نگاهي مختصر به وضعيت آواز ايراني
امروز با انواع «آکروباتبازيهاي خوانندگي» روبهرو هستيم
محسن کرامتي. استاد آواز
طرح موضوع وضعيت «آواز سنتي» و دلنگراني از سرنوشت و آينده اين هنر از سالهاي دور هرازگاه پيش آمده است.
دلايل دلنگراني از وضعيت آواز را بهسادگي ميتوان به استقبالنکردن از توليدات موسيقايي در قالب موسيقي دستگاهي يا به تعبيري «سنتي» مربوط کرد. دراينباره بارها شنيدهايم که چون موسيقي ايراني «طربانگيز» نيست و بيشتر «حزنانگيز» است، مردم کمتر تمايل به آن نشان ميدهند. اين ايراد را زماني ميتوان موجه دانست که تمام طيفهاي مخاطب موسيقي سنتي به آن باور داشته باشند. واقعيت اين است که موسيقي دستگاهي ايراني مخاطب خاص خود را دارد و با ذائقه جوانان سازگار نميشود. فقدان عنصر «ريتم» يک عامل بسيار مهم براي دورنگهداشتن جوانها از موسيقي دستگاهي به طور اعم از آواز سنتي به طور خاص است. البته بحث در اين باب مجال ديگري ميطلبد؛ ضمن اينکه همه گناه بر ذمه موسيقي نيست و عوامل خارج از موسيقي هم دراينميان دخيل هستند. تا زماني که موسيقي، تنها از طريق رسانه راديو به گوش مخاطب ميرسيد و زمان پخش آن هم محدود به کمتر از نيمي از يک ساعت بود، اينهمه گلايه از آواز مطرح نميشد! ازجمله عواملي که باعث بهوجودآمدن شرايطي شد که موسيقي و آواز ايراني در مظان اتهام قرار بگيرد، ظهور نوارکاست و توليد موسيقي با استفاده از اين وسيله بود. توليدکنندگان و مجريان موسيقي يکباره خود را به توليد موسيقي بر حسب فرمايش زمان نوارکاست مجبور و مکلف ديدند. براي پرکردن يک ساعت و گاه بيش از آن زمان توليد موسيقي معادل آن بهناچار، زمان اجراي موسيقي و همينطور آواز، کش پيدا ميکرد و اين خود عامل خستهکنندگی ميشد. زمزمههاي خستهکنندهبودن موسيقي ايراني به همان دوران بازميگردد. سپس وضع محدوديتهاي شديد براي موسيقي، به تبع آن براي فعالان عرصه موسيقي به آتش انتقادها دامن زد. شنيدن صداي تعداد انگشتشماري خواننده که آوازهايشان هم نبايد کوچکترين شائبهاي از طرب ميداشت، باعث رويگرداني هرچه بيشتر مخاطبان از موسيقي سنتي شد و در عوض توليدات موسيقايي بهاصطلاح آن طرف آب، مورد استقبال قرار گرفت! از فضاي وسایل نقليه عمومي تا قفسههاي نوارفروشيهاي غيرمجاز و آرشيوهاي خصوصي، ميتوان انواع موسيقي وارداتي از آن سوي مرزها را ديد و شنيد. اين يک روي داستان بود! اما روي ديگر دليلي کاملا خصوصي و اين بار از ناحيه اهالي موسيقي داشت. شيوع اين جمله قصار که «خوانندهسالاري بايد خاتمه پيدا کند»، دومين و شايد اصليترين دليل هرچند ناپيداي خوارشمردن و دوريجستن از آواز ايراني بوده است! جوانهاي معدودي هم که به موسيقي ايراني گرايش نشان ميدادند، با نوعي نگاه تحقيرآميز به آواز و خواننده آواز ايراني مينگريستند. اين جبههگيري اهل موسيقي در برابر يکديگر تا به امروز همچنان جريان دارد و نتيجهاي جز دلزدگي در ميان اهالي و علاقهمندان موسيقي نداشته است و علاوهبراين، آن تعداد خواننده هم که نميتوانستند آواز را ناديده بگيرند، در پي يافتن راههايي براي مقابله با موج خوانندهستيزي و توجيه حضور خود برآمدند. «نوآوري» نخستين ايدهاي بود که به ذهنها آمد. حالا با آوازهايي روبهرو ميشويم که براي نوشدن به شعر نو متوسل شده بودند؛ ترکيبي ناخوشايند که هم شعر شاعر را مُثله ميکرد و هم آواز و موسيقي را! اينگونه رويکرد نوجويانه تا همين امروز نيز استمرار پيدا کرده است. چاره ديگر ظاهرا بهرهگيري از عنصر سرعت بود. آوازِ به نظر بعضي ملالآور و کشدار، بايد تحرک مييافت و چه چيزي بهتر از سرعت اجرا ميتوانست اين نياز را پاسخگو باشد. امروز با انواع «آکروباتبازيهاي خوانندگي» روبهرو هستيم که آهنگسازان جوان به خوانندگان تحميل ميکنند. تندخواني و تندنوازي تا حدي که گوش انسان گاه حتي قادر به تفکيک شنيداري کلمات و جملههاي خواندهشده يا نواختهشده نيست! گويي عنصر «سکوت» ازاينپس جايي در موسيقي نبايد داشته باشد! ماحصل کلام اينکه آواز ايراني اين روزها گرفتار عوارضي شده که بيشترين علل آن را نه در ضعفها و کاستيهاي بالقوه آواز؛ بلکه در عوامل بيرون از خود موسيقي بايد جستوجو کرد. «آموزش آواز» نيز که بنيادساز و پايه موسيقي آوازي است؛ درحالحاضر وضعيت نابساماني دارد که به اين نابساماني هم هنرآموز و هم هنرجو دامن ميزنند. آموزگاري که خود هنوز مبادي و مقدمات هنر را نميداند، با سوءاستفاده از آشفتهبازار و با تبليغ و هياهو براي خود دکاني بنا ميکند و هنرجوي ناآشنا و تازهوارد که ارزشيابي و ارزشگذارياش مبتني بر شهرت آموزگار است، نهايتا به انتخابي نادرست مبادرت ميورزد و سالهاي زيادي از عمر پرارزش خود را بدون کسب نتيجه تلف ميکند. عامل ديگري که در ايجاد اين نابساماني سهم دارد، تنگنظريها و اعمال سليقههاي شخصي است. هنرجويي که پس از سالهاي طولاني سرگرداني و صرف عمر سرانجام در جايگاهي قرار ميگيرد که ارزيابي و قضاوت شود، با بدترين برخوردها مواجه ميشود. داوري که آن سوي ميز نشسته به خود اجازه ميدهد که طومار هويت و وجود هنرجوي بيگناه را در هم بپيچد و او را از آواز و آوازخواني و هرچه نام هنر دارد، بيزار کند. گاهي ديدهايم که هنرجوي مظلوم صرفا به خاطر اينکه نزد فلان معلم کار کرده که داور با او مشکل داشته است، بايد اين وضعيت را تحمل کند. داور فلان معلم را به رسميت نميشناسد، هرچند که خود ميداند مرتبه و صلاحيتش بالاتر از اوست و با فلان روايت از رديف مشکل دارد و اصولا آن را فاقد ارزش ميشمارد و چون هنرجو آن رديف را فرا گرفته، از نظر داور مردود است؛ بنابراین بايد تاوان عناد داور با عواملي بيرون از تواناييهايش را پس دهد. در نظر بگيريد آن خواننده جواني را که اتفاقا از همه اين هفتخان با موفقيت عبور کرده و جذب بازار کار شده است. اکنون با نوازنده يا آهنگسازي روبهرو ميشود که هرچند تمام هستياش مرهون رديف و موسيقي دستگاهي است؛ اما حالا با رديف و چارچوب موسيقي دستگاهي مشکل دارد و به دنبال نوآوري است. کسي نيست که بگويد هر «نوازنده»اي لزوما «آهنگساز» نيست و مقوله خلاقيت ربطي به دانش و معلومات صرف ندارد و نوآوري مستلزم برخورداري از شناخت کامل و نيز قريحه ذاتي است. هستند برجستهترين موسيقيدانهايي که عمري را صرفا به رهبري ارکستر و اجراي آثار آهنگسازان ديگر صرف کردند و هيچگاه به آهنگسازي نپرداختند؛ ولي در سرزمين ما هر کسی که دست به ساز دارد، آهنگساز هم هست. بديهي است که در چنين شرايطي توليدات موسيقايي روزبهروز بيهويتتر و بيسروتهتر و مأيوسکنندهتر خواهد شد و سرنوشت آواز نيز از اين شيوه باب تبع بعضي که به قاعده بدل شده است، مستثنا نخواهد ماند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.