به شورش جهانی علیه نولیبرالیسم خوش آمدید
بن ارینراک.ترجمه: فرید دبیرمقدم
این مطلب در 25 نوامبر 2019 نوشته شده است
کسی یا شاید چیزی مدام بر در میکوبد. بیرون هوا سرد است و سردتر هم میشود، اما کسانی که درون خانهاند روی مبل گرم و نرم لم دادهاند و با پتویی پیچیده به دور خود به تماشای تلویزیون نشستهاند. صدای ضربه اما دوباره بلند میشود: اول در ورودی، سپس در کناری و بعد در پشتی. شاید کار باد است. حالا صدای ضربه به پنجرهها و سقف و دیوارهای خانه هم به گوش میرسد - چه کسی گمان میکرد خانه اینچنین سست و بیبنیاد باشد؟ درکش دشوار است: چطور ممکن است این همه آدم همگی همزمان بر در بکوبند؟ با این حال، چنین میکنند و صدا نیز هر لحظه بلندتر میشود. هفته پیش این صدای کوبش از کلمبیا به گوش میرسید -در بوگوتا، کالی، کارتاخینا، بارانکیا و مدئین اعلام حکومت نظامی شد و ارتش به خیابان آمد- و هفته قبلش در ایران صدای ضربه محکمی بهسرعت در بیش از صد شهر بلند شد. اعتراضات در الجزایر، بولیوی، شیلی، کلمبیا، اکوادور، مصر، فرانسه، آلمان، گینه، هائیتی، هندوراس، هنگکنگ، هند، اندونزی، ایران، عراق، لبنان، هلند، اسپانیا، سودان، انگلستان و زیمبابوه در جریان است - حتم دارم جایی را از قلم انداختهام- و تمام اینها از ماه سپتامبر به این طرف است. بعضی از این اعتراضات از نوع زودگذر و کوتاهاند که برای یک روز ایجاد راهبندان ترافیکی میکنند. بعضیهایشان بیشتر شبیه انقلاباند و به قدری عظیماند که میتوانند دولتها را ساقط کنند و کل کشور را به تعطیلی بکشانند. اتفاقی در حال وقوع است. اما چه اتفاقی؟ و چرا حالا؟ در دوازده هفته گذشته، اعتراضات در پنج قاره جریان داشته -یعنی اکثر کره زمین- از شهرهای مرفه لندن و هنگکنگ گرفته تا شهرهای فقیر تگوسیگالپا [در هندوراس] و خارطوم [در سودان]. این اعتراضات آنچنان به لحاظ جغرافیایی پراکندهاند و به ظاهر در انگیزه و هدف و شکلشان ناهمگناند که تاکنون شاهد هیچ نوع تلاش جدیای نبودهام که آنها را در مقام پدیدهای واحد و یکپارچه تلقی کند (تشخیص «نیویورکتایمز» را به حساب نمیآورم که میگوید این نارضایتی ریشه در «مسائل معیشتی» دارد - این اوج تحلیل طبقاتی این روزنامه کثیرالانتشار است). علیالظاهر موضوع مشترک چندانی در کار نیست که این اعتراضات را به هم متصل کند. در ایران، اعتراضات با اعلام افزایش 50 درصدی قیمت بنزین آغاز شد. در آلمان و هلند و فرانسه، کشاورزان بزرگراهها را بستند تا به مقررات زیستمحیطی اعتراض کنند. خشمی که هنگکنگ را از ماه ژوئن تکان داده با طرح قانونی آغاز شد که بر مبنای آن اجازه استرداد مجرمان به خاک کشور چین داده میشد. در شیلی، جرقه شروع اعتراضات را افزایش بهای وسایل حملونقل عمومی زد و در لبنان اعلام مالیاتهای جدید بر همه چیز، از بنزین گرفته تا تماس تلفنی با اپلیکیشن واتساپ. برخی از این جنبشها را اتحادیهها یا احزاب رسمی مخالف دولت سازماندهی کردهاند، اما بسیاری از آنان فاقد سلسلهمراتب و رهبرند (معترضان هنگکنگی جمله معروف بروس لی را تکرار میکنند که «بیشکل مثل آب باش»). هیچ ایدئولوژی انقلابی فراگیری این جنبشها را به هم پیوند نمیزند. هیچ حزب پیشگامی به سوی صف اول مبارزه نمیتازد. محور واحد راست و چپ که جهان در قرن گذشته حول آن تقسیمبندی شده بود دیگر به کار نمیآید. دست راستیها و دولت آمریکا مطالبات دموکراتیک تظاهرکنندگان در هنگکنگ و ایران و بولیوی را تشویق میکنند (پیش از کودتایی که به سقوط دولت اوو مورالس انجامید)، اما از سوی دیگر کم و بیش باقی اعتراضات در نقاط دیگر را به دیده تحقیر مینگرند یا نادیده میگیرند. گروههای جزماندیشتر چپ از مداخلهجویی امپریالیستی در اعتراضات هنگکنگ و ایران گله میکنند، اما از آن طرف مشروعیت و حقانیت تقریبا هر جنبش مردمی دیگر روی این کره خاکی را تأیید میکنند. اگر بتوانید از میان دود برخاسته از سنگرها به اتفاقات بنگرید، ویژگیهای مشترک آنها رفتهرفته پیش چشمتان برجسته میشوند. در شیلی، خشم بر سر افزایش سه درصدی در قیمت بلیت مترو نشان داد که مردم صرفا از «مسائل معیشتی» به تنگ نیامدهاند - این میزان افزایش یعنی هزینه حملونقل 21 درصد حقوق ماهانه یک کارگر را که حداقل دستمزد را دریافت میکند به خود اختصاص میدهد- بلکه همچنین نشان میدهد که از ریاضت خسته شدهاند، از دستمزدهای پایین و ساعات کار زیاد و بدهی رُسشان کشیده شده و طاقتشان از طمع و جهالت اقلیت ثروتمندی که کشور را میگردانند به حدی طاق شده که حاضرند همه چیز را به آتش بکشند. چند ساعت پس از اعلام وضعیت اضطراری و اعزام ارتش به خیابانها، رئیسجمهور میلیاردر شیلی، سباستین پینرا، در صفحه تلویزیون ظاهر شد تا به شهروندان یادآور شود که «دموکراسی باثبات» شیلی و اقتصاد رو به رشدش این کشور را به یک «مأمن آباد حقیقی» در قارهای مملو از هرجومرج بدل کرده است. مجله «اکونومیست» با لحنی کنایهآمیز چنین نوشت: «اقداماتی که اساس رونق را تشکیل میدهند در میان مردم محبوبیتی ندارند». در گوشه دیگری از جهان، کمی پس از آنکه پلیس مصر هزاران نفر را که در سپتامبر به خود جرئت اعتراض داده بودند، دستگیر کرد، وزیر اقتصاد مصر اظهار تأسف کرد که «مردم عادی متوجه ثمرات اصلاحات اقتصادی در مصر نشدهاند». اقداماتی که صندوق بینالمللی پول بر مصر تحمیل کرد باعث شد تورم طی سه سال 60 درصد افزایش یابد و میلیونها نفر به کام فقر فرو روند. اخیرا یکی از تحلیلگران شرکت چندملیتی خدمات مالی مورگان استنلی این اصلاحات را «بهترین اصلاحات در خاورمیانه» نامید. نبود ارتباط میان برداشت نخبگان و تجربه تودهها به یک میزان وسیع و بنیادی است: دهههاست که یک مدل اقتصادی واحد بر تمامی کشورهایی که اخیرا شورشهای مردمی را تجربه کردند - و اکثر باقی کشورهای جهان- حکمفرماست. در این مدل، «رشدی» که از سوی اقلیتی مرفه ستایش میشود به معنای فقر و فلاکت اقتصادی برای اکثریت است و سرمایه همچون فاضلابی که رو به پایین سرازیر میشود، روانه حسابهای بانکی آمریکایی و اروپایی میشود. شیلی اولین آزمایشگاه بدنام اجرای این مدل بود: جوخههای ترور پینوشه همکاری نزدیکی با اقتصاددانان مکتب شیکاگو داشتند تا «معجزهای اقتصادی» را رقم بزنند که فقط افراد ثروتمند، بیوجدان و بیبصیرت توانستند از آن تقدیر کنند. اگر بسیج مردمی در بولیوی نتواند کودتای 10 نوامبر را شکست دهد، باید این کشور نیز منتظر بلای آسمانی مشابهی باشد. این روزها کلمه «نولیبرالیسم» زیاد بر سر زبانهاست، اما معنای اصلی آن این است: یک روش اطلاقپذیر جهانی برای حفظ عدم توازن شدید قدرت. نولیبرالیسم در مقیاس کوچک در سطح شهری عمل میکند - سامانههای حملونقل عمومی فرسوده را مد نظر قرار دهید با بودجهای به ظاهر بیحد و حصر برای تحمیل کرایه این وسایل و در مقابل میلیاردرهایی که با هلیکوپتر از این پشتبام به آن پشتبام میروند - و در مقیاس کلان در سطح کل سیاره زمین عمل میکند. نخبگان سیاسی کشورها با شرکتهای بزرگ چندملیتی و نهادهای مالی بینالمللی تبانی میکنند تا نیروی کار را ارزان نگه دارند و ثروت و منابع را محدود به مجراهای تثبیتشده کنند. در سالهای اول قرن بیستویکم، سرمایه فراوان چین و قیمت بالای کالاهایی همچون نفت، گاز، مواد معدنی و محصولات کشاورزی بدین معنا بود که برخی کشورهای فقیر گزینهای پیشرو داشتند. این کشورها چند صباحی میتوانستند از افتادن در دام وامهای صندوق بینالمللی پول و «اصلاحات» سختگیرانه همراه با آن خودداری کنند: یعنی همان دستورالعمل ریاضتی کاهش خدمات دولتی، خصوصیسازی منابع عمومی و تخریب نظام حمایت از کارگران تحت لوای «آزادسازی». در آمریکای لاتین، دولتهای چپگرا پا گرفتند و فقر و نابرابری به سرعت کاهش یافت. اما موتور رونق کالاها به پتپت افتاد، اقتصاد چین افت کرد و بار دیگر صندوق بینالمللی پول با همان راهحلهای قدیمی و بیاعتبار به میدان آمد. نخبگان سیاسی کشورها با اوضاع جدید همراه شدند و از هزینههای عمومی کاستند تا پول در جریان بیفتد. در ماه مارس، رئیسجمهور اکوادور، لنین مورنو قرارداد دریافت وامی به مبلغ چهار میلیارد و 200 میلیون دلار را با صندوق بینالمللی پول امضا کرد و در ماه اکتبر به حکم این نهاد دستمزدهای بخش دولتی و یارانه سوخت را کاهش داد و در نتیجه قیمت گازوئیل دوبرابر شد. هزاران اکوادوری عمدتا بومی به خیابانها ریختند. مورنو به سرعت عقبنشینی کرد و پذیرفت که بسته ریاضتی را کنار بگذارد. در لبنان، سعد حریری چندین و چند مالیات جدید بر مصرف اعلام کرد (بر سوخت، توتون و تماسهای تلفنی از طریق سرویسهای اینترنتی). این کار بخشی از بسته کاهش کسری بودجه دولت بود که وامدهندگان خارجی برای اعطای وامی 11 میلیارد دلاری خواستار آن بودند. پس از دوازده روز اعتراضات خیابانی که بیش از یکچهارم کل جمعیت لبنان در آنها شرکت کرد، حریری استعفا داد. معترضان اما هنوز میدان را خالی نکردهاند. همین مدل حتی در کشورهایی که صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی اجازه همکاری با آنها را ندارد نیز اعمال میشود. برای نمونه، ایران که چهار دهه گرفتار تحریمهای آمریکاست سالهاست که به اقدامات ریاضتی روی آورده. اگر این دو نهاد نتوانسته بودند نوشداروی وعده دادهشده اقتصادی را در اختیار این قبیل کشورها بگذارند، دستکم میتوانستند از نخبگان سیاسی این کشورها حمایت کنند و فشار را به طبقاتی وارد کنند که میتوان از آنها مایه گذاشت- البته تا جایی که زورشان میرسد. منزلت چیز عجیبی است: وقتی آن را دوباره به دست میآورید، دستشستن از آن حتی دشوارتر است. مطالبات معترضان کموبیش در همه جا بسیار فراتر از خشم اولیهای که موجب اعتراضات شد، رفته است. در هنگکنگ، تظاهرکنندگان به سرعت نشان دادند که بازپسگیری لایحه استرداد مجرمان به هیچ وجه کافی نیست: آنها خواستار حق رأی عمومی شدند (نیمی از کرسیهای شورای قانونگذاری این شهر مستقیما از سوی «رأیدهندگان کارآمد» انتخاب میشود، یعنی بانکدارها، تولیدکنندگان و بساز و بفروشها. نابرابری و قیمت مسکن در هنگکنگ از هر جای دیگری در دنیا بیشتر است). در شیلی، مطالبات معترضان از کاهش هزینههای حملونقل فراتر رفت و به الغای قانون اساسی باقیمانده از زمان پینوشه رسید (به نظر میرسد معترضان به هر دو مطالبه خود خواهند رسید: پینرا افزایش کرایه وسایل حملونقل عمومی را لغو کرد و با برگزاری رفراندومی برای قانون اساسی جدید موافقت کرد). در حال حاضر در لبنان معترضان به این میاندیشند که آیا جنبششان یک انقلاب محسوب میشود یا خیر (نباید جای شگفتی باشد که این اعتراضات شدید در محلهایی روی داده که شاهد بیشترین خصوصیسازی در کل کره خاکیاند، یعنی در بیروت، هنگکنگ و شیلی). در سودان، قیامی که با حذف یارانه گندم و سوخت از سوی حکومت عمر البشیر آغاز شد - «نیویورکتایمز» با لحنی مؤدبانه نوشته بود «به پیشنهاد شرکای وامدهنده بینالمللی» - به سقوط حکومت 30 ساله او منجر شد و هنوز هم مبارزات ادامه دارد. در هائیتی نیز اعتراضات بیش از یک سال پیش شروع شد، یعنی وقتی رئیسجمهور جوونل موئیز قیمت سوخت را به شدت افزایش داد تا رضایت صندوق بینالمللی پول را جلب کند، معترضان به سرعت خواستار استعفای این رئیسجمهور مورد حمایت آمریکا شدند و از آن زمان بر این خواسته پافشاری میکنند. به روشنی میتوان دید نهفقط در هائیتی بلکه لااقل در شش کشور دیگر، از اکوادور گرفته تا زیمبابوه، افزایش قیمت بنزین جرقه اعتراضات را زد. این دیگر قضیه واضحی است که اگر میخواهیم اندک امیدی برای حفظ شکلی از حیات بشر روی زمین داشته باشیم، باید بیدرنگ عادت استفاده از سوختهای فسیلی را کنار بگذاریم. با این همه، گرچه تقریبا تمام این کشورها از بحران اقلیمی لطمه خوردهاند و آسیبپذیرترین شهروندان متحمل بیشترین لطمات شدهاند، این افزایش قیمت سوخت به هیچ وجه به خاطر کاهش آلایندهها نبوده است. صندوق بینالمللی پول اغلب اعطای وام را به کاهش یارانه حاملهای انرژی پیوند میزند و مالیات بر سوخت روشی است ساده و البته از نوع مالیات نزولی (regressive) برای پرداخت بدهی دولتی: به عبارتی، دو شگرد برای نجات مالی مقامات فاسد از جیب فقرا. در سوی دیگر جهان، کشورهای ثروتمند اروپایی شاهد اعتراضاتی بودهاند که مستقیما به سیاستهای اقلیمی مرتبطاند: یا به این دلیل که دولتها کار چندانی در این راستا نمیکنند (مثلا در انگلستان) یا به این دلیل که اقداماتشان این مکافات را ناعادلانه توزیع میکند (مثلا در هلند و آلمان). واکنش کشاورزان در این دو کشور به محدودیت استفاده از سموم دفع آفات و انتشار گاز نیتروژن و بستن بزرگراهها با هزاران تراکتور بود. در فرانسه مالیات بر سوخت به دلیل مسائل زیستمحیطی در کنار کاهش مالیات ثروتمندان منجر به اعتراضاتی خیابانی شده که بیش از یک سال است ادامه دارد. از هر دو سو، درسها در اینجا بسیار واضحاند؛ اولا هر تلاشی برای حل بحران اقلیمی که نیازهای اولیه اکثریت ساکنان زمین را دربرنگیرد به طرز اسفباری شکست خواهد خورد. ثانیا این نیازهای اولیه فقط شامل غذا، خدمات درمانی و مسکن نمیشود، بلکه منزلت و شکلهای همبستگی را نیز دربرمیگیرد که نظام کنونی هرچه در توان دارد برای ازبینبردن آنها به کار گرفته است. آیا جای تعجب دارد که اشاره بسیار کمی به این میزان قیام و شورش همزمان در اخبار تلویزیون میشود؟ اوایل نوامبر، رماننویس لبنانی دومینیک اِده در مورد قیام مردمی در لبنان چنین نوشت: «گویی صدها هزار انسان تکافتاده پس از یک خواب زمستانی طولانی همزمان دریافتند که تنها نیستند». کافی است فقط نگاهی بیندازیم تا دریابیم اتفاقی واحد در سرتاسر جهان در حال وقوع است: مردم به همراه هم از خواب بیدار میشوند، به اطراف خود مینگرند و نگاه یکدیگر را پاسخ میدهند. منبع: The Nation
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.