تهران در حاشیه؛ قطر و استانبول در قلب
زینب اسماعیلی- روزنامهنگار
در لابهلای اخبار دیپلماسی، آمدوشد امری است طبیعی؛ اما هر آمدی پیامی دارد و هر رفتی محتوایی به دوش میکشد. حضور یا عدم حضور وزیر خارجه در یک نشست و سخنرانیاش برای خبرنگاران جذاب است اما وقتی اندکی با فاصله به این آمدوشدها و حضور و عدمحضورها بنگریم، درمییابیم ما میزبان هیچ نشست و کنفرانس مهمی در حوزه دیپلماتیک نیستیم و شاید اولین پتانسیل بالقوه روابط بینالملل را در همین نکته از دست میدهیم.
هفته گذشته وزیر خارجه ایران و وزرای خارجه بسیاری از کشورهای منطقه و آسیا در نشست «استانبول- قلب آسیا» حضور یافت؛ نشستی که با محوریت بحث صلح افغانستان برگزار شده بود. اگرچه نمیتوان مانع ابتکارات دیپلماتیک هیچ کشوری در حوزه روابط بینالملل شد اما جای آن دارد که بگوییم چرا ایران میزبان چنین نشستی درباره افغانستان نشده است. ایران با 945 کیلومتر خط مرزی با افغانستان و میزبانی از حدود 3 میلیون افغان، حتما بیش از ترکیه نگران آینده افغانستان است. اما غیر از چند نشست محتاطانه در اتاقی در وزارت خارجه با طالبان و ملاقات با مقامات افغان و ابراز نگرانی از انتخاباتی که هنوز نتیجه آن اعلام نشده، اتفاق دیگری رخ نداده است. ترکیه در حالی ابتکار دیپلماتیک را در دست گرفته که بعد از نشست قطر میزبان مجمع عمومی مجالس آسیایی بوده و اینبار علی لاریجانی، رئیس مجلس ایران نیز در آن شرکت کرده است. درهمینحال، قطر بخش دیگری از ابتکار عمل کار را در دست گرفته است. قطر نیز از چندین سال پیش در تلاش است تا موضوع افغانستان و طالبان را بهنوعی حلوفصل کند و همه پیشزمینه اجلاس ناکام کمپ دیوید بین ترامپ و طالبان در دوحه قطر انجام گرفت. همین روزها نیز «فروم قطر» یا «مجمع دوحه» که از سال 2000 آغاز شده در حال برگزاری است و شخصیتهای برجستهای مانند بانکیمون از گروه الدرز و معاون دبیرکل سازمان ملل و... در آن حضور دارند. اگرچه اغلب شخصیتهای مهم این نشست با وزیر خارجه ایران دیدار کردهاند اما نمیتوان نادیده گرفت که در این شرایط ابتکار دیپلماتیک از تهران گرفته شده است. شاید یکی از اصلیترین علتهای این امر، ناکامی در برجام باشد. تصور کنید اگر برجام توافقی پایدار و ماندگار بود و مشکلات اقتصادی ایران حل شده بود، توسعه سیاسی به مراحل جدیتری رسیده بود و کشور شرایط باثباتتری را دنبال میکرد. اما همه اینها نشد و دونالد ترامپ تنها برای آنکه توافق رقبایش را برهم بزند، از آن خارج شد و آینده این توافق در هالهای از ابهام قرار گرفت. یادمان نرود در همان دوران مذاکرات هستهای کشورهای منطقه به نوعی آچمز سیاسی دچار شده بودند و حتی ارتباطشان با ایالات متحده قطع شده بود. یکی از اصلیترین شاهد مثالهایش سفر سعودالفیصل به وین و مذاکرهاش با جان کری، وزیر وقت خارجه در همان هواپیما بود؛ سفری که اگرچه کامل رمزگشایی نشد اما توافق را در آن دور از مذاکره دور از دسترس کرد. اما تهران در شرایطی ابتکار عمل دیپلماتیک را از دست داده که اختلافات و شرایط داخلی نیز وضعیت را پیچیدهتر از قبل میکند. تقریبا در هفتههای ناآرام تهران هیچ سفر دیپلماتیکی به تهران انجام نشد و همه تریبونهای خارجی در آن دوره صرف نشاندادن واکنش به ایران شد. سوی دیگر این معادله پرپیچوخم اما این است که هر کشوری برای داشتن ابتکار دیپلماتیک باید با اصلیترین بازیگران آن حیطه در تعامل و ارتباط باشد. وقتی جمهوری اسلامی ایران، با ایالات متحده آمریکا بهعنوان یک بازیگر قدرتمند عرصه روابط بینالملل در ارتباط نیست، طبیعا موضوعاتی که واشنگتن در آن نفوذ یا اختیار دارد، از حوزه نفوذ یا ابتکار ایران خارج میشود. چون هرآنچه «بریسد»، «پنبه» میشود. وقتی با عربستان که قدرتش در تغییر یا تدوین معادلات منطقهای انکارنشدنی است، در شرایط قطع ارتباط قرار داریم، در معادلات منطقهای نمیتوانیم آنگونه که بایدوشاید تأثیرگذار باشیم؛ چون هرچه تلاش کنیم، با دیوار سخت عربستان مواجه میشویم. همانگونه که پیشنهادهای دیپلماتیک ایران از جمله «پیمان عدمتعرض منطقهای» و «طرح صلح هرمز» نتوانست اقبال چندانی در منطقه پیدا کند. با این اوصاف رئیسجمهوری ایران روزهای پیشرو عازم توکیو و کوالالامپور میشود؛ ژاپن و مالزی در حالی مقصد سفر رئیسجمهوری ایران قرار گرفته که بازهم مشکلات موجود بر سر راه ارتباط با آمریکا، برجام و تحریمها محور اصلی سفر هستند؛ مشکلاتی که اگر نبود، ایران میتوانست بهعنوان یک کشور توسعهیافته به ابتکارات دیپلماتیک بپردازد، نه اینکه مسائل دیپلماتیکش در خانه همسایگان به بحث و بررسی گذاشته شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.