در نشست «ناگهان بنزين» مطرح شد
اطلاعرساني يا اطلاعنرساني
شرق: اطلاعرساني دولت درباره گرانشدن بنزين تا چه اندازه منطقي و حسابشده بود و در بُعدي ديگر، رسانههاي ايران چگونه و با چه رويكردي به اين ماجرا پرداختند و اعتراضهای پس از اين گراني را به چه شكل پوشش دادند؟ اين پرسش در هفتههاي گذشته به يكي از مهمترین مسائل رسانهاي ايران تبديل شده و نظرهاي مختلفي هم دراينباره مطرح شده است. گروه زيادي از ناظران، عملكرد رسانههاي داخلي را ضعيف ميدانند؛ هرچند درباره دلايل اين ضعف نگاههاي متفاوتي مطرح ميشود؛ نظرياتي كه دامنه آنها از فشار و اهرم سانسور شروع ميشود و به ضعف و پشتميزنشيني خبرنگاران ميرسد. «ناگهان بنزين» عنوان نشستي است كه سهشنبه همين هفته از سوي ماهنامه مديريت و ارتباطات و با حضور پنج كارشناس اين حوزه برگزار شد و به شيوه اطلاعرساني دولت در ماجراي بنزين پرداخت. در اين نشست، حسن نمکدوست (مدرس ارتباطات)، محمد خُدادي (معاون وزير ارشاد)، مهدي رحمانيان (مديرمسئول روزنامه شرق)، اميرعباس تقيپور (مديرمسئول ماهنامه مديريت ارتباطات) و علي وراميني (سردبير ماهنامه مديريت ارتباطات) حضور داشتند. در ابتداي اين نشست، وراميني در مقام مدير پنل بيان کرد که فارغ از
تمام مباحث اقتصادي-سياسي پشت گرانشدن بنزين، به نظر ميرسد شيوه اطلاعرساني دولت و تعامل آن پس از حوادث پيشآمدکرده، نهتنها همدلانه نبود، بلکه ميتوان گفت جريحهدارکردن عزتنفس مردم بوده و برخورد نامحرموار با آنها نیز در انباشت خشونت بيتأثير نبوده است. او در ادامه از اعضاي پنل خواست ضمن بيان نظرات خودشان درباره اين موضوع، به اين سؤال پاسخ دهند که شيوه اطلاعرساني دولت اساسا اخلاقي يا حتي مصلحتانديشانه بود يا خير؟ گزارش پيشرو بخشي از سخنان شرکتکنندگان در اين نشست است و مشروح اين سخنان در شماره آتي ماهنامه مديريت ارتباطات منتشر خواهد شد.
به بحران رسانهاي جدي رسيدهايم
حسن نمکدوستتهراني، استاد علوم ارتباطات: از متغيرهاي اثرگذار بر تمام رويدادهاي ارتباطي- رسانهاي، ازجمله مسئله بنزين، بافتار اجتماعي است. اين بافتار ناگهاني ايجاد نشده، بلکه سالهاست اتفاقهای مختلفی رخ داده و آن را شکل دادهاند. در جهان امروز، علاوه بر اينکه در عصر انفجار اطلاعات به سر ميبريم، در زمانه اضافهبار اطلاعات نیز زندگي ميکنيم. اضافهبار اطلاعات، در علم عصبشناسي به اين معناست که اگر اطلاعاتي که وارد سيستم میشود، بيش از قدرت تجزيهوتحليلي آن باشد، سيستم دچار اضافهبار اطلاعاتي شده که پيامدهاي فراوانی در پي خواهد داشت؛ 40 سال است که هر لحظه با اطلاعات جديدي روبهرو ميشويم که قدرت پردازش آن را نداريم و با آمدن اينترنت نیز وضع پيچيدهتر شده است. آلودگي اطلاعات نيز چنين است؛ يعني زماني که اطلاعات با ضداطلاعات و شبهاطلاعات، دروغ و... آميخته ميشود، سردرگم ميشويم. اتفاق ديگر در کشور ما، محرومکردن مردم از اطلاعات است؛ براي مثال، در ماجراي افزايش قيمت بنزين، يکباره اينترنت را قطع کردند يا قبل از اعلام رسمي افزايش قيمت بنزين، مديران مسئول و سردبيران روزنامهها را جمع کردند و از آنها خواستند
هيچ مطلبي درباره بنزين چاپ نشود. جامعه ما روز 25 آبان با يک اتفاق و بحران بزرگ روبهرو شد، اما دو روز بعد اينترنت را قطع کردند؛ يعني در شرايطي که در حالت اضافهبار اطلاعات به سر ميبرديم، ناگهان با انسداد اطلاعات روبهرو شديم. در زمان افزايش قيمت بنزين، بافتار جامعه، اضطراب و افسردگي بود. روزنامهنگاران ما ميدانستند چه اتفاقي در جامعه در حال رخدادن بود، اما قادر نبودند رويدادها را بازتاب دهند. مرکز افکارسنجي ايران دراينباره يک نظرسنجي انجام داده که نتايج تأملبرانگيزي دارد. آنچه در اين نظرسنجي به دست آمده، به اين شرح است که فقط شش درصد پاسخگويان، گراني بنزين را عامل حوادث آبان دانستهاند؛ 85 درصد پاسخگويان، دليل آشوبها و اعتراضها را مسائل کلان اقتصادي، نبود اشتغال و نااميدي از آينده اعلام کردهاند. درباره محقبودن اعتراضها، 75 درصد مردم، معترضان را صاحب حق دانستهاند؛ اين در حالي است که 84 درصد جوانان اعتراضها را برحق ميدانند. وقتي سراغ افراد تحصيلکرده ميرويم، 85 درصد اين افراد اعتراض را حق معترضان ارزيابي کردهاند. از سوي ديگر، 65 درصد مردم نیز گفتهاند بايد با معترضان گفتوگو کرد. منظور
اين است که در چنين بافتي، درباره موضوعي حياتي و کليدي تصميمگيري شد، اما واقعيت اين است که اين تصميمگيري از نظر ارتباطي و رسانهاي کاستيهاي زيادي داشت. بر اساس اطلاعات دريافتي من، روز سهشنبه قبل از گراني بنزين، موضوع به سردبيران و مديران مسئول روزنامهها اطلاع داده شد و از آنها خواسته شد مطلبي دراينباره منتشر نکنند. تا آنجا که من آگاه شدهام، سردبيران به اين موضوع معترض شدهاند. يکي از موارد اعتراضي اين بوده که چرا اطلاعرساني اين موضوع به صداوسيما سپرده شده است.
منظور اين است که در بافتاري که بيش از 80 درصد مردم اعتراض را حق خود ميدانند، دولت تصميمي بگيرد که پنج ميليارد دلار هم گردش مالي داشته باشد اما از آنسو هيچ پيوست رسانهاي براي آن در نظر گرفته نشود. دولت تصميمي در اين مقياس گرفته اما فاقد سياست ارتباطي رسانهاي بوده است.
مثلث حاکميت، هويت و مهارت
محمد خدادي. معاون امور مطبوعاتي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي: به باور من در ماجراي افزايش قيمت بنزين، ماهيت اعتراضها به مسئله افزايش قيمت نبود بلکه اعتراض به شرايط بهوجودآمده و فشارهاي مضاعف ناشي از آن است. درباره کارکرد رسانهها در اين اعتراضها نيز دو بحث مطرح است. يکي قطعي اينترنت و ديگري مواجهه رسانه با موضوع بنزين. درباره اينترنت، تقريبا اکثر مديران رسانه به اينترنت موبايل دسترسي داشتند. مسئولان و تصميمگيراني که اينترنت را قطع کردند، بر اين باور بودند که اينترنت به جريان اغتشاش در کشور دامن ميزند، خشونت را تشديد ميکند و نتيجه اين دو از دست رفتن امنيت است. باور من اين است که اعتراض حق مردم است اما اغتشاش ظلم به اعتراض است. معاونت مطبوعاتي نيز به رسانهها در ماجراي اعتراضها دو توصيه کرد. نخست به رسانهها توصيه کرديم به افرادي که با موضوع بنزين در حاکميت مرتبط نيستند، مصاحبه نکنند. در توصيه دوم در دو بند به رسانهها گفتيم در وهله اول دقت را براي صحت انتخاب کنند و بعد سراغ سرعت بروند و دوم هم خبرها را بازنشر نکنند و خودشان خبر توليد کنند. از روز جمعه نيز به هيچ رسانهاي نگفتيم که خبري را چاپ نکنند
بلکه توصيه اصليمان اين بود که فضا را دوقطبي نکنند. به اين دليل که امنيت را اولويت اول خودمان ميدانستيم و مأموريت خود ميدانستيم که رسانهها را راهنمايي کنيم که به ميزان ممکن اعتراض را خاموش نکنيم. هدف اين بود اعتراض به اغتشاش تبديل نشود و امنيت عمومي به خطر نيفتد. اما از موضوع بنزين و اعتراضات و کارکرد رسانه در آن نبايد گذشت و دراينباره بايد گفتوگو کرد. من براساس تجربهام به مثلث حاکميت، هويت و مهارت اشاره ميکنم. هر سه ضلع اين مثلث در نسبتشان با رسانه دچار اختلال هستند. متأسفانه رسانههاي ما سالهاست بهعنوان يک ابزار مورد سوءاستفاده جريانات سياسي قرار گرفتهاند. رسانههاي ما نتوانستهاند براي خودشان هويت مستقل پيدا کنند. رسانههاي ما تريبون دستگاهها و جريانات سياسي بودهاند و همين بزرگترين ضربه را به رسانه وارد کرده است. يعني در کشور ما بيش از آنکه به مهارت خبرنگاران توجه شود، به محتواي آنچه منتشر ميکند، اعتنا شده است.
واقعيت ديگر اين است که مهارت در رسانههاي ما فداي کميت شده است. در کشور ما رسانهداري بر رسانهمداري چربيده است. آنقدر تعداد رسانهها زياد شده که معاونت مطبوعاتي درحالحاضر به رسانهها مجوز نميدهد بلکه آنها را رجيستر ميکند. ما درباره مهارت دچار اختلال شدهايم. لباسهايمان عوض شده اما ماکت صفحههايمان متعلق به دهه 60 است. اين مسيري است که طي کردهايم و مقصر آن هم ما در معاونت مطبوعاتي هستيم. حاکميت نيز به رسانهداري روي آورده و همين باعث شده که خود را از رسانههاي مستقل بينياز بداند. نگاه حاکميت اين بوده که هر رسانهاي که خبرهايش را منتشر و بازنشر کند، بهتر است؛ چراکه رويکردش هواداري رسانهاي بوده و نه شريکسازي رسانهاي. بديهي است که در چنين حالتي تبليغ بر تبیين اولويت داده ميشود.
گفتوگوي ملي؛ تنها راه
مهدی رحمانيان. مديرمسئول روزنامه شرق: درباره مسئله بنزين جاي تأمل بسياري دارد که به کدام بخش آن بپردازم. هر حادثهاي به سه بخش پيشاحادثه، حين حادثه و پسا حادثه تقسيم ميشود. در بحث رسانه، بايد بدانيم درباره چه چيزي صحبت ميکنيم. رسانه در دنيا تعريف استاندارد خودش را دارد اما در کشور ما وضع به گونهاي ديگر است. معاونت مطبوعاتي در دوره اخير بهویژه در ماجراي بنزين کارهاي خوبي انجام داده و نتيجهاش حداقل اين شد که رسانهها زودتر از رئيسجمهور فهميدند که قرار است بنزين گران شود. معاونت مطبوعاتي روز پنجشنبه با رسانهها جلسه گذاشتند و ما را در جريان گذاشتند که بنزين از چه ساعتي گران ميشود. بااينحال و متأسفانه در نظام اداري ما بهطورکلي هيچ درکي از رسانه وجود ندارد؛ بهویژه دولت آقاي روحاني که هيچ استراتژي رسانهايای ندارد و اين بزرگترين آفتي است که اين دولت با آن روبهرو است. ما آنقدر اين حرف را گفتهايم که تکرار آن ديگر ملالآور شده است. حتي مسئولان و وزرا نيز خودشان با اين گفتههاي ما موافقاند و ميدانند که چقدر در اين زمينه کاستي وجود دارد. اما اي کاش مسئولان حرف ما را نميپذيرفتند و ميگفتند که
دولت استراتژي رسانهاي دارد و با ما چانه ميزدند. همه مسئولان ضعفها را ميپذيرند اما دريغ از اينکه يک قدم دراينباره بردارند.
مسئله مصيبتبارتر اين است که مسئولان ما پشت درهاي بسته و گفتوگوهاي غيررسمي و خصوصي اپوزيسیون هستند. يعني جايگاه پوزيسیون دارند اما رفتارشان رفتار اپوزيسیون است. معلوم است که برونداد چنين رويکردي بحران است. در رياضيات جديد اصلي وجود دارد با عنوان «پي(p) آنگاه کيو(q)». يعني وقتي «پي» اتفاق ميافتد، لاجرم بعد از آن «کيو» رخ ميدهد اما طبق اطلاعاتي که دارم، در جلسه ماقبل گراني بنزين هيئت دولت، وزير کشور در مقابل اظهار نگرانيهاي وزير اطلاعات و وزير ارتباطات و... اطمينان دادهاند که هيچ اتفاقي نميافتد. بنابراين در ماجراي بنزين بايد به پيشاحادثه هم توجه کرد. در ماجراي بنزين، مسئله به هيچ وجه خود بنزين نبود چراکه بسياري موارد ديگر که به زندگي مستقيم مردم ارتباط دارند، گران شدند اما چنین اتفاقي نيفتاد. در ماجراي بنزين، اتفاقات و روندها و جريانات قبلي انباشت شده بودند، به بالاتر از حد آستانه مردم رسيد و به صورت اعتراض بنزيني نمودار شد. زماني که پي(p) قرار است اتفاق بيفتد، بايد براي کيوي(q) آن برنامهريزي کرد اما در مسئله بنزين، متولي اصلي هيچ کاري نکرده است. درباره نقش رسانهها در اين پيشامدها هم بايد با
دقتنظر برخورد کرد. ما بايد به سه سؤال جواب دهيم: رسانهها چه کاري بايد انجام ميدادند؛ چه کاري ميتوانستند انجام دهند و چه کاري انجام دادند. يک خبرنگار به طور قطع بايد دسترسي به اطلاعات داشته باشد و وقتي هم که دسترسي پيدا کرد، بايد امنيت انتشار داشته باشد. البته اين به آن معنا نيست که همه تقصير کار را گردن حاکميت بيندازيم، بلکه خبرنگاران و رسانهها هم تقصيراتي دارند. واقعيت تلخ اين است که خبرنگاران ما پشتميزنشين شدهاند. ما به فيکنيوزها و شبکههاي اجتماعي بدوبيراه ميگوييم اما خبرنگارانمان مصرفکننده آنها هستند. وقتي ما خودمان در صحنه حضور نمييابيم و اطلاعات هم نميدهيم، معلوم است که رسانههاي خارجي نبض جريان را در دست ميگيرند. در ماجراي اعتراضات سال 96، صداوسيما استثنائا و در کمال تعجب آمار کشتهها را اعلام کرد و همين کار باعث شد که رسانه مرجع بشود. دنياي رسانه هم عالم قبض و بسط است. وقتي که رسانههاي خودي دچار قبض رسانهاي هستند، طبيعي است که يک کانال تلگرامي همه کشور را به بازي ميگيرد و مسائل راست و دروغ را مخلوط و مغشوش تحویل مخاطب میدهد. بنابراين ما به پرسش «چه بايد کرد» ميرسيم که لازم
است درباره آن بسيار صحبت کنيم و اين تازه ابتداي راه است. در حال حاضر فاصله و شکافي ميان مردم و حاکميت و دولت ايجاد شده که تنها راه پرکردن آن گفتوگوست. هر چند تلخ اما ما در همه عرصهها- از خانواده بگيريد تا گروههاي سياسي، اجتماعي، حکومت و...- گفتوگوگريز شدهايم. گفتوگوي ملي تنها مسير براي گذر از گردنه خطرناک و پيچيده کنوني است و اگر اين کار را نکنيم، دچار انحطاط عظيمي خواهيم شد که ضربه اصلي آن را «ايران» خواهد خورد. بنزين مسئله کوچکي است که اگر بهدرستي مدیریت نشود، مسائل ديگري در پي خواهد داشت.
ضرورت مشارکت رسانهها در هر تصميمگيرياي
اميرعباس تقيپور، مديرمسئول ماهنامه مديريت ارتباطات: ماجراهاي بنزين به نظر بسياري از اهل نظر در حکم بنزيني بود که روي آتش گرانشدن بنزين ريخته شد و حوادثي تلخ را در کشور به وجود آورد. آنچه باعث شد اين اتفاقها بيفتد، ماحصل انباشتهشدن دردهاي مردم در طول 40 سال گذشته با تأکيد بر رخدادهاي 10 سال اخير بوده است. هميشه با خودم فکر ميکردم چرا زماني که تيم ملي واليبال کشورمان در مسابقات رسمي و بزرگ پيروز ميشد، مردم در صحنه عمومي حاضر ميشدند و ميگفتند روحاني مچکريم؟ فوتبال هم همينطور بود در حالي که مسئله اصلا ارتباطي به آقاي روحاني نداشت. ما از روحاني مچکريم در فوتبال و واليبال به اينجا رسيدهايم که در حال حاضر خنده آقاي روحاني هم مسئلهساز ميشود. يا اينکه کنايهها و عصبانيت و... او همگي به مسئلهاي جدي تبديل ميشوند. اينها به اين معناست که سرمايه اجتماعي دولت بهشدت کاهش يافته و اين واقعيت بايد از وجوه مختلف بررسي شود. خودِ مسئله بنزين نيز از جنبههاي مختلفي قابل بررسي است. در اصل لزوم افزايش قيمت بنزين ترديدي نيست و مردم هم اين را ميدانند. روشن است کشوری که قيمت آب معدني از يک ليتر بنزين بيشتر است، به
سمتوسوي ورشکستگي خواهد رفت. سؤال مهمتر اين است که چرا از تجربيات استفاده نميکنند و چرا مديران ارشد کشور و رسانهها در زمان مقتضي به اين موضوعات نميپردازند. ما قبل، حين و بعد از رخداد افزايش قيمت بنزين بايد مسائل را بهدرستي بررسي و تجربيات مشابه را بهدقت واکاوي ميکرديم.تصور ميکنم اگر رسانهها پيش از اعلام تصميم در جريان قرار گرفته بودند و در فرايند تصميمسازي مشارکت داشتند، شايد موضوع چنين ابعاد گستردهاي نمييافت؛ کمااينکه اگر صداوسيما نيز فضا را در موارد مشابه باز نکند، اتفاقهاي تلخ ديگري هم احتمالا در راه خواهند بود. بنابراين لازم است در هر گونه تصميمگيري رسانهها هم مشارکت داده شوند و هر پروژهاي بايد داراي پيوست رسانهاي باشد تا شاهد اتفاقهايي شبيه به حوادث آبانماه نباشيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.