|

مفهوم منفعت در جامعه بازاري

آلبرت هیرشمن (1915-2012) اقتصاددان آلمانی‌تبار شناخته‌شده‌ای در حوزه اقتصاد توسعه است. هیرشمن اقتصاددان پیشرویی بود که از حوزه مطالعات اقتصادی فراتر رفت و به عرصه‌های گوناگونی از علوم اجتماعی و روان‌شناسي رفتاري و ارتباط آنها با علم اقتصاد نيز پرداخت. انتشار کتاب او با نام «خروج، اعتراض و وفاداری» در سال ۱۹۷۰ او را به اوج شهرت رساند. در 1977 کتاب «هواهای نفسانی و منافع: استدلال‌های سیاسی به طرفداری از سرمایه‌داری پیش از اوج‌گیری» را منتشر کرد. اخيرا كتاب «جامعه بازار؛ تفاسير رقيب» از او به فارسي ترجمه شده است. پس از مرگ هیرشمن کتابی با عنوان «نوشته‌های اساسی هیرشمن» توسط جرمی آدلمن، دوست و همکار او در مؤسسه تحقیقاتی پرینستون منتشر شد. چهار مقاله انتخابی در کتاب حاضر بخش دوم کتاب مذكور هستند. اين مقالات بر مبنای دسته‌بندی موضوعی مشخص گرد هم آمده‌اند و همگی آنها به مقولاتی نظیر منفعت و رقابت می‌پردازند. هيرشمن در اين مجموعه مقالات ضمن كنكاش در مفهوم منفعت به بررسي تفاسير رقيب و بعضا متضاد از جامعه بازار مي‌پردازد و نشان مي‌دهد يك قاعده مسلم براي داشتن يك جامعه بازار و سرمايه‌داري خوب و خوشبختي انسان وجود ندارد و وابستگي به مسير و تغييرات نهادي مثل داشتن گذشته فئودالي يا نداشتن آن از رهگذر عناصر مختلف مي‌تواند جوامع بازاري متفاوتي را با سرانجام خوب يا بد رقم زند. هيرشمن در مقاله اول كتاب كه از مهم‌ترين مقالات حيات فكري اوست، به واکاوی دگردیسی مفهوم «منفعت» از سده‌های شانزدهم تا سده بیستم و سیر دگرگونی معنایی آن از منظر اندیشه اقتصاد سیاسی می‌پردازد. مواضع راست‌گرايانه با استفاده از این مفهوم از آزادی عمل افراد در قبال مداخله دولت‌ها دفاع می‌کردند و در مقابل منتقدان، به‌جای اهمیت‌دادن به منفعت شخصی، هدف اجتماعی را تحسین می‌کردند. هدف هیرشمن در این مقاله نشان‌دادن این موضوع بود که مفهوم «منفعت» نه‌تنها با مفهوم «خود» بلکه با نفس ایده «قدرت سیاسی» مرتبط است. قصد او این بود تا نشان دهد که رفاه فردی و کشورداری از ابتدای کار درهم‌تنیده بودند. تفکیک میان انگیزه‌های خودخواهانه از کنش‌های نوع دوستانه، مفهوم «منفعت» را از قدرت تحلیلی عظیم آن تهی ساخت. مقاله دوم كتاب «تفاسیر رقیب از جامعه بازار»، مقاله مهم دیگری از هیرشمن است که اوایل دهه 1980 نوشته است. در اين مقاله او در جست‌وجوي روش‌های چندگانه‌ای بود که اقتصاددانان درباره‌ سرمایه‎‌داری می‌اندیشیدند و ازاین‌رو در دهه 1970 طیف روش‌های ممکنی را روشن کرد که ممکن بود یک نفر در قالب آنها درباره بازارها و مالکیت بیندیشد که درست به‌منزله نوع مشخصی از راست‌آیینی مرتبط با «بازارهای آزاد» قوت گرفته بود. او در این مقاله مفصل چهار تز را در باب جامعه بازار سرمایه‌داری مطرح می‌کند: تز «تجارت نرم‌خو»، تز «خودویرانگری»، تز «قیود فئودالی» و تز «استثنابودگی آمریکا و نداشتن گذشته فئودالی». این مقاله برای هیرشمن مجالی بود تا استدلال‌های کتاب «هواهای نفسانی و منافع؛ استدلال‌های سیاسی به طرفداری از سرمایه‌داری پیش از اوج‌گیری» را به ‌نحو مؤثری در مباحثات دوران آغاز نوليبراليسم و سياست‌هاي بازاري رونالد ریگان و مارگارت تاچر به کار گیرد. سومین مقاله با عنوان «علیه خست؛ سه روش آسان پیچیده‌سازی بعضی مقولات گفتمان اقتصادی»، سنگ بنای مهمی در چرخش اخیر اقتصاد رفتاری و یک مقاله پیشگام در این حوزه است. ایده اصلی هیرشمن در این مقاله این است که رویکرد اقتصادی، روایتی به‌شدت ساده‌لوحانه حتی در خصوص فرایندهای اقتصادی بنیادین مثل مصرف و تولید به دست می‌دهد. دست‌کشیدن از این ساده‌سازی‌های افراطی به اقتصاددانان اجازه می‌دهد تا بتوانند به وجود دیگر مضامین قدغن‌شده برای تحلیل اقتصادی یعنی عشق، طمع و حسادت نیز اقرار کنند. از این لحاظ هیرشمن در این مقاله اهمیت پل‌زدن بین گسست هیجانات و رفتار را پیش‌بینی کرد که دستاورد مهمی در حوزه اقتصاد رفتاری بود. او معتقد است اگر قرار باشد علم اقتصاد بسط یابد، به واژگان یا گفتمان پیچیده‌تری نیاز دارد. آخرین مقاله از این مجموعه «سه استفاده از اقتصاد سیاسی در تحلیل اتحاد اروپایی» نام دارد. هیرشمن در این مقاله در فضای پس از جنگ جهانی دوم به طرح موضوعات ظاهرا فراموش‌شده بحران‌های دولت رفاه پرداخته است. موضوعاتی که سال‌ها پیش از آن در کتاب قدرت ملی و ساختار تجارت خارجی در‌باره آنها بحث کرده بود و مجددا مورد اقبال اقتصادسیاسی‌دانان بین‌المللی قرار گرفته بود. دریافت درس‌هایی از توسعه و بینش‌هایی از سوی سه‌گانه «خروج و اعتراض و وفاداری» به هیرشمن کمک کرد تا در این مقاله برای تفکر درباره حاکمیتی بالاتر و فراتر از دولت ملی، چارچوب جدیدی برپا کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.