم اجتماعی نیز تاحدودی میزان مقبولیت اجتماعی گفتارها (بهویژه در اجتماع علمی) را با نسبت مسئلهمندی اذهان و دنبالشدن مسئله در سخنان و نوشتههای اصحاب علوم توضیح خواهد داد. سرانجام به یاد این دو جمله دکتر آشتیانی میافتم که بارها در طول سالیان متمادی درباره شرایط امکان شناخت اجتماعی بیان کردهاند. ۱. جامعهشناسی علمی است که جامعه در آن به خودش شناخت مییابد. ۲. این شعر که بارها تکرار کردهاند: «پس بدان این اصل رأی اصلجو/ هرکه را درد است، او بُردهست بو».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.