|

گفت‌وگو با هوشنگ ضيايي درباره مشارکت مردمي در حفاظت از حيات‌وحش

همه‌چيز درباره سرشماري جانوران از مرال تا يوزپلنگ

محمدمهدي گوهري: حفاظت مشارکتي واژه‌اي است که در سال‌هاي اخير در مباحث حفاظت از حيات‌وحش ايران زياد شنيده مي‌شود؛ حفاظتي که بر مبناي حضور پررنگ جوامع محلي در امر حفظ زيستگاه و حيات‌وحش است. اين طرح براي اولين‌بار در ايران در پارک ملي و ذخيره‌گاه زيست‌کره گلستان که يکي از زيستگاه‌هاي ارزشمند ايران است به اجرا درآمد. يکي از نمودهاي شاخص اين مشارکت را مي‌توان در سرشماري حيات‌وحش پارک ملي گلستان دانست؛ سرشماري‌ای که اساس برنامه‌ريزي براي طرح‌هاي حفاظتي است. براي اطلاع از جزئيات اين طرح و تأثير آن بر جمعيت حيات‌وحش پارک ملي گلستان به سراغ يکي از پيش‌کسوتان عرصه حفاظت از حيات‌وحش ايران رفتيم. هوشنگ ضيايي، فردي که ساليان طولاني دلسوزانه در تلاش براي حفظ محيط زيست ايران عزيز است، برايمان از حفاظت مشارکتي در پارک ملي گلستان مي‌گويد که در ادامه مي‌خوانيد.
‌ طرح مديريت مشارکتي پارک ملي گلستان به چه صورت انجام پذيرفت؟
پارک ملي گلستان به علت تنوع زيستي منحصربه‌فرد و وجود گونه‌هاي نادر گياهي و جانوري و ارزش جهاني آن در اواسط دهه 50 توسط سازمان يونسکو به‌عنوان ذخيره‌گاه زيست‌کره معرفي شد، ولي متأسفانه با وجود گذشت بيش از 40 سال، قوانين و مقررات يونسکو که مهم‌ترين آن مشارکت جوامع محلي در امر حفاظت است، به مرحله اجرا گذاشته نشد. تا اينکه در سال 1396 بنا به درخواست عده‌اي از علاقه‌مندان به اين پارک که خواهان حفاظت بيشتر از اين پارک و اجراي قوانين و مقررات سازمان جهاني يونسکو توسط حفاظت محيط‌زيست بودند، با حمايت و حضور فعال دکتر نمکي، مشاور رياست سازمان حفاظت محيط زيست، شورايي مرکب از نمايندگان جوامع محلي، اقوام ترکمن، تات و کرمانجي و همچنين رياست سازمان حفاظت محيط زيست، مشاوران و معاون محيط طبيعي سازمان، نمايندگان مجلس، استانداران، رؤساي قبلي پارک و ساير افراد آگاه و معتمدان محلي تشکيل شد. آقاي مهندس تيموري که از افراد آگاه، باتجربه و مديري توانا هستند، با حکم رياست سازمان حفاظت محيط زيست به‌عنوان مدير پارک ملي انتخاب شدند و بلافاصله شروع به کار كردند. ايشان در مدت کوتاهي ضمن تماس با روحانيون، معلمان مدارس، دانش‌آموزان، مقامات اداري، شکارچيان و دوستداران طبيعت و انجام اقدامات آموزشي در زمينه شناخت پارک ملي گلستان و لزوم حفاظت از آن، موفق به جلب همکاري و مساعدت آنها شدند. اقدامات بسيار مفيدي انجام گرفت که مهم‌ترين آن کاهش تخلفات و در نتيجه افزايش جمعيت جانوران وحشي و جلوگيري از تخريب زيستگاه آنها بود.
‌ از چه روش‌هايي براي آماربرداري از پستانداران وحشي در ايران استفاده مي‌شود؟
روش‌هاي مختلفي براي آماربرداري از جانوران وحشي وجود دارد که ما از گذشته تا امروز در مناطق مختلف کشور آنها را امتحان کرده‌ايم. زماني که من در پروژه بين‌المللي حفاظت از يوزپلنگ آسيايي حضور داشتم، چندين روش آماربرداري را با همکاري کارشناسان بين‌المللي و ايراني انجام داديم، از جمله روش شمارش نقطه‌اي Point countnig را که توسط کارشناسان خارجي براي برآورد جمعيت برخي طعمه‌هاي اصلي يوز (کل، بز، قوچ و ميش) استفاده شده بود به نحو مطلوب انجام داديم. نتايج آن به عللي مانند تفاوت شرايط ايران با کشور‌هاي آفريقايي که اين روش در آنجا نتيجه داده بود بسيار متفاوت بود.
ما در گذشته براي آماربرداري، به‌خصوص در مناطق بياباني از هواپيماي فوق‌سبک استفاده مي‌کرديم. خطوط فرضي Transect را روي نقشه رسم مي‌کرديم و از ارتفاع 200 متري حيوانات را شمارش مي‌کرديم. در سال‌هاي دور ما تعداد چهار فروند هواپيماي مخصوص که کابين آن در پايين بال‌ها بود و با حداقل سرعت پرواز مي‌کرد، در سازمان داشتيم. بعد از انقلاب آنها را در اختیار وزارت کشاورزي قرار دادند. در پروژه حفاظت از يوز براي آماربرداري از کايت موتوردار استفاده کرديم که به علت صداي زياد و فرار حيوانات و شرايط جوي مناسب نبود. روش‌هاي ديگري نيز براي آماربرداري از جانوران وحشي وجود دارد مانند روش Capture -Recapture که در اين روش حيوان را گرفته و علامت‌گذاري و رها مي‌کنيم (به‌طورمثال در جوندگان يکي از ناخن‌ها را مي‌گيريم). پس از گذشت مدت‌زماني مثلا دو هفته، مجددا با همان روش حيوان را زنده‌گيري کرده و مي‌بينيم چه تعدادي از آنها داراي علامت هستند. با استفاده از يک فرمول جمعيت آن حيوان را تخمين مي‌زنيم. استفاده از دوربين تله‌اي نيز يکي از روش‌هاي آماربرداري است که براي گوشت‌خواراني مانند يوز و پلنگ و علف‌خواراني مانند گوزن مورد استفاده قرار مي‌گيرد. ما روش‌هاي زيادي را در ايران امتحان کرديم، اما درحال‌حاضر با توجه به شرايط موجود، براي علف‌خواران روزگرد مانند قوچ و ميش، کل و بز، آهو و جبير، روش شمارش مستقيم Total Count و در مواردي شمارش نمونه‌اي Sampling را توصيه مي‌كنيم.
‌ آماربرداري از قوچ و ميش اوريال در پارک ملي گلستان به چه صورت انجام مي‌شود؟
براي آماربرداري از قوچ و ميش اوريال از روش شمارش مستقيم Total Count استفاده مي‌شود. البته از پهپادهاي کوچک (کوادکوپتر) نيز به صورت آزمايشي استفاده کرديم که به علت صداي زياد آن حيوانات مي‌ترسيدند و فرار مي‌کردند. البته پهپادهاي کوچک کم‌صدا با تکنولوژي پيشرفته‌اي نيز وجود دارد که در صورت دسترسي به آن مي‌توان تحولي در امر آماربرداري از جانوران روزگرد و حتي شب‌گرد و کنترل متخلفان به وجود آورد. در پاييز سال 1396پس از تصويب استقلال پارک و تشکيل کميته راهبردي با همکاري اين‌جانب، خانم مهندس صفايي، نماينده سازمان حفاظت محيط زيست و با راهنمايي آقايان کارگر و قايمي، رؤساي اسبق پارک و آقاي تيموري، رئيس فعلي پارک، برنامه‌اي برای آماربرداري از علف‌خواران با تأکيد بر آماربرداري از قوچ و ميش اوريال به عنوان مهم‌ترين گونه شاخص پارک تهيه شد. در ابتدا با همکاري محيط‌بانان و کارشناسان شاغل و بازنشسته، چندين مسير مهم که بخش اعظم پارک را پوشش مي‌داد، مشخص شد. تعداد اين مسيرها بالغ بر 50 مسير بود که براي هر مسير تعداد حداقل سه نفر در نظر گرفته شد. براي آماربرداري از هر مسير علاوه بر محيط‌بانان منطقه، افراد ديگري مانند کارشناسان شاغل و داوطلب و همچنين افراد بومي حضور داشتند. افراد هر گروه شب قبل از آماربرداري در نزديک‌ترين پاسگاه محيط‌باني مستقر شده و با روشن‌شدن هوا برنامه آماربرداري را شروع مي‌كردند. نتايج آماربرداري انجام‌شده از قوچ و ميش‌هاي پارک ملي گلستان به اين صورت است: سال 1396 تعداد دو هزارو 653 رأس، سال 1397 تعداد چهارهزارو63 رأس و در سال 1398 تعداد چهار هزارو470 رأس بوده است. (شايان ذکر است آماربرداري قوچ و ميش در سال‌هاي 96 و 97 تحت نظر اين‌جانب و در سال 98 با برنامه‌ريزي و نظارت کارشناسان و محيط‌بانان اداره کل حفاظت محيط زيست گلستان انجام شد) همان‌گونه که مي‌‌دانید، جمعيت قوچ و ميش در سال 1397 افزايش چشم‌گيري داشته است که علت اصلي آن را مي‌توان وجود امنيت در پارک و جمع‌شدن دوباره قوچ و ميش‌هاي پراکنده دانست. در اين سال تعداد زيادي هميار و افراد داوطلب به کمک مأموران پارک آمدند و در پاسگاه‌هايي که برخي از آنها خالي از مأمور محيط‌بان بود يا در چادر مستقر شدند. از طرف ديگر، به علت تقويت کادر اجرائي تعدادي از متخلفان حرفه‌اي از جمله آنهايي که با استفاده از پرژکتور شب‌ها به شکار مي‌پرداختند، دستگير شدند و در اين راه محيط‌بان باشقره که يکي از باارزش‌ترين مأموران پارک بود، شهيد شد و چند نفر ديگر نيز مجروح شدند.
در سال 1398 نيز علي‌رغم شيوع بيماري و تلف‌شدن حدود 200 تا 300 رأس قوچ و ميش، روند افزايش جمعيت متوقف نشده است. علاوه بر آن، قوچ و ميش‌ها آرامش خود را باز يافته‌اند و حتي از فاصله‌هاي نزديک فرار نمي‌کنند. در حال حاضر در مناطقي مانند سولگرد و لهندر قوچ و ميش‌ها به زيستگاه‌هاي قبلي خود بازگشته‌اند. اين اميدواري وجود دارد چنانچه وضع به همين منوال ادامه يابد، ما در آينده‌اي نزديک مانند گذشته‌هاي دور شاهد جمعيتي بیش 10 هزار رأس قوچ و ميش در پارک ملي و ذخيره‌گاه زيست‌کره گلستان باشيم.
‌ آماربرداري از مرال به چه صورت انجام مي‌شود؟
آماربرداري از مرال با استفاده از صداي مرال‌هاي نر صورت مي‌گيرد. همه‌ساله از اواسط شهريور تا اواسط مهرماه که فصل جفت‌گيري مرال است، مرال‌هاي نر با ايجاد صدايي که گاوبانگ ناميده مي‌شود، محدوده قلمرو حرمسراي خود را تعيين مي‌کنند. در پارک ملي گلستان معمولا هر مرال نر بين سه تا پنج مرال ماده را در اختيار مي‌گيرد. در فصل جفت‌گيري شکارچيان وارد قلمرو مرال مي‌شوند و با تقليد صداي مرال نر که اغلب به وسيله ‌دميدن در شاخ کل (بز نر وحشي) انجام مي‌شود، مرال‌هاي نر را به جنگ طلبيده و به سمت خود جلب و آن را شکار مي‌کنند. همه‌ساله در اين فصل مأموران پارک با برپايي چادر‌هاي ثابت و سيار در مناطقي که احتمال حضور مرال وجود دارد، مستقر مي‌شوند. در سال‌هاي گذشته به علت کمبود مأموران تعداد محدودي چادر برپا مي‌شد ولي از سال 1397 با فضاي حفاظت مشارکتي که در پارک به وجود آمده است، بیش از صد نفر از افراد علاقه‌مند با حضور در پارک آمادگي خود را براي استقرار در چادر‌ها در طول دوره گاوبانگي اعلام كردند. اين افراد پس از شرکت در جلسات توجيهي که در پارک برگزار مي‌شد، با نحوه پرکردن فرم‌ها آشنا شده و در چادر‌ها مستقر مي‌شوند. با توجه به استقبال افراد علاقه‌مند تعداد چادر‌ها به 10 چادر ثابت و 36 چادر سيار افزايش يافت. به اين ترتيب، بخش اعظم مناطق جنگلي پارک تحت پوشش قرار گرفت و ديگر صداي تيري شنيده نشد. براساس آناليز اطلاعات ثبت‌شده، تعداد صداي مرال‌هاي نر در سال جاري بالغ بر 90 بانگ جدا از هم است که در مقايسه با سال 97 که بالغ بر 73 بانگ بود افزايش چشمگيري را نشان مي‌دهد. بنابراين با درنظرگرفتن تعداد سه تا پنج رأس مرال ماده براي هر نر، تعداد کل مرال‌هاي نر و ماده (به استثناي مرال‌هاي جوان) در سال 1397 بين 292 تا 438 رأس و در سال 1398 بين 360 تا 540 رأس تخمين زده مي‌شود. اين افزايش جمعيت مي‌تواند در نتيجه افزايش امنيت به علت مشارکت‌هاي مردمي و برپايي چادرهاي ثابت و سيار جديد در اقصي نقاط پارک و بارندگي‌ها و شرايط مناسب جوي صورت گرفته باشد.
‌ تغييرات جمعيت گونه‌هاي حيات وحش نشانه چيست؟
يکي از مهم‌ترين پارامتر‌هاي سنجش وضعيت حفاظتي و سلامت هر منطقه بررسي نوسانات جمعيت گونه‌هاي شاخص و باارزش گياهي و جانوري آن منطقه است. افزايش چشمگير جمعيت قوچ، ميش و مرال که از گونه‌هاي شاخص پارک ملي گلستان به شمار مي‌روند و جلوگيري کامل از ورود دام، کاهش آتش‌سوزي و حفاظت کامل از محدوده پارک در مقابل زمين‌خواران و جنگل‌تراشان و همچنين جمع‌آوري زباله‌ها با همکاري دانش‌آموزان را که باعث کاهش تصادفات جاده‌اي حيات وحش به‌خصوص گراز شده است، مي‌توان يکي از دستاوردهاي مديريت مشارکتي در ذخيره‌گاه زيست‌کره گلستان به حساب آورد. ما در کشورمان بيشتر از 10 ذخيره‌گاه زيست‌کره داريم، بايد تلاش شود قوانين و مقررات حاکم بر ذخيره‌گاه‌هاي زيست‌کره که توسط سازمان جهاني يونسکو تدوين شده است به تدريج در اين مناطق به مرحله اجرا گذاشته شود. با توجه به امکانات و شرايط موجود ذخيره‌گاه‌هاي توران و کوير مي‌توانند به عنوان گزينه‌هاي بعدي مورد نظر قرار گيرند. البته استفاده از مشارکت‌هاي مردمي نبايد محدود به ذخيره‌گاه‌هاي زيست‌کره باشد بلکه در شرايط فعلي اجراي آن براي حفاظت از منابع طبيعي کشور ضروري و تنها راه چاره است. بايد از مرحله حرف، مانند آنچه در پارک ملي و ذخيره‌گاه زيست‌کره گلستان اتفاق افتاد به مرحله عمل درآيد.
‌ به نظر شما با توجه به مشکلاتي که وجود دارد برنامه‌هاي مشارکتي مي‌توانند موفق باشند؟
من آدم خوش‌بيني هستم به قولي مرض لاعلاج خوش‌بيني دارم ولي از شما چه پنهان با توجه به تجاربي که از سوابق اجرائي طرح‌ها و پروژه‌ها در سازمان حفاظت محيط زيست دارم، در مورد تداوم اجراي اين برنامه که از نظر اينجانب و ساير دلسوزان منابع طبيعي کشور تنها راه برون‌رفت از وضعيت وخيم فعلي است و مي‌تواند به صورت الگويي براي ساير مناطق کشور مطرح شود، بسيار نگرانم.
به نظرم برنامه‌ريزي و اجراي برنامه حفاظت مشارکتي در پارک ملي و ذخيره‌گاه زيست‌کره گلستان را که اولين بار در شرايطي که منفي‌بافي، بي‌تفاوتي، کارشکني و... رو به افزايش است، به مرحله اجرا درآمده است، مي‌توان مهم‌ترين دستاورد سازمان حفاظت محيط زيست در سال‌هاي اخير به شمار آورد. با توجه به مواردي که ذکر شد، موفقيت اين برنامه مشارکتي به عوامل زير بستگي دارد: اول استقلال کامل پارک ملي و ذخيره‌گاه زيست‌کره گلستان، دوم تشکيل منظم شوراي راهبردي، سوم اختصاص بودجه و تأمين نيرو و تجهيزات مورد نياز و چهارم حمايت مستقيم رياست سازمان حفاظت محيط زيست به منظور رفع موانع و کارشکني‌هاي موجود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.