آخرین انقلاب از «انقلابهای صنعتی»
بحران زیستمحیطی و تغییرات اقلیمی هر روز حادتر از پیش میشود. تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیتهایی صنعتی است که به سوختهای فسیلی وابستهاند و چشمانداز آینده را تیرهوتار میکنند. نفت و سایر سوختهای فسیلی که شیوه زندگی صنعتی را ممکن ساختند رو به زوال هستند و فناوریهای حاصل از آنها و متکی به انرژیهای فسیلی نیز قدیمی شدهاند. زیرساختهای صنعتی متکی به انرژیها نیز بسیار قدیمی شدهاند، خصوصا در کشورهای بهاصطلاح پیرامونی. به همین خاطر آمار بیکاری نیز در سراسر جهان به اعداد هولناکی رسیده و به همین میزان نیز نابرابریها و شکافهای طبقاتی نیز شدید و شدیدتر شده است. دولتها، صاحبان کسبوکار و مصرفکنندگان در بدهی غرق شدهاند و کیفیت زندگی بهشدت در حال تنزل است. گفته میشود یک میلیارد نفر، یعنی یکهفتم از جمعیت سیاره زمین، با فقر، گرسنگی و مرگ ناشی از گرسنگی روبهرو هستند. اگر از دونالد ترامپ و سهامداران و مالکان کارخانههای متکی بر سوختهای فسیلی بگذریم، هیچکس درباره وخامت حال سیاره زمین، بحران محیط زیست و زندگی بیکیفیت مردم تردیدی ندارد. دانشمندان مدام هشدار میدهند که با تغییرات بالقوه فاجعهآمیزی در دما و ترکیب شیمیایی کره زمین روبهرو هستیم و این تغییرات خطر بیثباتشدن زیستبومهای سراسر دنیا را به دنبال دارند. حتی آنها هشدار دادهاند که شاید تا پایان این قرن در آستانه انقراض جمعی حیات گیاهی و جانوری باشیم که توانایی بقای گونه بشر را به خطر میاندازد. بااینحال، هنوز دانشمندان، نظریهپردازان و فعالان محیط زیست در تلاشاند و امیدوارند جلوی فاجعه را بگیرند، حتی شاید بهتر است بگوییم بروز فاجعه را به تأخیر بیندازند. به همین جهت، در سالهای اخیر کتابهای بسیاری در این زمینه در سراسر جهان و به زبانهای مختلف منتشر شده و حتی موج آن به ایران هم رسیده است. در سالهای گذشته کتابهای بسیاری در این زمینه به فارسی ترجمه و منتشر شدهاند: از جمله میتوان به «آخرین فرصت تغییر» اثر نائومی کلاین (نشر لاهیتا)، «جهانی دیگر: با پایان دادن به گرمایش زمین» اثر جاناتان نیل (نشر اختران)، «خاستگاههای جهان مدرن» اثر رابرت بی مارکس (نشر مرکز) و چندین کتاب دیگر اشاره کرد. به تازگی نیز انتشارات طرح نو تحلیل جرمی ریفکین، یکی از نظریهپردازان بنام این حوزه، را منتشر کرده است: «انقلاب صنعتی سوم». در این کتاب به این سؤال پاسخ داده میشود که چگونه قدرت جانبی در حال دگرگونسازی انرژی، نظام اقتصادی و کل دنیاست و تأکید دارد نیاز به نوعی شرح و روایت اقتصادی جدید که آیندهای برابرتر و پایدارتر به بار بیاورد، هر روز بیشتر آشکار میشود. ریفکین، اقتصاددان و نظریهپرداز اجتماعی و مشاور سیاسی و فعال اجتماعی است. او بر این باور است که نمیتوان اطمینان داشت نوع بشر بتواند در این سیاره به حیات خود ادامه دهد و ازاینرو به دنبال برنامهای جدید برای اداره وضع موجود است. ریفکین معمار اصلی یک برنامه پایداری اقتصادی بلندمدت به نام «انقلاب صنعتی سوم» است که برای رسیدگی به مشکلات سهگانه «بحران اقتصادی جهانی، امنیت انرژی و تغییرات آبوهوایی» تنظیم شده است. پارلمان اروپا در سال 2007 این برنامه را تأیید کرد و اکنون توسط نهادهای مختلف کمیسیون اروپا در حال اجراست. کتاب حاضر و برنامه ریفکین علاوهبر اروپا در چین نیز با استقبال مسئولان بلندپایه روبهرو شده و در تهیه سیزدهمین برنامه پنجساله چین از آن استفاده شده است. گفته میشود این کتاب و نیز سخنرانیهای ریفکین باعث شده تا آلمان طرح گذار به نظام اقتصادی کمکربن را تهیه کند و همچنین در میان سیاستمداران چینی نیز راهبرد سیاست تغییرات اقلیمی پذیرفته شود. البته ریفکین در این کتاب فقط به موضوع «انرژی» نپرداخته و موضوع تلاشهای او به مفهومی فراگیرتر یعنی «قدرت جانبی» کشیده شده که «انرژی» را هم دربر میگیرد ولی شامل «استقلال انرژی»، «همدلی جهانی» و نیز استقلال عمل آموزشی است. او توضیح میدهد که در نگرش نوین آموزشی، مفاهیمی از قبیل هوش، کلاس درس، یادگیری، آشتی با طبیعت، مفهوم اختلال کمبود طبیعت، وجدان زیستکرهای و وجدان روانشناختی به میان میآید. نویسنده در فصل آخر کتاب به دقت به این مسائل پرداخته است. بههرترتیب، ریفکین «انقلاب صنعتی سوم» را آخرین انقلاب از «انقلابهای صنعتی» بزرگ میداند و معتقد است زیرساخت بنیادی برای یک عصر همکارانه نوظهور را فراهم خواهد کرد. ریفکین در این کتاب، که مهمترین کتابش به شمار میرود، اهمیت «انقلاب صنعتی سوم» را چنین توصیف میکند: «انقلاب صنعتی سوم، حداقل دورنمایی فراهم میکند که طبق آن فقیرترین کشورهای جهان، آنها که تقریبا از انقلابهای صنعتی اول و دوم نصیبی نبردند، بتوانند در نیمقرن آینده، به عصر تازه سرمایهداری توزیعشده، جهش کنند». به باور ریفکین، وظیفه خطیر درحالحاضر بهرهبرداری از سرمایه دولتی، سرمایه بازار و بهویژه سرمایه اجتماعی انسانها در خدمت رسالت گذار دنیا به نظام اقتصادی انقلاب صنعتی سوم و عصر مابعد کربنی است. او دگرگونی در چنین مقیاسی را مستلزم جهش همزمان به عرصه هوشیاری زیستکره میداند. ازاینرو، تأکید دارد فقط وقتی که خود را متعلق به یک خانواده جهانی دنبالهدار بدانیم، جهانی که فقط محدود به نوع بشر نباشد و تمام همراهان ما را در طول حیات روی این سیاره دربر بگیرد، میتوانیم جامعه زیستکره مشترک خود را نجات داده و «برای نسلهای آینده جان تازهای به کالبد این سیاره بدمیم». ریفکین در کتاب حاضر میکوشد مشخصات بنیادی و اصول عملیاتی زیرساخت و نظام اقتصادی «انقلاب صنعتی سوم» را نشان دهد و مسیر احتمالی آن را در چهار دهه آینده ردیابی و موانع و فرصتهایی را بررسی کند که در راه پیادهسازی آن در جوامع محلی و کشورهای گوشهوکنار دنیا وجود دارد. به باور او انقلاب صنعتی سوم امیدواریهایی پدید میآورد که تا میانه این قرن میتوان به عصر مابعد کربنی پایدار رسیده و از تغییرات آبوهوایی فاجعهبار دوری کرد. او معتقد است برای تحقق این هدف از دانش، فناوری و برنامه کار لازم برخوردار هستیم. اما اینکه آیا امکانات اقتصادی و زور سیاسی لازم هم برای تحقق این هدف وجود دارد، چندان روشن نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.