فرازوفرودهاي ديپلماتيک ۹۸
از بحران نفتکشها تا ترور سردار سليماني
حميد کريمنيا.کارشناس روابط بينالملل سياست خارجي ايران
سال 98 مثل سالهاي قبل از آن فرازوفرودهاي بسياري داشت. در مقاله زير فرازوفرودهاي سال بررسي شده است.
فرازهايي اميدبخش در مقدمه بايد گفت موقعيت ژئوپلیتيک ايران اهميت خاصي به کشور ما داده و ازاينرو ضمن توجه همه کشورها به اين منطقه، ويژگيهاي اين منطقه موجب شده تحريمهاي جاري نتواند تأثير قطعي و مورد انتظار آمريکا را برجا بگذارد. با توجه به اين ميتوان روند فعاليتهاي ديپلماتيک جمهوري اسلامي ايران در سال 98 و آينده آن را بررسي کرد: در حوزه فرازها که مهمترين آنها تداوم مقابله با تحريمهاي بيسابقه آمريکاست، با وجود پيشبينيهاي دولت ترامپ، فشارهاي روزافزون به جایي نرسيد و جمهوري اسلامي ايران توانست فعاليتهاي اقتصادي و تجاری خود را با شکل و ترتيبي تازه ادامه دهد. در واقع ايران توانست تأثيرات مخرب اين تحريمها را در بسياري موارد خنثي کند؛ ازجمله در حوزه نفتي. با وجود آنکه آمريکا در برنامه خود قصد داشت صادرات نفتي ما را به صفر برساند، عملا اين کار ميسر نشد و ايران توانست با مکانيسمهاي مختلف، راه اين سد را گشوده نگه دارد. کشورهاي عمده خريدار و مشتريان سنتي مانند چين، هند و کشورهاي شمال اروپا، نظير فنلاند يا اتريش و سوئيس ازجمله اينها بودهاند. ضمن اينکه مکانيسمهاي مختلف فروش غيرمستقيم نفت نيز تداوم داشته است. بنابراين در مجموع اين روند ادامه داشت و اين از موفقيتهاي ايران در سال جاري محسوب ميشود.
ايران در منطقه در حوزه روابط با کشورهاي خليج فارس ازجمله عربستان و امارات، امسال نسبت به سال قبل تحولاتي روي داد که در مجموع مثبت قلمداد ميشود و اميد است در سال 99 نيز اين روند به نتايج قابل قبولي دست پيدا کند؛ بهویژه که ايران با عربستان در دو حوزه نفتي و حوادث يمن در تعامل و تعارض بودهاند و همين وقايع موجب شده در روند کار دو کشور همسايه و مهم تبادل نظراتي را تجربه کنند. ايران و عربستان در ميزان توليد نفت تقريبا اتفاق نظر دارند؛ بهطوريکه سال قبل با وجود درخواست آمريکا از اين کشور که بعد از تحريمها پيشبيني کاهش نفت در بازار جهاني را ميکرد، عربستان نتوانست به سطح درخواست آمريکا پاسخ مثبت بدهد و بهنوعي بين ايران و عربستان همکاري در اوپک به وجود آمد. در حوزه بحران نيز بعد از تجديد نظر امارات در نحوه حضور نظامي در يمن، عملا شکست اين ائتلاف رقم زده شد. عربستان خواهان مذاکره با نيروهاي حوثي در يمن بود، حال با تاکتيک يا هر چيز ديگر؛ اما حوثيها توانستند مواضع استراتژيک خود را همچنان حفظ کنند. تداوم وضعيت حاضر در يمن، عربستان را که همواره شکستهاي خود را در يمن متوجه حمايت نظامي ايران از حوثيها ميکرد، ناکام کرد. ازاينرو بنا بر اظهار صاحبنظران، پيشبيني خطر درگيري نظامي که احتمال آن را در سال قبل ميدادند، از بين رفت و اين برخلاف ميل اسرائيل و برخي ديگر بود که بيميل به افزايش تنش ميان اين دو کشور نبودند. در حوزه عراق و لبنان نيز به همين ترتيب؛ با وجود تنشها و بيثباتيهايي که در داخل اتفاق افتاد تا دولتهاي اين دو کشور که روابط حسنهاي با ايران داشتند، دچار مضيقه سياسي بشوند، عملا چنين نشد و در هر دو کشور شرايط نسبتا پايداري به وجود آمد. گرچه هنوز زود است خوشبين بود؛ اما دولت موقت عراق قول انتخابات سراسري را داده و ميتوان پيشبيني خوشبينانهای داشت. در لبنان نيز دولت مورد حمايت اکثريت، در حال شکلگيري است و کشور تقريبا از بنبست سياسي خارج شده است. نظر اکثريت جامعه نيز برخلاف مخالفت گروههاي قومي، به گفته اين دولت مدنظر خواهد بود؛ ناگفته نماند حزبالله همچنان نقش تعيينکنندهاي دارد و بدون نظر آن، تشکيل دولت ميسر نيست. آمريکا و عربستان در تعيين دولت مدنظر خود نتوانستند کاري صورت بدهند؛ اما چيزي که هست، این است که کشورها و گروههاي نيابتي در لبنان زير فشار افکار عمومي به يک اجماع نزديک ميشوند.
ناکاميها کم نبود در رابطه با معضلات و ناکاميها در حوزه بينالمللي ميتوان به نبود اجماع داخلي در پيوستن به گروه اقدام مالي مشترک (FATF) اشاره کرد و اينکه با تمديد سهباره از سوی هيئت اجرائي کشورهاي عضو تا بهمن 98، هيئت اجرائي آخرين فرصت را انتظار کشيد. نپيوستن ايران به اين گروه، پيامدهاي سخت مالي و بانکي را در پي خواهد داشت که عملا با توجه به تحريمهاي اعمالشده از سوی آمريکا، فشارهاي بيشتر اقتصادي و مالي را متوجه ايران خواهد کرد. آقاي ظريف بارها در مجلس به نمايندگان درباره اين نکته اشاره کرده است که اين پيوستن لزوما نبايد بهعنوان امتياز اقتصادي تلقي بشود، بلکه ميتواند از بحرانيترشدن شرايط مالي و اقتصادي جلوگيري کند؛ اما نگرش غالب همان بلاتکليفگذاشتن پيوستن يا نپيوستن به FATF است. معضل ديگر در سال 98، محدودترشدن روابط سياسي با کشورهاي مختلف بود و عملا روابط با کشورها چندان رواج همکاري نداشت. رفتوآمد هيئتهاي سياسي، محدودتر از قبل شد؛ به نحوي که در اين سال، هيئتهاي معدود سياسي و تجاري راهي ايران شدند که تنها ميتوان به چند نمونه از اين سفرها اشاره کرد؛ ازجمله سفر نخستوزير ژاپن به تهران آنهم براي ميانجيگري استقرار صلح در خليج فارس و ارائه پيشنهادهایي براي رفع تحريمها در قبال عدم اشاعه برنامه غنيسازي اتمي که ايران يک سال بعد از خروج آمريکا از برجام آغاز کرد. همینطور ديدار وزير خارجه عمان به تهران در راستای توسعه روابط و وساطت با آمريکا. سفر معاون وزير خارجه روسيه و مسئولان ترک نیز براي امور جاري روابط انجام شد. علاوه بر اين، تنها هيئتهایي از سازمان بينالمللي انرژي اتمي براي گفتوگو درباره نحوه نظارت بر فعاليتهاي غنيسازي راهي تهران شدند. بهطورکلي اين وضعيت انسداد سياسي و بينالمللي ناشي از تحريمها و فشارهاي ديپلماتيک آمريکا تلقي ميشود. اروپا در چارچوب سياستهاي برجامي خود تلاش داشت در اين رابطه فعاليتهایي انجام دهد. رئيسجمهوري فرانسه با ارائه طرحي سعي داشت معضل تحريم را دور بزند؛ اما نظرات وي نيز با مواضع جمهوري اسلامي ايران نزديک نبود. طرح مالي اروپا تحت عنوان «اينستکس» نيز به دليل فشارها و تهديدات آمريکا، راه به جایي نبرد و با وجود اقدامات اوليه کشورهاي آلمان، فرانسه و انگليس، نتوانست صورت عملي به خود بگيرد. در نتيجه اين ناکامي مالي نيز متوجه فعاليتهاي اقتصادي ايران در حوزه اروپايي شد. درحالحاضر ايران ميان چند کشور چين، هند و روسيه به اضافه تعدادي کشور ديگر، در تعاملات مختصر تجاري است که اين کشورها نيز بنا بر اقتضائات سياسي و مالي خود با ايران رفتار ميکنند و معلوم نيست همين شرايط در سال آتي چگونه خواهد بود. مورد ديگر که اهميت آن کمتر از رويدادهاي سياسي جاري نيست، مسئله کنوانسيون درياي خزر است. در سال 98 نشست ديگري در ارمنستان با حضور رؤساي جمهور کشورهاي حاشيه درياي خزر تشکيل شد که حسن روحاني نيز در آن شرکت کرد. در اين نشست، درباره حق حاکميت کشورهاي همسايه خزر بحث شد؛ اما ايران بار ديگر نتوانست به خواستها و نظرات خود دست يابد. گرچه پوتين امضاي خود را پاي اين کنوانسيون گذاشت و عملا آن را تأيید کرد؛ اما ايران نتوانست به نقطهنظرات خود دست پيدا کند. با وجود آنکه درحالحاضر گفته ميشود چهار کشور ديگر از منابع کف دريا و سواحل به شکل مقتضي خود بهره ميبرند، ايران عملا در انزوا و بلاتکليفي به سر ميبرد و هنوز نتوانسته حق مدنظر خود را به دست بياورد.
ناخوشايندهاي سال در اين مدت، حوادث غيرمتعارف سياسي ديگری عليه جمهوري اسلامي ايران اتفاق افتاد که بسيار ناخوشايند بودند؛ از اين حوادث میتوان به این موارد اشاره کرد: براي نخستينبار در حوزه تحريمهاي تجاري، توقيف کشتي نفتکش ايراني در تنگه جبلالطارق رخ داد که انگليس با سوءاستفاده از مقررات اتحاديه اروپا، آن را براي 49 روز توقيف کرد. در نتيجه آن، جنجالي در رسانهها در سطح جهاني براي اين کار صورت گرفت؛ برخي کشورها آن را عمل غيرقانوني از جانب ايران و برخي ديگر اقدام غيرمتعارف انگليس در توقيف يک کشتي نفتي در آبهاي بينالمللي دانستند. در هر صورت، با اقدام متقابل ايران در توقيف کشتي انگليسي در آبهاي خليج فارس، ميرفت تا اين مسئله به بحرانی عميقتر تبديل شود؛ اما بعد از حکم آزادي کشتي ايراني از جبلالطارق، محموله آن به کشتي ديگري داده و سپس کشتي ديگر به شرق آبهاي مديترانه راهي و در نهايت موضوع به نحوي فيصله پيدا کرد. حادثه تلخ ديگر، ترور ناجوانمردانه حاج قاسم سليماني بود که آمريکا آن را با تبليغات فراوان با عمليات کشتن رهبر القاعده يا داعش مقايسه کرد. اين عمليات نظير تاکتيک اسرائيليها عليه رهبران جهادي فلسطيني در غزه و لبنان انجام گرفت. پيدا بود که با توجه به تجربه اسرائيليها در اينگونه ترورها، در مدل عملیات از نظر آنان استفاده شده است؛ وگرنه آمريکایيها تجربه زيادي در عمليات جنگهاي غيرمتعارف نداشتهاند و هرچه بوده و هست، طراحي و نقشه اسرائيلي است. به هر طريق اين ترور پيامدهاي ديگري داشت که اگرچه شايد براي اولينبار بود که حملهاي انتقامي از سوي نيروهاي سپاه پاسداران به سوي پايگاه آمريکایي در عراق صورت گرفت و انعکاس وسيع رسانهاي هم داشت، بهطوريکه بسياري نگران شروع درگيري تازهاي در منطقه خليج فارس بودند؛ اما خوشبختانه چنين نشد. بااینحال پيامد اين حادثه، ماجراي تلخ ديگري بود که عملا عمده جو ناشي از ترور سردار سليماني را پوشاند و غرب به دنبال اين فرصت پديدآمده، موج تازهاي از حملات تبليغي و سياسي را متوجه ايران کرد. پيامدهاي بعدي آن هنوز راهی طولاني را در پيش دارد که باید در فرصتی ديگر بررسي بشود.
مهمترين و پرتأثيرترين اتفاق يا حادثه يا تصميم سال همه مواردي که در بالا ذکر شد، در روابط خارجي ما مهم و تأثيرگذار بودهاند، البته موارد ديگر هم هستند که در اين حوزه اتفاق افتاد، ولی در اينجا ذکري به ميان نيامد؛ نظير اتهامات مطرحشده براي انفجار کشتي نفتي در فجيره و يک کشتي ژاپني درست زماني که نخستوزير ژاپن به تهران عزيمت کرد، يا تداوم جنگ سايبري، مشکلات محيطزيستي در اطراف و داخل ايران و کشورهاي همسايه يا تبليغات گستردهاي که در جريان افزايش قيمت بنزين در آبان رخ داد و حوادث ناشي از آن در شهرها اتفاق افتاد. بااينحال، تصور ميکنم مهمترين معضل جاري که ميتوان در ميان اين موارد به آن اشاره کرد، مسئله تصويب عضويت در گروه اقدام مالي يا FATF باشد؛ زيرا اين معضل علاوه بر اينکه تحريمهاي شديد آمريکا را که درحالحاضر ادامه دارد، براي مردم سختتر و روند چالشبرانگيز اقتصاد و تجارت را کندتر ميكند، پيامدهاي ديگري در داخل و خارج عليه شرايط کنوني سياسي و اقتصادي خواهد داشت. اکنون کشورهاي عضو و قدرتهاي اقتصادي انتظار دارند اين موضوع تعيين تکليف شود. ايران بايد تصمیم بگيرد راه خروج از بحران آتي چيست و در صورت عدم عضويت در اين مجمع، چه وضعيتي در انتظار آن است و راهکارش چه خواهد بود؟
در کشورهاي مشابه براي پيشبرد سياست خارجي چه ميکنند؟ در کشورهاي توسعهيافته و مستقل، اصول سياست خارجي مبتني بر اهداف استراتژيک و در چارچوب منافع ملي آن تدوين ميشود. در واقع، همان تعريف دادهشده تداوم سياست خارجي در راستاي سياست داخلي معني پيدا ميکند. در کشور ما به دليل بحرانهاي ناشي از معضلات تحميلشده بينالمللي، بحث سياست داخلي پررنگتر است که اشاراتي به آنها شد. علاوه بر اين، در سال 98 به واسطه انتخابات مجلس، گروههاي سياسي سعي داشتهاند بحرانها و نارساييهاي اقتصادي و اجتماعي را متوجه دولت کنند؛ دولتي که در کارنامه خود برجام را داشت و ميرفت که موفقيتهايي را در صحنه سياسي، بينالمللي و... داشته باشد. از آنجا که ديپلماسي موفق اوليه به دليل شکستهاي تحميلشده به دلیل خروج آمريکا از برجام تبديل به چارچوبی ضدارزشي از نظر مخالفان برجام شد، منتقدان دولت همين مسئله را دستاويزي براي تشديد حملات خود عليه آن به کار گرفتند. در سالي که در آن انتخابات مجلس ميبايست برگزار شود، اين مخالفتها به اوج خود رسيد؛ انتخاباتي که پايهاي براي انتخابات سال آتي رياستجمهوري خواهد بود. جو بسيار سنگيني در کشور ايجاد شده که با مشکلات معيشتي مردم که بر سرشان سايه انداخته، همراه شده است. در چنين شرايطي، چه انتظاري ميتوان داشت که سياست خارجي فعال، پويا و تأثيرگذاري داشته باشيم؛ ضمن اينکه همانگونه که اشاره کردم، معضلات پيشين بينالمللي هنوز به شديدترين وجه ممکن عليه ايران عزيز وجود دارند. در اين رابطه دو نظريه ميان صاحبمنصبان و سياستمداران در داخل وجود دارد: دسته نخست، کساني هستند که تداوم شرايط جاري را نوعي مقاومت در برابر فشارهاي بينالمللي و ازجمله مقابل آمريکا و سازشناپذيري در برابر آن ميدانند و تداوم اين سياست را تا شکست کامل آنان و روشنشدن حقانيت جمهوري اسلامي بهعنوان محور سياست خارجي خواهان هستند. در مقابل نظريه ديگري وجود دارد که ضمن قبول حفظ حقانيت و استقامت در برابر اين زورگوييها، خواستار مماشات با دنيا از طريق ديپلماسي فعال و ايجاد راههايي برای تلطيف روابط با کشورهايي است که قصد مقابله با ايران را ندارند. به نظر نميرسد که طرفداران نظريه دوم بعد از شکست برجام جايي براي سخنگفتن بيشتر داشته باشند؛ بهخصوص که جريان اصولگرا و تندرو، روز به روز بر عرصههاي مختلف جانشين ميشود. البته در سياست هيچ چيز قطعي نخواهد بود؛ اگر فشارهاي بينالمللي باز هم افزايش يابد، همين جريان اصولگرا که بيشترين فشارها را به دولت روحاني بر سر نحوه تعامل با دنيا آورد، ممکن است خود بر سر ميز مذاکره با آمريکا و غرب بنشيند و مشکلات را حلوفصل کند. شايد نظر آنها اين باشد که مسائل را خودشان با فرمولهايي که مدنظرشان است، حل کنند. نمونه اين را ميتوان در مذاکرات جاري طالبان با آمريکا دید!.
سپهر ديپلماسي در سال پيشرو سال پيشرو، به دليل همين نکاتي که در توضيح سؤال قبل اشاره کردم، سالي پرچالش در عرصه داخلي خواهد بود. در نتيجه، تأثير آن در عرصه ديپلماسي نيز با وقفهاي که جايگزينشدن نيروهاي اصولگرا با جريان نسبتا تکنوکرات فعلي در حوزه ديپلماسي خواهد داشت، شکلگيري نظريه و رويکردي تازه، البته در قالب همان گفتمان اصولگرایي، صورت ميگيرد. این امر دو دليل دارد؛ اول اينکه اصولا محورهاي کلي سياست خارجي در حوزه تدبير و مديريت دولت فعلي و حتي دولتهاي قبل از آن نبوده است. آنچه اتفاق ميافتد، اجرا و ترتيببندي لازم از سوی دولت جديد خواهد بود که بايد تا انتخابات رياستجمهوري سال بعد منتظر ماند تا صورت بگيرد. چشمانداز کلي، چنين تصويري را نشان ميدهد و به نظر نميتوان منتظر اتفاق خاصي بود؛ زيرا ترکيب مجلس فعلي به سمت حاکميت جريان اصولگرا خواهد رفت و چنانچه اشاره شد، ميتوان تصور کرد که نتيجه انتخابات رياستجمهوري در همين چارچوب باشد. مجموعه اين عوامل باعث خواهد شد سياست خارجي و رويکرد غالب در ديپلماسي در چارچوبی خاص باشد؛ چارچوبي که يک محور آن مقاومت در برابر فشارهاي آمريکا و محور ديگر آن ايجاد بازار براي فروش نفت براي ايجاد ارز مورد نياز اقتصاد ايران است. در حوزه روابط با همسايگان نیز تلاشهاي بيشتر براي موفقيت روابط ازجمله روابط ويژه با روسيه و قفقاز، کشورهاي عرب همسايه همچون عراق، عربستان و امارات برای حفظ موقعيت فعلي و جلوگيري از هرگونه تخريب از سوی آمريکاييها رخ خواهد داد. ساير کشورها نيز به همين ترتيب داراي جايگاه خاص خود هستند. ساير نقاط دنيا نيز روابط خاص و ويژهای برای تعريف ندارند؛ مگر بر اساس تعاملات تجاري و اقتصادي در شرايط تحريمها؛ کشورهايي نظير چين، ترکيه و آفريقاي جنوبي ازجمله اين نمونهها هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.