مبارزات و اعتصاب کارگران صنعت نفت
تثبیت مجموعه نفتی شکلهای جدیدی از مبارزات کارگری را در میان طبقه کارگر صنعتی با خود به همراه داشت. کنشگری جمعی جدید کارگران صنعتی نتیجه مستقیم شکلگیری طبقه بزرگ کارگران دستمزدی در صنعت نفت و تمرکز جغرافیایی آنان در مراکز تولید نفت خوزستان بود. نقطه عطف این روند جدید در مبارزات کارگری اعتصاب سال 1929 کارگران نفت در آبادان بود که یوسف افتخاری آن را سازماندهی کرده بود. تا این تاریخ، محیط مصنوع شهرهای نفتی به عرصه تمرین شکلهای جدیدی از کنشگری جمعی کارگری تبدیل شده بود که میخواستند بر سایر مراکز صنعتی در سطح کشور هم تأثیر بگذارند. در وانفسای سال 1929، حدود 9 هزار نفر از کل 15 هزار نیروی کار ایرانی صنعت نفت، در پالایشگاه آبادان وارد اعتصاب شدند. حرکت جمعی آنان، شرکت نفت ایران و انگلیس را غافلگیر کرد و توانست موجب توقف تولید شود. هرچند اعتصاب بعد از سه روز از طریق «برخورد شدید حاکم نظامی آبادان با پشتیبانی نیروهای پادگاه [مسجدسلیمان]» سرکوب شد، بحرانی که به دنبال آن آمد، اثرات عمیقی بر روابط صنعتی و روابط کار گذارد. اعتصابکنندگان خواهان افزایش 15درصدی دستمزدها، کمکردن ساعت کار از 10 ساعت به هفت ساعت در تابستان و هشت ساعت در زمستان، حق تأسیس یک اتحادیه صنفی مستقل و تعطیل رسمی اعلامکردن روز اول ماه مه [روز جهانی کارگر] بودند. به گفته افتخاری مهمترین مقصود این اعتصاب آن بود که دولت را مجبور کند تا بهخاطر سابقه سوءاستفاده شرکت نفت ایران و انگلیس، از پذیرش تجدید قرارداد نفتی با آن سر باز زند. اعتصابکنندگان بهویژه خواهان آن بودند که شرکت دست از قراردادن کارگران در «لیست سیاه» به بهانه خرابکاری، تفرقهافکنی و مولدنبودن بردارد. آنچه مخصوصا خشم شدید اعتصابکنندگان را برانگیخته بود، رفتار سنگدلانه شرکت با کارگرانی که حین کار آسیب دیده و معلول شده بودند یا خانواده کسانی بود که در نتیجه آسیبهای ناشی از کار جان باخته بودند. در گزارشهای شرکت نفت ایران و انگلیس به خواست «تساوی کامل میان هندیها و ایرانیها» هم اشاره شده است و این اعتصاب را «توطئه بلشویکی» خواندهاند. مدیران میادین شرکت نفت ایران و انگلیس معتقد بودند که مطالبات کارگران «بهنحوی ترتیب داده شده که فعالیت بلشویکی حقیقی را پنهان کند و بعید است که عملی شود». سرکوب اعتصاب 1929 شدید و فوری بود. بیش از صد فعال کارگری از استان اخراج شدند و ارتش حکومت نظامی اعلام کرد. اما آرامشی که حاصل شد موقتی بود و اندکی بعد نارضایتی کارگری در میادین و مسجدسلیمان سر برداشت و سپس به صنایع سرایت کرد. در 28 مه 1929، حدود 300 کارگر راهآهن تحت استخدام شرکت اولن آمریکایی که در نزدیکی اهواز قرار داشت، خواهان افزایش دستمزد شدند. شرکت اولن هم به توصیه شرکت نفت ایران و انگلیس به استاندار در اهواز متوسل شد تا «سردستهها» را دستگیر کند. اعتراضات کارگری سال 1929 با همکاری ارتش ایران، شرکت نفت ایران و انگلیس و تهدید پنهانی نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا در هم شکست. واکنش آنان پرده از پارانویای شرکت نفت و مأموران دولتی از تأثیر کمونیسم بر کارگران صنعتی برای بزرگترین و استراتژیکترین صنایع کشور، برداشت. ابتدا مطالبه کارگران برای دستمزدی شایستهتر و رفتار بهتر را نادیده گرفتند و در نهایت خرابکارانهترین مطالبه آنان، یعنی معرفی نماینده مستقل از اتحادیه خود کارگران را هم سرکوب کردند. کارگران صنعتی ایران در دوره میان دو جنگ، در موقعیتهای متعددی کوشیدند تا معرفی نماینده از طرف جمع خود را جا بیندازند، اما مکررا شکست خوردند. الگوی کلی واکنشها، نادیدهگرفتن طغیان کارگران و مطالبات آنان برای معرفی نماینده، بدون درنظرداشتن شرایط بود و در آن زمان، پلیس رهبران را دستگیر و زندانی میکرد. سرکوب چنین اعتراضاتی و شکست کارگران در تشکیل اتحادیه صنفی و دیگر اشکال نمایندگی جمعی به این معنا نیست که آنها بهصورت اعضای منفعل تاریخی باقی ماندند که میشد آنان را کنار گذاشت. در مقابل [این دیدگاه] چهار نکته زیر را مطرح میکنم: اول، برنامههای صنعتیکردن در سالهای بین دو جنگ در ایران، فرایند غالبا اجباری ایجاد طبقه کارگر را هم دربرداشت. این فرایند، فرایندی خشن و طولانیمدت بود که طی آن دهقانان، صنعتگران و دامداران تبدیل به کارگران دستمزدی صنعتی شدند و نمیتوان ارتباط آن را با اشکال کنشگری کارگری که در این دوره ظهور کرد، نادیده گرفت... دوم، لحظات ظاهرا پراکنده اعتراضات کارگری علنی در سراسر کشور در سالهای بین دو جنگ، تکافتاده و بیارتباط با هم نیستند. کارگران مهاجر، مبارزان سیاسی، سازماندهندگان کارگری، خانوادههای گسترده و کارگران خارجی که روابطی با خارج از کشور داشتند، مجراهای انتقال مجموعه تجربهها از فضایی به فضای دیگر و از زمانی به زمان دیگر بودند و الهامبخش کنشهای تازه و تشکیل جمعهای جدید میشدند. سوم، کنشهای کارگران در محل کارشان و تأثیر جمعی آنان بر شکلگیری وقایع، محدود به لحظات نادر منازعه آشکار تحت نظامهای اقتدارگرای کارخانهها و دولت پلیسی نمیشد که در دهه 1930 عرصه خودکامگی رضا شاه شده بود. شکلهای غیرتقابلی مقاومت مثل کمکاری، ترک کار، طرح درخواستهای با تکیه بر اخلاق، مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم و تاکتیکهای دیگر برای بهبود زندگی اجتماعی کارگران رایجتر و مؤثرتر از آن چیزی بود که اکنون میفهمیم... همزمان با تحکیم مجموعه نفتی، اشکال دیگری از همبستگیهای وابسته به شهر و محل کار و نیز کنشهای جدیدی به مجموعه روشهای مقاومت فرودستان اضافه میشد. طبق برآوردها بیشترین تعداد جمعیت شهری 60هزارنفری آبادان تازهمهاجران، کارگران و خانوادههای آنان بودند، در طول دهه 1920، این افراد مدام در منازعات جمعی شهری بر سر مسکن، دسترسی به زمین، ذخایر غذایی و شرایط بهداشتی، به گروههای اجتماعی دیگر میپیوستند. این جنبشهای شهری مستقیما به شرایط کار مربوط نمیشدند و موضوع آنها بیشتر بازتولید کارگران و دیگر افرادی بود که به مسیر سرمایهداری نفتی کشانده شده بودند... چهارم، سیاستگذاران و مجریان دولتی و همچنین کارفرمایان بیش از آنچه تصور میشود نگران مطالبات کارگران و پاسخگوی آنان بودند. بهرسمیتشناختن اتحادیههای کارگری و تعیین نماینده از سوی آنان شاید برای مقامات یا شرکت نفت که هرگونه تلاش اینچنینی را توطئهای بلشویکی میپنداشتند، غیرقابل پذیرش بود، اما کشف این امر هم در منابع بایگانیشده بسیار غافلگیرکننده است که نارضایتیها و مطالبات کارگران در عمل تا چه حد بر قانونگذاری، سیاستهای اجتماعی، استراتژیهای مدیریتی و ملاحظات اقتصادی مجریان دولت و کارفرمایان تأثیر گذارده است. منبع: محیط مصنوع و شکلگیری طبقه کارگر صنعتی، کاوه احسانی، ترجمه مارال لطیفی، صص 576-584.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.