|

جهان با ناله‌ای به پایان می‌رسد

گروه اندیشه: تی.اس.الیوت در شعر مردان پوشالی تصویری از پایان جهان می‌دهد که اکنون بیش از هر زمانی واقعی می‌نماید: «جهان بدین‌سان پایان می‌پذیرد / نه با یکی فریاد بلکه با ناله‌ای». اگر بعد از جنگ جهانی دوم بمب اتم همه ساکنان سیاره زمین را تهدید می‌کرد، اکنون تهدید به‌مراتب بزرگ‌تری در کار است: گرمایش زمین و تغییرات اقلیمی. جای تعجب ندارد در روزهایی که کروناویروس بلای جان مردم شده، سیاره زمین روزهای آرام‌تری را سپری می‌کند. کارخانه‌ها دیگر به‌شدت سابق کار نمی‌کنند و گفته می‌شود تغییراتی در روند افزایشی گرمایش زمین دیده شده است. حال این س‍ؤال مطرح است که چطور می‌توان شهروندان را از خواب خرگوشی بیدار کرد و حکومت‌ها را واداشت در راه یک تغییر هماهنگ عمل کنند؟ نائومی کلاین، روزنامه‌نگار و فعال اجتماعی، به فکر چیزی در مقیاس طرح مارشال برای زمین است. او در کتاب «آخرین فرصت تغییر: سرمایه‌داری در تقابل با شرایط اقلیمی» این هدف را دنبال می‌کند. او می‌کوشد در کتاب حاضر این توهم را از بین ببرد که انسان ارباب طبیعت است و ادعا می‌کند گرمایش جهانی هم یک بحران است و هم یک فرصت، آن هم در مقیاسی که تاکنون ندیده‌ایم: بزرگ‌تر از رکود بزرگ دهه ۱۹۳۰، بسیار جدی‌تر از تهدید جنگ هسته‌ای و امیدوارکننده‌تر از جنبش‌های حقوق مدنی و ضدجنگ. اگر «آخرین فرصت تغییر» را کتابی زیست‌‌محیطی بدانیم، دستور کار قابل‌توجه کلاین را محدود کرده‌ایم. او بر این باور است که «هنوز زمان داریم از فاجعه گرمایش زمین جلوگیری کنیم ولی نه در چارچوب احکام سرمایه‌داری معاصر. این بهترین دلیل است برای تغییر این احکام و فرامین». در میان چپ‌گرایان فعال محیط ‌زیست بسیاری با کلاین موافق‌اند. جورج مونبیو، ستون‌نویس روزنامه گاردین، از این نکته ابراز تأسف می‌کند که گرچه «کذب دعاوی بنیادگرایی بازار آزاد بر همگان آشکار شده، این ایدئولوژی زامبی‌وار همچنان افتان و خیزان به حیات خود ادامه می‌دهد». کلاین و مونبیو بر این باورند که بدون شل‌کردن افسار این ایدئولوژی زامبی‌وار زهواردررفته گریزی از فاجعه بوم‌شناختی نداریم. کلاین در سه‌گانه ضدجهانی‌سازی خود، یعنی کتاب‌های «بدون لوگو» و «دکترین شوک» و «آخرین فرصت تغییر»، راهبرد مشخصی دارد: او یک بلا و مصیبت را در نظر می‌گیرد -مثلا، مصرف‌گرایی حاد ناشی از سیطره برندها، استثمار جوامع مصیبت‌زده از سوی شرکت‌ها، یا افسانه رشد ابدی در یک سیاره محدود- خاستگاه‌های آن را دنبال می‌کند و سپس نقشه راهی ترسیم می‌کند برای برون‌رفت از این مصیبت. او می‌کوشد در هر کتاب روزنه امیدی نشان ‌دهد که فعالان و کنشگران می‌توانند از آنجا در راه ارزش‌های مدنی مورد مناقشه‌شان به مبارزه ادامه دهند. کلاین در «آخرین فرصت تغییر» گزارشی از آمار هولناک تغییرات اقلیمی ارائه و نشان می‌دهد چرا باید نسبت به اقدامات دولت‌های بزرگ بدبین بود. او تصمیمات آنها را همیشه یک انتخاب به‌شدت سیاسی می‌داند و به نظرش تعیین خط قرمز مثلا دودرجه‌ای چندان قابل اتکا نیست. چون همیشه در تعیین حد نهایت‌ها عددی بالاتر انتخاب می‌شود تا از فضای بین اعداد برای دفع‌الوقت استفاده شود. او نولیبرالیسم را مروج یک نظام کربن‌خوار مبتنی بر مصرف بیش از حد می‌داند که مشوق شرکت‌های بزرگ، توافق‌های تجاری ضدمحیط ‌زیست و مقررات کار و تحرک بالای جهانی است. طرفه آنکه کلاین حتی طرفداران محیط زیست را نیز مثل انکارکنندگان گرم‌شدن زمین می‌داند، چراکه در عمل برای مقابله با این بحران نیازی به تغییرات ساختاری نمی‌بینند. اکثر ما خوب می‌دانیم زمین در حال نابودی است اما به‌گونه‌ای رفتار می‌کنیم که گویی بنا نیست این اتفاق بیفتد. کلاین گریزی هم می‌زند به ربط و نسبت ظهور جنبش‌های ملت‌گرایانه افراطی و نژادپرستانه با بحران اقلیمی. او تغییرات اقلیمی را تسریع‌کننده مسائلی مانند نژادپرستی، ملت‌گرایی افراطی و نابرابری می‌داند. اگرچه او از طرح دقیق به‌اصطلاح راه‌حل در معنای متعارفش طفره می‌رود، در بخش‌های مختلف کتاب از ضرورت مالیات‌بستن بر کربن می‌گوید و پای دولت‌ها و لابی‌های شرکت‌های عظیم نفتی و کربنی را به میان می‌کشد که بیش از هر شرکتی در تاریخ پول درآورده‌اند و با قدرت فوق‌العاده خود فرایندهای دموکراتیک را از بین برده‌اند. بسیاری از این غول‌های کربن دنیا با دریافت سالانه 600‌ میلیارد دلار یارانه از خزانه عمومی با جو زمین مثل زباله‌دانی برخورد می‌کنند. البته در نظر منتقدان رادیکال کلاین بعید است مجموع این پیشنهادها اساس منطق سرمایه‌داری را به چالش بکشد. ازاین‌رو، بخش برجسته کار کلاین در این کتاب را می‌توان تحلیل او از بحران اقلیمی و نقد و بررسی نسبت آن با سرمایه‌داری دانست. مثلا بعید است حتی با بستن مالیات سنگین بر کربن بتوان جلوی دولت‌ها و شرکت‌های چندملیتی ایستاد. وقتی در پیمان‌های اقلیمی قبلی تصویب شد هر کشوری تا حد مشخصی مجاز به تولید کربن است، کشورهایی همچون ایالات متحده و شرکت‌های عظیم چندملیتی به جنوب شرق آسیا هجوم بردند و سهم کربن کشورهای کوچکی مانند ویتنام، لائوس و بنگلادش را خریدند. تحلیل کلاین از شرایط تیره‌وتار کنونی و خصلت ساختاری معضلات اقلیمی خواننده کتاب او را نومید می‌کند. ولی چنین نیست یا لااقل او قصد این کار را ندارد. او تغییرات اقلیمی را نه یک موضوع که یک پیام می‌داند؛ پیامی که به ما می‌گوید این مدل رو به افول است و نحوه سازماندهی اقتصاد و تفکر ما درباره جایگاه‌مان در سیاره زمین از بیخ و بن ایراد دارد. ازاین‌رو، معتقد است این قضیه می‌تواند محرکی باشد برای شکل‌گیری جنبش‌های عمومی و متحد در سراسر جهان. این جنبش‌ها باید بتوانند ثروت‌های به‌دست‌آمده از سیاست‌هایی مثل معافیت‌های مالیاتی، خصوصی‌سازی و مقررات‌زدایی را بازگردانند. او از ایده‌ای به نام «تولد دوباره» به‌مثابه فرایندی فعال صحبت می‌کند و مردم را در مقام مشارکت‌کنندگان در فرایند حداکثرسازی خلاقیت زندگی به مبارزه علیه وضع موجود دعوت می‌کند. امید کلاین به جنبش‌های همیشه غافلگیرکننده مردمی است که علی‌رغم نظرات کارشناسان ناگهان سر برمی‌آورند: «در سالیان اخیر به‌کرات شاهد لحظاتی بوده‌ایم که جوامع به‌ناگاه تصمیم می‌گیرند به انتظار خود پایان دهند و همه کارشناسان و قدرتمندان را به چالش بطلبند، از بهار عربی تا جنبش میدان‌ها در اروپا و اشغال وال‌استریت». او معتقد است نه‌تنها می‌توان به مرور زمان بر معضل انتشار گازهای گلخانه‌ای غلبه کرد، بلکه می‌توان تا حدودی امور مشکل‌ساز جامعه امروز ما را برطرف کرد: مسائلی نظیر نابرابری و بی‌کاری.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.