تأملی بر وضع بشری جامعه ایران
حسن صادقيان . كارشناس مسائل سياسي
اتفاقات اخیر از هر بُعدی که نگریسته شود، در یک کلام فرجامی جز «خسران» نداشت؛ اما مسئله این است که چرا بعد از یک قرن فرایند دموکراسیسازی، هنوز یک تصمیم، یک انتخاب، یک مخالفت، یک اعتراض و... اینچنین به بحران و آشوب مبدل میشود؟ چرا هیچ سازوکار و مکانیسمی برای مدیریت اینگونه قضایا اندیشیده نمیشود؟ مقصر کیست؟ ساختار سیاسی یا سوژههای انسانی؟ به نظر میرسد هم ساختار سیاسی و هم سوژههای انسانی در بروز و ظهور این قضایا مقصر هستند؛ اما در این جستار به این بخش نمیپردازیم و قصد داریم از «وضع بشری» جامعه سخن بگوییم که بهتدریج تصویری هولناک از خود به نمایش میگذارد!
هانا آرنت در کتاب «وضع بشری» سه مرحله فعالیت برای انسانها توصیف میکند: 1. «تقلا یا تلاش برای معاش» (Labour)؛ در این مرحله، تا حدی انسانها بهنوعی حیوان هستند؛ یعنی تلاش میکنند که خود را زنده نگه دارند؛ بهطوریکه ما و حیوانات در این زمینه تفاوت چندانی نداریم! اما فعالیتهای عملی که ما را بهعنوان موجودات انسانی از این رده خارج میکند، فعالیتهایی متمایز از تلاش معاش است. 2. «کار» (work) یکی از این فعالیتها است که بهوجودآورنده دنیای متمدن انسانی است؛ دنیایی که زمینه زیست ما را بهعنوان افرادی متمایز فراهم میآورد. 3. «عمل» (Action) سومین نوع فعالیت انسان است که به وضوح هرچه تمامتر، تمایز انسانی را آشکار میکند. در حقیقت، «عمل» نوعی فعالیت است که بیشترین ارتباط را با سیاست دارد؛ یعنی حضور فعالانه در عرصه عمومی. وقتی دست به «عمل» میزنیم، نشان میدهیم که موجودات آزادی هستیم. عمل، مایهای ابتکاری و خلاقانه دارد و درعینحال همیشه آن (نوعی) تعامل است. به تعبیر دیگر، عرصه عمل مانند صفحهای سفید نیست که ما هر طور دلمان خواست، آن را خطدهی کنیم. به جای آن ما باید نوآوریهایی را پیگیری کنیم که نیازمند همکاری دیگران است و پیشنهادهای خود را در عرصه اعمال و عقاید متعارض و گرهخورده به هم، مطرح کنیم. باید بدانیم که «قدرت» انرژیای است که به وجود میآید؛ آن هنگام که مردم با یکدیگر دست به عمل میزنند و از بین میرود؛ آن هنگام که مردم دست از عمل میکشند. حال، اگر وضعیت یک هفته اخیر جامعه را براساس این تقسیمبندی ارزیابی کنیم، به نظر میرسد هنوز بخشی از جامعه [که البته کم هم نیستند]، در مرحله اول یعنی «تلاش معاش» قرار دارند. در این نوع فعالیت اصل بنیادین، «استراتژی بقا» است که [البته در عرصه ساختار سیاسی و حزبی این رویه به طریق دیگر اتفاق میافتد؛ یعنی همان «سیاست بقا» که عبارت است از خردکردن دائمی و تضعیف بخشهایی از دولت و سازمانها یا نهادهایی که احتمال میرود به وزنهای در برابر قدرت مرکزی بدل شوند] هدف اصلی آن، «بقا و تأمین منافع شخصی» است؛ چیزی که در اتفاقات سالهای اخیر بارها دیده شده است. متأسفانه در درگیری اخیر، معترضان از نوع اول [تلاش برای معاش]، نهفقط طبق فعالیت اول رفتار کردند؛ بهعلاوه دقیقا خلاف فعالیت دوم یعنی «کار» عمل کردند؛ به این معنا که تجهیزاتی که زمینه زیست ما را بهعنوان افرادی متمایز فراهم میآورد، تخریب كردند و به آتش کشیدند. این گروه افراد، در حقیقت سیاست مبارزه و اعتراض را ابزاری همگانی در راستای منافع و دلمشغولیهای شخصی به کار گرفتند. راه و روش این افراد در حقیقت براساس توجه به منافع عمومی نبود؛ بلکه براساساین تصمیمگیری کردند که از وضعیت بهوجودآمده چقدر عاید آنها خواهد شد. طبق نظر آرنت، اساسا «منافع عمومی و بهزیستی در نظامهای جمهوری، برای آنهایی که به دنیا آمدهاند که خرید کنند و برای آنهایی که زاده شدهاند، از گرسنگی بمیرند، معنای چندانی نخواهد داشت»؛ بنابراین به اعتقاد ما، جامعه ما بیشتر گرفتار این دو قشر است و همواره از این دو طیف متضرر شده است. این گروه متأثر از دلمشغولیهای خویش، معمولا مسیر اعتراضات و مبارزات [عمدتا سیاسی] را به سمتی سوق میدهند که «زودبازده» باشد. در درگیری اخیر، این مورد به وضوح دیده میشد؛ تخریب و چپاول بانکها و فروشگاههای زنجیرهای و... . نکته مهمتر این است که متأثر از این نوع روش مبارزه، مسیر اعتراض دموکراتیک هم به بنبست میرسد. در بحران اخیر، صدای این طیف از معترضان، آنقدر بلند و گوشخراش بود که صدای معترضان دیگر را به معنای واقعی کمرنگ کرد! معترضان عادی، در یک آن خودشان را در وسط معرکهای یافتند که شکل و فرم دموکراتیک نداشت و همانند سونامی ویرانگر بود؛ بنابراین همه ماتومبهوت ماندند و نتوانستند کنشی اعتراضی؛ آنهم به شکل مدنی از خود بروز دهند که به نظر میرسد مردم و معترضان عادی، بیشتر از اینکه از افزایش قیمت بنزین متضرر شوند، از خسارات وارده بر اموال عامالمنفعه و مهمتر از همه از «خدشهبرداشتن مسیر درست اعتراض و خاموششدن چراغ کمنور مردمسالاری» زیان دیدند. متأسفانه هر روز که میگذرد، به میزان جمعیتی این دو طیف [بهویژه طیف گرسنگان] اضافه میشود و این بهشدت هولناک است. باید چارهای اندیشید. اینک نهفقط ثبات سیاسی؛ بلکه جان و مال و ناموس شهروندان هم در معرض خطر است! در پایان همراه کافکا از زمانه خود سخت دلگیر میشویم و به زمانه میتازیم و آن را به نقد میکشیم: «خود را در حال سقوطی بیامید میبینیم. نگاهی از پنجره به بیرون بیندازید و جهان را ببینید. این مردم به کجا میروند؟ چه میخواهند؟ در جهانی مختل زندگی میکنیم...».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.