الزامات و واقعیات توسعه صنایع پالایشی
علیرضا سلطانی-کارشناس اقتصاد انرژی
یکی از مباحث پرچالش در حوزه صنعت نفت در سالهای اخیر، توسعهیافتن یا توسعهنیافتن صنایع پالایشی کشور بوده که هرازچندی با بالاگرفتن هیجانات سیاسی در محافل سیاسی و رسانهای، برجسته شده است و بازار انتقادات و شایعات را داغ میکند. این بحث در هفتههای اخیر هم در قالب طرح استیضاح وزیر نفت مورد توجه استیضاحکنندگان و منتقدان مدیریت کنونی صنعت نفت قرار گرفته و به لحاظ رسانهای و تبلیغاتی، فضاسازی گستردهای بر سر آن ایجاد شده است؛ اما این مباحث و انتقادات بیش از آنکه بر مبنای کارشناسی و منطق اقتصادی و فنی باشد، بیشتر ماهیت سیاسی داشته و منتقدان دانسته یا ندانسته عمدتا به صورت احساسی و بدون درنظرگرفتن منطق کارشناسی و شرایط سیاسی و اقتصادی که ایران در یک دهه گذشته به آن در حوزههای داخلی و خارجی مبتلاست، به نقد و گاهی تخریب میپردازند. این رفتار البته محدود به موضوع پالایشگاه نیست و موضوعات دیگری مانند صادرات گاز و نفت در دوران تحریم را نیز در بر میگیرد.در موضوع توسعه صنایع پالایشی که اصطلاحا در ادبیات اقتصاد انرژی و نفت، حوزه پاییندستی خوانده میشود، برای کشوری مانند ایران که در زمره بزرگترین دارندگان ذخایر نفتی جهان (چهارمین ذخایر) و اولین دارنده ذخایر هیدروکربوری (مجموع ذخایر نفت و گاز) قرار دارد، تردیدی وجود ندارد. اصولا میتوان گفت یکی از نشانههای عقبماندگی صنعت نفت در ایران پایینبودن ظرفیت پالایشی این کشور به نسبت دراختیارداشتن منابع نفتی و قدمت دیرینه آن (110 سال سابقه استخراج نفت) است. بنابراین ضعف صنایع پالایشی کشور، ضعفی تاریخی است؛ هرچند در برهههایی این ضعف به صورت موقت با برخی حرکتهای جهشی جبران شده و توانسته نیازهای داخلی را تا حد زیادی پوشش داده و آسیبهای کشور را به لحاظ وابستگی به واردات فراوردههای نفتی کاهش دهد که خودکفایی بنزین و ایجاد ظرفیت برای صادرات بنزین و گازوئیل در سالهای اخیر در این زمره است. به لحاظ اقتصادی نیز توسعه صنایع پالایشی با وجود پرهزینهبودن احداث مجتمعهای پالایشی و سرمایهبربودن آنها، با توجه به ارزش افزوده اقتصادی بالایی که برای نفت خام میتواند ایجاد کند، از توجیه بالایی برخوردار است.اما برای توسعه صنایع پالایشی با هدف کاهش فروش نفت خام و بهرهمندی از ارزش افزوده اقتصادی آن قواعد و الزاماتی وجود دارد که طبعا اگر این مهم در اولویت است، باید حتی برای آینده، زمینههای آن ایجاد شود. توسعه هر صنعتی ازجمله صنایع پالایشی در خلأ و بدون توجه به الزامات آن محقق نمیشود.بهرهمندی از سرمایه و منابع اقتصادی بالا با توجه به پرهزینهبودن احداث مجتمعهای پالایشی، بهرهمندی از دانش و فناوری روز دنیا برای کاهش هزینههای اقتصادی و تولید محصولات استاندارد و مطابق با شاخصهای زیستمحیطی، مدیریت بهینه اجرا و بهرهبرداری از مجتمعها، وجود سازوکارهای اقتصادی و تجاری در تأمین خوراک و فروش محصولات با هدف سودآورکردن مجتمعهای پالایشی و برخورداری بازارهای پایدار برای فروش محصولات ازجمله این الزامات است. زمانبربودن احداث این مجتمعها و بازگشت بهنسبت طولانیتر سرمایه نیز از مواردی است که باید در این زمینه به آن توجه داشت. از سوی دیگر توسعه صنایع پالایشی با توجه به برابری آن با حوزه بالادستی در بخش فناوری، نیازمند تعامل با شرکتهای بزرگ و معتبر دنیا و بهرهمندی از توان اقتصادی و فنی آنها است. با درنظرگرفتن شرایط سیاسی و اقتصادی ایران در چهار دهه اخیر این سؤال مطرح است که آیا شرایط و الزامات طبیعی برای توسعه صنایع پالایشی در کشور فراهم بوده است؟ در شرایطی که صنعت نفت کشور در حوزه بالادستی به دلیل مشکلات خارجی و نبود امکان جذب سرمایه و تکنولوژی خارجی، در افزایش تولید نفت با مشکل مواجه بوده و همچنان در مرز چهار میلیون بشکه نفت در 40 سال گذشته درجا میزند، آیا سخنگفتن از توسعه صنایع پالایشی مبنایی دارد؟ درحالحاضر بخش بالادستی صنعت نفت، برای ماندگاری در عرصه رقابت با قدرتهای نفتی بزرگ جهان، نیازمند 150 میلیارد دلار سرمایهگذاری در یک برهه پنجساله است. آیا این سؤال مورد توجه قرار گرفته که این رقم باید از کجا تأمین شود؟ توسعه صنایع پالایشی بدون توسعه صنایع بالادستی اصولا فاقد مبنای بحث است. واقعیات صنایع پالایشی در کشور نیز از فراهمنبودن زمینههای متعدد برای توسعه این بخش حکایت دارد. به این منظور کافی است نگاهی به چگونگی احداث پالایشگاه ستاره خلیج فارس انداخته شود. طرح اولیه این پالایشگاه در سال 82 و در دوره اول وزارت بیژن زنگنه به پشتوانه توسعه پارس جنوبی به تصویب رسید؛ اما در سال 86 عملیات اجرائی احداث آن آغاز شد و با وجود اینکه مقرر بود سهساله به نتیجه برسد؛ تا سال 92 فقط 40 درصد آنهم در بخشهای غیرتخصصی پیشرفت فیزیکی داشت و بخشهای فنی و تخصصی آن عملا پیشرفتی را به دلیل کمبود منابع مالی، ضعف مدیریتی و تحریم تجربه نکرد. از سال 92 با توجه به تمرکز وزارت نفت بر تکمیل طرح، نظام مدیریتی این طرح اصلاح شد، منابع مالی کلانی به آن تزریق شد و تلاش شد فناوریهای مدرن و روز جهان به همراه تجهیزات لازم با وجود شرایط تحریمی جذب شود و فازهای اولیه آن با تولید محصولات استاندارد در سال 97 و با تأخیری 10ساله به بهرهبرداری برسد. این واقعیت نشان میدهد که ساخت پالایشگاه با شرایط سیاسی و اقتصادی که این سالها ایران تجربه میکند، بهآسانی امکانپذیر نبوده و درصورتیکه بر توسعه این بخش تأکید و اصرار صورت میگیرد، باید شرایط و الزامات آن را نیز در حوزههای سیاسی، اقتصادی و مدیریتی فراهم کرد. عملکرد صنعت نفت در حوزه پالایشی در سالهای اخیر، با وجود همه مشکلات، چالشها و محدودیتهای ناشی از تحریمها و کمبود منابع مالی نسبت به ظرفیتها و توانمندیهای کشور، قابل دفاع است. خودکفایی در تولید گازوئیل و صادرات آن و مهمتر از آن افزایش تولید بنزین از
52 میلیون لیتر به رقمی در حدود 110 میلیون لیتر در روز آنهم با کیفیت بالا گویای این واقعیت است.در اهمیت این واقعیتها همان بس که به تجربه قبل از سال 92 در تبدیل مجتمعهای پتروشیمی به تولیدکننده بنزین توجه شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.