ماجرای فلسطین چه شباهتی به دوران آپارتاید آفریقای جنوبی دارد؟
بیش از سه دهه پیش که جهان شاهد تلاشهای سوگیرانه دولت آپارتاید آفریقای جنوبی برای دستیابی به توافق با اکثریت رنگینپوست بود، تحلیلگران از درسهایی میگفتند که این کشور باید از درگیریهای اسرائیل و فلسطین بگیرد. حالا 25 سال و 9 ماه از انتخابات سراسری آفریقای جنوبی و پیروزی کنگره ملی آفریقا بهعنوان بزرگترین جنبش سیاسی مبارزه علیه آپارتاید میگذرد و این روزها باید برای رئیسجمهور آمریکا که توافق قرن را ارائه داده و حامیان اندک او، ازجمله نخستوزیر اسرائیل، از درسهایی گفت که تجربه آفریقای جنوبی به آنها میدهد. درگیریها در آفریقای جنوبی دهه 1980 و فلسطین، از نظر سیاسی و تاریخی بسیار متفاوت است؛ اما نگاهی به این تنشها که مبارزه با آپارتاید در یکی به موفقیت ختم شده و در دیگری این آپارتاید با کمک سایر کشورها هر روز عمیقتر میشود، شباهتهای آنها را عیان میکند؛ شباهتهایی که درک شرایط را سادهتر خواهد کرد. حتی در اوج مبارزات خشونتطلبانه در شهرکهایی که به سیاهپوستان آفریقای جنوبی اختصاص داده شده بود، آنها عملا با هیچ اقدامی نمیتوانستند تهدیدی جدی برای ارتش، پلیس یا دولت وقت ایجاد کنند؛ چراکه عملا با محاصره در یک محدوده، بهسادگی سرکوب و نادیده گرفته میشدند. علاوه بر این، قدرتمندترین رهبر سیاسی آنها، نلسون ماندلا، دههها در زندان به سر برد و فعالیت حزب کنگره ملی او ممنوع بود؛ این دقیقا همان اتفاقی است که در فلسطین رخ میدهد. فلسطینیها در محدودهای مشخص محاصره شدهاند و مبارزه آنها، چه آنطور که در اوایل دهه 2000 با آغاز انتفاضه، خشونتآمیز پیگیری میشد و چه 18 سال بعد که راهپیمایی بازگشت هر جمعه نوار غزه را فرامیگرفت، نتوانسته است برای نیروها و حتی ساکنان فلسطین اشغالی خطری ایجاد کند. در کنار این، دولت آنها و گروههای پیشروی فلسطینی هرگز به اندازه امروز ضعیف نبودهاند.در آفریقای جنوبی، ناتوانی سیاهپوستان بیشتر آنها را به این نتیجه رساند که با ادامه اعتراضاتشان، چیزی برای ازدستدادن ندارند و با ازخودگذشتگیهای سیاسی و اقتصادی نیز چیز خاصی به دست نمیآورند. همین ماجرا در کرانه باختری و غزه هم صدق میکند. توافقی که به فلسطینیها پیشنهاد شده است، دو حالت دارد؛ مرگ یا ازدستدادن تمام چیزهایی که فلسطینیها 50 سال گذشته را برای آن جنگیدهاند. فلسطینیها یا باید بپذیرند 70 درصد کرانه باختری را دارند، هیچ قسمت از بیتالمقدس برای آنها نیست و مرزی هم با اردن نخواهند داشت یا اینکه از این به بعد تبعات نپذیرفتن این توافق را به جان بخرند. درحالیکه 20 سال پیش، بیل کلینتون، رئیسجمهوری آمریکا، پیشنهادی را به یاسر عرفات، رهبر جنبش آزادیبخش فلسطین، داد که شامل حاکمیت فلسطین بر تمام کرانه باختری و بخش شرقی بیتالمقدس میشد. عرفات آن پیشنهاد را رد کرد و حالا تعداد اندکی از فلسطینیها هستند که حتی به بررسی پیشنهاد ترامپ که به مراتب تحقیرآمیزتر از پیشنهاد کلینتون است، فکر میکنند. بااینحال، مهمترین درسی که رهبران فلسطینی و اسرائیلی میتوانند از تاریخچه آفریقای جنوبی در دهه 1980 بگیرند، مربوط به آینده است. معامله قرن ترامپ 30 درصد از کرانه باختری را به اسرائیلیها پیشکش کرده است؛ هر دولت فلسطینی که در نهایت در مناطق باقیمانده شکل بگیرد، باید به صورت رسمی اسرائیل را بهعنوان دولتی یهودی به رسمیت بشناسد. معامله قرن علاوه بر این احتمال بررسی مجدد مرزهای فلسطین و اسرائیل را در کرانه باختری در نظر گرفته است. اگر چنین توافقی به فرض در هر صورتش اجرا شود، دیگر بهسختی میتوان بین رژیم درگیر اسرائیل و فلسطین و آپارتاید در آفریقای جنوبی تفاوتی قائل شد؛ چراکه درگیریها در غربیترین نقطه خاورمیانه، دیگر بین دو گروه از مردم و خوانشهای ملی آنها نخواهد بود، بلکه بهصراحت با تعابیر مذهبی بازتعریف میشود؛ آنهم بین دولتی یهودی و فلسطینی که در آن غیریهودیها و شهروندان عرب هیچ جایگاهی ندارند جز در مقام انسانی سرکوبشده به واسطه باورهای مذهبی و پیوندهای نژادیاش. با رد پیشنهاد معامله قرن دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، از سوی فلسطینیها و تشکیلنشدن یک دولت فلسطینی نیز این اسرائیل خواهد بود که کنترل تمام کرانه باختری را با سرکوب و فشار در سایه حمایت واشنگتن به دست میگیرد. در این شرایط، کابینه آتی اسرائیل باز هم نمونهای دیگر از آپارتاید خواهد بود؛ مگر اینکه یا به شهروندان فلسطینی حق مشارکت در انتخابات اسرائیلی را بدهد یا سیستمی تعریف کند که بهرهمندی فلسطینیها از حقوقشان را در یک کابینه اسرائیلی، حتی اگر قرار باشد این حقوق از یک فرد اسرائیلی کمتر باشد، تشریح کند.اسرائیلیها قرار است ماه مارس بار دیگر در انتخابات شرکت کنند. آینده معامله قرن تا حدودی به نتیجه این انتخابات وابسته است و این هم شباهتی دیگر است که ماجرای فلسطین با آفریقای جنوبی دارد. پس از آنکه ماندلا در آفریقای جنوبی رئیسجمهور شد، بسیاری معتقد بودند روی کار آمدن او، نتیجه فشارهای ناشی از ناآرامیهای داخلی و تحریمهای بینالمللی علیه رژیم آپارتاید است. این موارد قطعا نقش مهمی در تغییر رژیم در آفریقای جنوبی داشت؛ اما مسئله مهمتر را میتوان لابهلای جملات هلن سوزمن، از مبارزان علیه آپارتاید، در پارلمان کاملا سفیدپوست این کشور و دوستان ماندلا دید: ما نباید خودمان را گول بزنیم، سیستم آپارتاید به زانو درآورده نشد، دولت آپارتاید اگر میخواست میتوانست برای دههها قدرت را حفظ کند. مهمترین عامل سرنگونی این رژیم، از درون خود ساختار سر برآورد. اف دِ کلرک، رئیسجمهور وقت آفریقای جنوبی، بود که فهمید وقت پایاندادن به قدرت مطلق سفیدپوستان فرارسیده است. چنین بلوغ فکری البته در میان سیاستمداران اسرائیلی دیده نمیشود؛ اما احزابی هستند که با ساختار پیشنهادی در معامله قرن، به صورت جدی مخالفاند؛ احزابی که در صورت پیروزی رقیب اصلی بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر فعلی اسرائیل، میتوانند از شرکای دولت ائتلافی آینده باشند و سرنوشت فلسطینیها و معامله قرن را روشن کنند. نکته اینجاست که در اسرائیل غیر از این احزاب محدود که در چند سال گذشته عمدتا با حمایت اعراب یهودی با اقبال سیاسی مواجه شدهاند، غالب سیاستمداران اسرائیلی، کسانی هستند که از الحاق شهرکنشینهای کرانه باختری به اسرائیل حمایت میکنند؛ با وجود اینکه میدانند این مسئله خلاف قوانین بینالمللی است. در آفریقای جنوبی، کلرک با طرح قطعنامهای به آپارتایدی چنددهساله پایان داد؛ اما در خاورمیانه معامله پیشنهادی ترامپ احتمالا آپارتاید دیگری را تا دههها تمدید میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.