تازهترین اثر محمدعلی موحد منتشر شد
روایتی از ورود اسلام به ایران
«در کشاکش دین و دولت» عنوان تازهترین اثر محمدعلی موحد است. کتاب حاضر حاصل پژوهشهای موحد درباره رابطه میان دین و دولت در اسلام و ارتباط ایران و ایرانیان با این مسئله است. او در کتاب حاضر دوران 30ساله پس از رحلت پیامبر اسلام در سال ۱۱ هجری را تا صلح امام دوم شیعیان با معاویه در سال ۴۱ هجری روایت میکند و به گفته خودش میکوشد «با دقت در مضمون روایتهای مورخان و تعمق در زیر و بم آنها، تصویری بالنسبه معقول و قابل اعتماد از آن دوران به دست دهد». بر این اساس، موحد از دو منظر میکوشد به این دوران 30ساله بپردازد: 1) از منظری که عمده تمرکزش بر مقوله شکلگیری و تأسیس حکومت اسلامی و مقوله خلافت است، 2) از منظری که متمرکز است بر نزاعهای برآمده از شکلگیری این حکومت. برای مثال، موحد در بخش «نگاه اول» از فصل اول کتاب به مقولاتی مانند «تصویری از حکومت در صدر اسلام»، نسبت ساخت حکومت خلیفهای با ساخت پادشاهی، ابعاد مقوله بیعت و مسائلی از این دست پرداخته و در بخش «نگاه دوم» به مقولاتی همچون «نزاع در میان قریشیان»، «نخستین ترور سیاسی در اسلام»، «چگونه مسلمانان بر خلیفه شوریدند»، «نزاع خانگی و ماجرای جنگ شتر» و...
میپردازد. موحد در یکی از جلسات نقد و بررسی این کتاب تأکید کرده بود که هیچ مطلبی در کتاب حاضر بدون سند نیامده است. او اسناد موجود در این کتاب را از معتبرترین اسنادی میداند که در دسترس پژوهشگران است؛ هرچند تاریخ کتابت این وقایع به 200 تا 300 سال بعد از این وقایع برمیگردد. او مخالف کسانی است که میگویند اسناد و متون باقیمانده از صدر اسلام غیر قابل استناد هستند. اسناد باقیمانده از صدر اسلام را به چند دسته تقسیم میکنند: اسنادی که اعراب فاتح نوشتهاند که به قول موحد میتوان درک کرد از شجاعتهای خودشان بنویسند؛ اسنادی که طوایف عرب عراق نوشتهاند و به قول نویسنده کتاب معلوم است آنها هم درباره نقش خودشان بنویسند و متونی که ایرانیها نوشتهاند، ازجمله روایت فردوسی در شاهنامه. موحد میگوید در این کتاب تمام این روایتها را در نظر گرفته است.
کتاب حاضر در شش فصل تنظیم شده است. دوران 30سالهای را که موحد در فصل اول کتاب روایت و بررسی میکند، آبستن وقایعی شگرف بوده؛ وقایعی که «سرنوشت حکومت زیر پرچم اسلام را رقم زد». به روایت موحد، ماجراهایی سهمگین و خونآلود در آن 30 سال اتفاق افتاد. نویسنده در فصل دوم، «چگونه اسلام در ایران راه یافت»، نخست روند سقوط یزدگرد و تسخیر ایران را مرور میکند و پس از روایت فرازونشیبهای این نبرد به بررسی روایات متون تاریخی میپردازد، ازجمله آنچه طبری و فردوسی، بلاذری و دینوری از نبردهای میان اعراب و ایرانیان نوشتهاند.
او در این فصل پس از ارائه نگرشی انتقادی به روایت فردوسی از این نبردها، در بخشی با عنوان «تحلیل و تأمل»، به مسئله ساختار ناعادلانه جامعه ساسانی و تأثیر آن در پیروزی اعراب میپردازد. فصل سوم، با عنوان «برآمدن دیوان و دیوانسالاران»، از منظری اقتصادی به مقوله فتوحات میپردازد. نیمه اول این فصل پیشینه دیوانسالاری نزد مسلمانان را تا پیش از فتوحات بررسی میکند و بر مقولاتی نظیر «خالصهجات»، «بطایح»، «انواع درآمدهای دیوانی»، «دفاتر مساحی»، «مالیات سرانه»، «بیتالمال» و... میپردازد. نیمه دوم فصل حاضر نیز به بررسی نوآوریهای دوران فتوحات در زمینههای مالی اختصاص دارد و به مقولاتی میپردازد همچون جایگاه خراج و جزیه در نظام اقتصادی اسلام، آنهم با تمرکز بر آنچه در قرآن و نیز شاهنامه فردوسی در این زمینه ذکر شده است. «آغاز تأسیس دیوان در اسلام»، «رایزنی عمر با صحابه» و «خراج در عراق و ایران» ازجمله مباحثی است که در این فصل بررسی میشود. منابع اصلی و فرعی درآمد دولت نیز از دیگر مباحث فصل سوم است. موحد منابع فرعی درآمد دولت را «صوافی، هدایای نوروز و مهرگان، عوارض بازرگانی و...» میداند.
فصل چهارم، با عنوان «ایرانیان در میان تازیان»، روایتی است از «روابط آغازین ایرانیان با مسلمانان». نویسنده در این فصل مقولاتی نظیر «ایرانیان در خدمت پیامبر»، «نامه پیامبر به خسروپرویز»، «سوره روم»، «ایرانیان در یمن»، «جانبداری ایرانیان یمن از اسلام» و مسائلی از این دست را بررسی میکند و سپس به فرایند گرویدن ایرانیان به اسلام میپردازد. در ادامه همین خط سیر روایی، نویسنده در فصل پنجم، با عنوان «تازیان در ایران»، به گسترش فتوحات اعراب در مناطق داخلی سرزمین ایران ازجمله اصفهان، کاشان، ری، فارس، کرمان، سیستان، آذربایجان و خراسان میرسد و عهدنامهها و اماننامههایی را مرور میکند که میان ایرانیان و اعراب منعقد شده است. فصل آخر کتاب نیز با عنوان «قصه شگفت خارجیگری و پدیده قرا»، به شکلگیری خوارج در اسلام اختصاص دارد و حتی به حضور خوارج در ایران نیز میپردازد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.