|

تأملی بر وضع بشری جامعه ایران

حسن صادقيان . كارشناس مسائل سياسي

اتفاقات اخیر از هر بُعدی که نگریسته شود، در یک کلام فرجامی جز «خسران» نداشت؛ اما مسئله این است که چرا بعد از یک قرن فرایند دموکراسی‏سازی، هنوز یک تصمیم، یک انتخاب، یک مخالفت، یک اعتراض و... این‌چنین به بحران و آشوب مبدل می‏شود؟ چرا هیچ سازوکار و مکانیسمی برای مدیریت این‌گونه قضایا اندیشیده نمی‌شود؟ مقصر کیست؟ ساختار سیاسی یا سوژه‏های انسانی؟ به نظر می‏رسد هم ساختار سیاسی و هم سوژه‏های انسانی در بروز و ظهور این قضایا مقصر هستند؛ اما در این جستار به این بخش نمی‏پردازیم و قصد داریم از «وضع بشری» جامعه سخن بگوییم که به‌تدریج تصویری هولناک از خود به نمایش می‌گذارد!

هانا آرنت در کتاب «وضع بشری» سه مرحله فعالیت برای انسان‏ها توصیف می‌کند: 1. «تقلا یا تلاش برای معاش» (Labour)؛ در این مرحله، تا حدی انسان‏ها به‌نوعی حیوان هستند؛ یعنی تلاش می‏کنند که خود را زنده نگه دارند؛ به‌طوری‌که ما و حیوانات در این زمینه تفاوت چندانی نداریم! اما فعالیت‏های عملی که ما را به‌عنوان موجودات انسانی از این رده خارج می‏کند، فعالیت‏هایی متمایز از تلاش معاش است. 2. «کار» (work) یکی از این فعالیت‏ها است که به‌وجود‌آورنده‏ دنیای متمدن انسانی است؛ دنیایی که زمینه زیست ما را به‌عنوان افرادی متمایز فراهم می‌آورد. 3. «عمل» (Action) سومین نوع فعالیت انسان است که به وضوح هرچه تمام‌تر، تمایز انسانی را آشکار می‌کند. در حقیقت، «عمل» نوعی فعالیت است که بیشترین ارتباط را با سیاست دارد؛ یعنی حضور فعالانه در عرصه عمومی. وقتی دست به «عمل» می‌زنیم، نشان می‏دهیم که موجودات آزادی هستیم. عمل، مایه‏ای ابتکاری و خلاقانه دارد و در‌عین‌حال همیشه آن (نوعی) تعامل است. به تعبیر دیگر، عرصه عمل مانند صفحه‏ای سفید نیست که ما هر طور دل‏‌مان خواست، آن را خط‏دهی کنیم. به جای آن ما باید نوآوری‏هایی را پیگیری کنیم که نیازمند همکاری دیگران است و پیشنهادهای خود را در عرصه اعمال و عقاید متعارض و گره‌خورده به هم، مطرح کنیم. باید بدانیم که «قدرت» انرژی‌ای است که به وجود می‏آید؛ آن هنگام که مردم با یکدیگر دست به عمل می‏زنند و از بین می‏رود؛ آن هنگام که مردم دست از عمل می‏کشند. حال، اگر وضعیت یک هفته اخیر جامعه را بر‌اساس این تقسیم‏بندی ارزیابی کنیم، به نظر می‏رسد هنوز بخشی از جامعه [که البته کم هم نیستند]، در مرحله اول یعنی «تلاش معاش» قرار دارند. در این نوع فعالیت اصل بنیادین، «استراتژی بقا» است که [البته در عرصه ساختار سیاسی و حزبی این رویه به‏ طریق دیگر اتفاق می‏افتد؛ یعنی همان «سیاست بقا» که عبارت است از خرد‌کردن دائمی و تضعیف بخش‏هایی از دولت و سازمان‏ها یا نهادهایی که احتمال می‏رود به وزنه‏ای در برابر قدرت مرکزی بدل شوند] هدف اصلی آن، «بقا و تأمین منافع شخصی» است؛ چیزی که در اتفاقات سال‏های اخیر بارها دیده شده است. متأسفانه در درگیری‏ اخیر، معترضان از نوع اول [تلاش برای معاش]، نه‌فقط طبق فعالیت اول رفتار کردند؛ به‌علاوه دقیقا خلاف فعالیت دوم یعنی «کار» عمل کردند؛ به این معنا که تجهیزاتی که زمینه زیست ما را به‌عنوان افرادی متمایز فراهم می‏آورد، تخریب كردند و به آتش کشیدند. این گروه افراد، در حقیقت سیاست مبارزه و اعتراض را ابزاری همگانی در راستای منافع و دل‏مشغولی‏های شخصی به کار گرفتند. راه و روش این افراد در حقیقت بر‌اساس توجه به منافع عمومی نبود؛ بلکه بر‌اساس‌این تصمیم‏گیری کردند که از وضعیت به‌وجود‌آمده چقدر عاید آنها خواهد شد. طبق نظر آرنت، اساسا «منافع عمومی و بهزیستی در نظام‏های جمهوری، برای آنهایی که به دنیا آمده‏اند که خرید کنند و برای آنهایی که زاده شده‏اند، از گرسنگی بمیرند، معنای چندانی نخواهد داشت»؛ بنابراین به اعتقاد ما، جامعه ما بیشتر گرفتار این دو قشر است و همواره از این دو طیف متضرر شده است. این گروه متأثر از دل‌مشغولی‏های خویش، معمولا مسیر اعتراضات و مبارزات [عمدتا سیاسی] را به سمتی سوق می‏دهند که «زود‌بازده» باشد. در درگیری اخیر، این مورد به وضوح دیده می‌شد؛ تخریب و چپاول بانک‏ها و فروشگاه‏های زنجیره‏ای و... . نکته مهم‏تر این است که متأثر از این نوع روش مبارزه، مسیر اعتراض دموکراتیک هم به بن‌بست می‏رسد. در بحران اخیر، صدای این طیف از معترضان، آن‌قدر بلند و گوش‏خراش بود که صدای معترضان دیگر را به معنای واقعی کم‏رنگ کرد! معترضان عادی، در یک آن خودشان را در وسط معرکه‏ای یافتند که شکل و فرم دموکراتیک نداشت و همانند سونامی ویرانگر بود؛ بنابراین همه مات‌و‌مبهوت ماندند و نتوانستند کنشی اعتراضی؛ آن‌هم به شکل مدنی از خود بروز دهند که به نظر می‌رسد مردم و معترضان عادی، بیشتر از اینکه از افزایش قیمت بنزین متضرر شوند، از خسارات وارده بر اموال عام‌المنفعه و مهم‌تر از همه از «خدشه‌برداشتن مسیر درست اعتراض و خاموش‌شدن چراغ کم‏نور مردم‏سالاری» زیان دیدند. متأسفانه هر روز که می‌گذرد، به میزان جمعیتی این دو طیف [به‌ویژه طیف گرسنگان] اضافه می‌شود و این به‌شدت هولناک است. باید چاره‏ای اندیشید. اینک نه‌فقط ثبات سیاسی؛ بلکه جان و مال و ناموس شهروندان هم در معرض خطر است! در پایان همراه کافکا از زمانه‌ خود سخت دلگیر می‌شویم و به زمانه‌‏ می‌تازیم و آن را به نقد می‌کشیم: «خود را در حال سقوطی بی‌امید می‌بینیم. نگاهی از پنجره به بیرون بیندازید و جهان را ببینید. این مردم به کجا می‌روند؟ چه می‌خواهند؟ در جهانی مختل زندگی می‌کنیم...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.