نصرتالله تاجيک، تحليلگر مسائل سياست خارجي:
عمان به دنبال توازن در منطقه است
روحاله نخعي
آيا حضور آقاي بنعلوي در تهران در مقطع کنوني، با حضور او مثلا پنج سال يا 10 سال پيشتر از اين به لحاظ اهميت و تأثير يکسان است؟ قبل از پاسخ به اين سؤال بايد به جايگاه عمان در منطقه نگاه کنيم. عمانيها رويکرد خاصي دارند و سعي ميکنند در بازي سياسي منطقه نوعي توازن استراتژيک در سياست خارجيشان ايجاد کنند. از اين منظر که نگاه کنيد، عمان هميشه درصدد است هم رابطهاش با عربستان را حفظ کند و هم با ايران؛ اما از جهت سوابق، تلاششان همواره در اين است که تنشها در منطقه افزايش پيدا نکند. هرموقع احساس ميکنند مسائل به سمتوسوي تنش بيشتر ميرود، تلاششان را بيشتر ميکنند و سعي ميکنند از توانمنديهاي سياست خارجيشان استفاده کنند، مخصوصا ارتباطاتشان با آمريکاييها و از طرف ديگر با ايران را حفظ کنند تا ارتباط برقرار و تبادل پيام انجام شود. بعضي مواقع، دستورالعمل مشخصي دارند؛ مثلا آمريکاييها يا ما پيامي داريم و از آنها درخواست ميکنيم منتقل کنند، اما خيليمواقع عمانيها با ابتکارعمل خودشان کار ميکنند. به هر صورت ضربهپذيري کشورهاي حاشيه خليجفارس محرز است و اگر تنشها افزايش پيدا کنند، از لحاظ سياسي، امنيتي و اقتصادي متضرر خواهند شد. يک ويژگي ديگر عمانيها در ميان شش کشور جنوب خليجفارس اين است که از منظر فرهنگي، هم به دليل بافت مردمي و هم از جهت سوابق تاريخي و نقشي که ايران پيش از انقلاب در حفظ سلطنت سلطان قابوس داشته است، نزديکترين کشور به ايران هستند؛ بنابراين با اين ظرفيتها عمانيها همواره درصدد ايجاد پل ارتباطي بين ايران و کشورهاي ديگر مانند آمريکا هستند. به پرهيز از تنش بهعنوان انگيزه عمانيها در اين رويکرد اشاره کرديد. آيا بهجز اين، انگيزههاي ايجابي هم در اين اقدامات عمان هست؟ بعد از تحولات منطقه، مشخصا بعد از ساقطشدن پهپاد آمريکايي و بعد از سلسلهتحولات مربوط به مسائل نفتکشها و شرايطي که طي شد، ما دست برتر را در منطقه داشتيم و سياست خارجي ما در نقطه قوت بود. در اين شرايط به دليل گرفتاري ترامپ به مسائل داخلي و مشخصا استيضاحش درمجموع، هم در ارتباط با اروپا، هم در منطقه و هم در سوريه شرايطي بود که ما دست بالا را در منطقه داشتيم و اين باعث شد که سياست خارجي ما هم در نقطه قوت قرار گرفت. اين البته منهاي تحولات اخير در ايران و جريانات بنزين و اتفاقات مابعدش بود. از طرف ديگر، اقدام نپخته ترامپ در خروج از برجام رخ داد و اضافهبرآوردي داشت که فکر ميکرد با خارجشدن او از توافق، همپيمانانش در برجام هم بيرون ميآيند و بيرون از برجام اردوگاه جديدي شکل ميدهند که خوشبختانه غلط از آب درآمد. اينها باعث شد که با نوع بازي ما و تحولات منطقهاي خليجفارس و مسائل داعش، ما دست برتري داشتيم و ميتوانستيم امتياز بيشتري از ترامپ بگيريم. باز اين قبل از وقايع عراق و اتفاقات ديگر اخير بود. الان نميخواهم بگويم شرايط خيلي فرق کرده، اما مثل دو ماه پيش نيست. شايد دو ماه پيش اگر قصد و غرضي در نشستن با ترامپ داشتيم که نداريم، قطعا دستاورد بيشتري ميداشتيم و الان طبيعتا دستاورد کمتري خواهيم داشت. خواست جمهوري اسلامي اين است که اگر ترامپ قائل به مذاکره و تعامل هست، به برجام برگردد و اجازه دهد کار داخل برجام پيش برود و چرخ را از اول اختراع نکنيم و روند 12،10 ساله مذاکرات هستهاي را يکباره کنار نگذاريم. بعيد ميدانم با اين مقطعي که الان ترامپ در آن قرار دارد، شرايطي باشد که بتوانيم کنار بياييم. طبيعتا منتظر مشخصشدن استيضاح ترامپ و انتخابات آمريکا هستيم و بايد به وضعيتي برسيم که مطمئن باشيم در حالت ثبات با طرف آمريکايي وارد مذاکره ميشويم. درعينحال نميگويم که سفر بنعلوي در اين شرايط سفر خوبي نيست، اما بيشتر آن را در ضريب منطقهاياش مفيد ميدانم که اگر بتوانیم با سلسلهتحرکاتي که ايران در راستاي طرح صلح هرمز انجام داد، از اين سفر براي رايزني در جهت يک طرح منطقهاي پخته استفاده کنيم و همکاريهاي منطقهاي را شروع کنيم، به عقيده من شايد دستاورد بيشتري داشته باشيم تا صرفا در جهت مسائل بين ايران و آمريکا. آيا هنوز هم ميتوان عمان را بهعنوان ميانجي در منطقه شناخت؟ عمانيها ظرفيت خوبي در تعاملات بينالمللي دارند. اين يک ويژگي در سياست حکومتشان است که از جامعهشان برميآيد. بستر مذهبي عمان و مسائل اجتماعيشان و آسيبپذيریشان در مقابل عربستان شرايطي به وجود ميآورد که براي توازن آن سعي ميکنند هميشه با جمهوري اسلامي رابطه مطمئني داشته باشند. عمانيها مذهب اباضي دارند که متفاوت با مذاهب ديگر اهل سنت، خصوصا با وهابيهاست. علاوهبراينها، در دوران پس از انقلاب در مقاطع مختلف با اقداماتشان به نفع آمريکا و به نفع جمهوري اسلامي در برابر آمريکا، سعي کردهاند مشکلات دو کشور را حل کنند. بنابراين به دليل انعطافپذيري، قدرت بازي و تعامل و ارتباطاتشان با بخشهاي مختلف دولت آمريکا، فکر ميکنم از جهت ايجاد ارتباط کاملا داراي توانمندي هستند. بحث ميانجيگري متفاوت است. بايد کسي باشد که داراي تأثيرگذاري نسبي بر دو طرف باشد. ايجاد ارتباط و تبادل پيام لزوما آن را نميخواهد. در هر صورت عمان ظرفيت ارتباط را دارد، ولي در مقابل اگر فرض بر اين باشد که بخواهد قضاوت کند در اين زمينه که در ايجاد ارتباط و حل مشکل ما کارشکني ميکنيم يا آمريکا، احتمالا چنين ظرفيتي نخواهد داشت؛ يعني ظرفيتي که بخواهد چنين قضاوتي کند و دو طرف از قضاوت او تمکين کنند. با توجه به شرايط و رويکردهاي اخير آمريکا، آيا ممکن است اين کشور دوباره از کانال عمان براي ارتباط استفاده کند؟ آمريکاييها، يعني مشخصا ترامپ، ميخواهند با شرايط خودشان مذاکره کنند. اينکه ما به تفاهم نميرسيم، يک دليلش اين است که ما شرايط خودمان را داريم و آنها شرايط خودشان و نقطه مشترک پيدا نميشود؛ ولي ترامپ در اين مقطع، هم به لحاظ شرايط خودش و هم به لحاظ شرايط منطقه، علاقهمند نيست کارها به گونهاي رقم بخورد که دستش خالي شود و او را در شرايط عکسالعمل قرار دهد که ناچار باشد امتياز زيادي به ايران بدهد؛ بنابراين اگر هم پيامي از سوي آمريکا در کار باشد، احتمالا مربوط به منطقه است. رياض چطور؟ احتمال اين هست؛ يعني عمانيها علاقهمندند که تنشها بين دو قدرت منطقهاي زياد نشود و اين يک موضوع است که براي خودشان مهم است. دوم اين است که براي عمانيها مسئله يمن و چگونگي حلش برايشان اهميت دارد. من هم اطلاع مشخصي ندارم و در رسانهها ديدم که ممکن است پيامي از آمريکا در کار باشد؛ ولي ممکن هم هست که به سعوديها مربوط باشد و علاقه خود عمانيها به مسئله يمن هم مؤثر است. ممکن است در اين زمينه؛ يعني در کاهش تنشها بين ايران و عربستان توفيقي هم داشته باشند؟ فکر ميکنم جمهوري اسلامي هم علاقهمند است که در اين مقطع مسائل را منطقهاي حل کند. مسئولان در اين زمينه پيگيريهايي هم داشتهاند و قبلا درباره يمن و مسائلي که مردم يمن با آن مواجهاند، تلاش کردهاند. در روابط دوجانبه ايران و عمان هم مسئلهاي هست که در اين سفر بررسي شود يا موضوع فقط مسائل چندجانبه است؟ ميتواند باشد. ظرفيتهاي خوبي براي همکاري بين دو کشور هست. من اطلاعاتي دارم که تجار ما علاقهمندند در عمان بيشتر فعاليت داشته باشند؛ ولي به نظر ميآيد که هنوز با وجود تلاشهاي عمان يا طرف ايراني، ما نتوانستهايم در اين زمينه توفيق داشته باشيم و در بخشهايي مثل انرژي يا صنعت يا مسائل زيرساختي در عمان، بخش خصوصي ايران حضور فعالي ندارد. توصيه من به مسئولان اين است که اگر اين قضيه را هم در رابطه دوجانبه داشته باشيم و به سازوکار اجرائي برسيم، فکر ميکنم بخشهايي از کشورمان در حوزههاي انرژي يا مهندسي يا تجاري علاقهمندند که در آنجا فعاليت داشته باشند يا حتي سرمايهها را از دیگر کشورها مثل ترکيه و امارات به آنجا منتقل کنند. درباره خود شما گفته ميشد که بعد از ماجراي زندان خانگي در بريتانيا در سال 91 به کمک عمان به کشور بازگشتيد. اين درست است؟ خير، من شخصا معتقدم در دادگاه قضائي برنده شدم؛ ولي از آن نظر که عمانيها قبلا در انتقال چند شهروند آمريکايي از ايران به آمريکا اقدام کرده بودند، علاقهمند بودند که در افکار عمومي ايران توازني برقرار کنند و اينگونه تلقي شود که عمان کمک کرده است. از طريق وزارت خارجه از من خواسته شد که با اين تلقي همراهي کنم؛ ولي من همچنان معتقدم نقشي در پرونده نداشتند؛ چون من هيچ وقت در آن شش سال حضورشان را حس نکردم؛ چه پيدا و چه پنهان. در مسير حرکت به ايران هم عمان نقشي نداشت؟ من موقعي که حکم برائت را گرفتم، ميخواستم با ايراناير بيايم؛ ولي وزارت خارجه از من خواست که با پرواز عماني بيايم؛ وگرنه نقشي نداشتند. بههرصورت براي منافع خودشان و در راستای روابط دوجانبه اين اقدام را کردند. در راستای بهرهبرداريهاي سياسي خودشان در مقابل عربستان سعودي، مصاحبهاي هم در پاويون آنجا با من داشتند. من در تماس مستقيم با سلطان قابوس از اقدامشان تشکر کردم؛ اما از اين زحمت و از درک مسائل منطقه، نه از دخالت در حل پرونده. عمان الان ميتواند در زمينه تبادل زنداني يا آزادي ديپلماتها نقشآفريني کند؟ مثلا در پرونده آقاي اسدالله اسدي، ديپلمات ايراني در وين. اگر دو طرف اراده داشته باشند، بله. ظريف در دو سفر قبلي خود به نيويورک اعلام کرده که حاضر است در اين زمينه قدم بردارد؛ ولي آمريکاييها استقبال نکردند. اگر اراده وجود داشته باشد، زمينه خوبي است. من هميشه گفتهام که شهروندان، ضعيفترين حلقه آسيبپذير هستند و دولتها بايد مشکلاتشان را با هم حل کنند و نه از طريق شهروندان. اگر شهروندي آمريکايي يا حتي دوتابعيتي ايراني-آمريکايي در اين جا هستند يا ما شهروندي داريم، چه در آمريکا چه در دیگر کشورهاي غربي و اروپايي، به عقيده من اين زمينهاي خوب و رويکردي انساني است و بايد اين ديوار بياعتمادي را از جايي سوراخ کنيم و من فکر ميکنم همين مسائل انساني بهترين حلقه است. در دهه ۷۰ ديپلماسي پينگپنگي نيکسون با چين جواب داد. چهبسا همين زمينه خوبي براي حل مشکل ايران و آمريکا باشد. اما به دليل اهداف غيرشفاف، شخصيت، رويکرد، تمايلات و خواستهاي ترامپ که ميخواهد با مدل رفتاري خودش توافقها را رقم بزند، من بعيد ميدانم شدني باشد؛ ولي بههرصورت آزمايش آن بيضرر و مفيد است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.