روانکاوی منازعات خاورمیانه
ادوارد سعید، نظریهپرداز و فعال سیاسی فلسطینی - آمریکایی، از معدود چهرههایی است که هم در غرب تأثیرگذار بود و هم در خاورمیانه. سعید از بنیانگذاران نظریه پسااستعماری است که نظریه شرقشناسی محصول پروژه فکری اوست. شهرت سعید از یک سو به آثارش در زمینه نقد ادبی و نظریه پسااستعماری برمیگردد که عمدتا متأثر از دیدگاه نظری و روششناسی میشل فوکو است و از سوی دیگر به دفاع قاطع او از استقلال فلسطین و حقوق بشر. سعید در ایران نیز متفکری کاملی شناختهشده است و برخی از مهمترین آثارش به فارسی ترجمه شدهاند، از جمله میتوان به بخشهایی از «شرقشناسی» (ترجمه عبدالرحیم گواهی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی)، «نقش روشنفکر» (ترجمه حمید عضدانلو، نشر نی)، «اومانیسم و نقد دموکراتیک» (ترجمه اکبر افسری، کتاب روشن) و «فرهنگ و امپریالیسم» (ترجمه اکبر افسری، انتشارات توس) اشاره کرد. آثار سعید در سالهای آخر عمرش بیش از پیش سیاسی شد. او در کتاب «مسئله فلسطین» (1979) نشان میدهد که چگونه غربیها اعراب را معضل، بیریشه و بیمغز معرفی کردهاند. در همین راستا، پروژه نظری سعید معطوف بود به برقراری گفتوگویی انتقادی میان شرق و غرب تا از این طریق سنت پیشرو و رادیکال «آزادی، برابری و برادری» در هر دو جهان محقق شود. او در مجموعه آثار خود ریشههای مدرن علوم انسانی را بررسی میکند و از این طریق به نقد درماندگیهای شرق میپردازد. از جمله آثارش در این زمینه رساله کوتاه «فروید و غیراروپاییها» است که در آن به یک بحث روانکاوانه - سیاسی از معضل خاورمیانه و تضاد لاینحل و آشتیناپذیر اعراب و اسرائیل میپردازد. او این کار را با توجه به متن رساله «موسی و یکتاپرستی» فروید انجام میدهد. فروید هم یهودی بود و هم مؤسس روانکاوی و در این کتاب به ریشههای باستانی دیانت یهود میپردازد. «فروید و غیراروپاییها» متن يك سخنراني سعید در سال 2001 است که در آن سیاست و اخلاق را در خاورمیانه از منظر فرویدی بررسی میكند. در واقع این مقاله بازخوانی سعید از فروید است. در زمانه فرويد واقعيتهاي مصريان و تاريخ غني مصر كهن در پژوهش اروپاييها مورد توجه، استفاده و بازنمايي قرار گرفت. فروید همواره میکوشید هویت غیراروپایی یهود را کماهمیت جلوه ندهند. هرچند در بستر استدلال فروید يهوديت مدرن و يهوديان اساسا اروپايي در نظر گرفته ميشوند. این مسئله سعید را به فکر واداشته بود. او در اين سخنراني عبارت «غيراروپايي» را به دو شكل به كار ميبرد: كاربرد اول مربوط به زمان حيات فرويد است و ديگري پس از مرگ او در سال 1939. امروز هر دو کارکرد در خوانش اثر فرويد كاملا به کار میآیند. سعید بر این باور بود که فروید مسحور هر آن چيزي بود كه بيرون از محدوده خرد عرف و البته خودآگاهي قرار دارد و از اين منظر پروژه او سراسر درباره «ديگري» است، اما ديگري آشنا براي خوانندگاني كه بهخوبي با فرهنگ يوناني- رومي و عهد عتيق عبراني و هر آنچه بعدها در زبانها، ادبيات، علم، مذاهب و فرهنگهاي مدرن اروپايي از اينها مشتق شد، آشنايي داشته باشند. در نظر سعيد، برخلاف روح متن تأملبرانگيز فرويد، قانون يهود اين گشودگي هويت يهودي به پيشينه غيريهودي را نقض، سركوب و حتي ملغي كرد. فروید این مسئله را به دقت بيان کرده بود، چراکه اسرائیل لايههاي درهمپيچيده گذشته را محو کرده بود. بخش دوم كتاب «فروید و مسئله غیراروپاییها» پاسخ ژاكلين رز، روانكاو لاكاني و نظريهپرداز فمينيست معاصر، به ادوارد سعيد است. در اين بخش اين پرسش مطرح میشود كه «آيا فرويد نيز همچون بسياري ديگر رگههايي از صهيونيسم در خود ندارد؟». رز بر این باور است که رهايي از توهم هويت ناب و دستنخورده كاري است به غايت دشوار، ازاینرو نه از يك هويت متفرق يا يك شكاف كه از هويتي شكسته سخن ميگويد؛ اما در نظر سعيد، فرويد از تندادن به تفكيك و تقلیل مسئله هويت به دستههاي مذهبي يا ملي سر باز ميزند كه بسياري را شيفته خود كرده است. خوانش سعيد درعینحال تمثيلي سياسي و نوعي سوگواري است. فرويد در پي دلداري نیست، بلكه تفسير او خراش و زخمي است بر احساسات هويت جمعی. بر همین اساس سعيد با ارجاع دوباره به فرويد، «موسي و يكتاپرستي» را تمثيلي سياسي در عصر حاضر میداند و ميگويد رابطه منقطع چندپاره، مشكلزا و گاهي خودانكاري فرويد با يهوديبودنش ميتواند الگويي براي هويت در جهان امروز باشد. معالوصف، عمر فرويد كفاف نداد تا همه مصائب جنگ جهانی دوم و حتي مهمتر از آن، شکلگیری اسرائيل و بلوا و خشونتی را كه با ايجاد و استقرار اسرائيل در فلسطين برپا شد به چشم ببیند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.