نبرد برابرترها با نابرابرها
فريدون مجلسي
وقتي آمريکا بمبهاي هستهاي خود را روي شهرهاي هيروشيما و ناکازاکي ژاپن انداخت، جنگ جهاني دوم پايان يافت. آمريکا ابرقدرت شماره يک شد. رقيبش شوروي که داعيه سلطه بر جهان را داشت، ماستهايش را کيسه کرد. در حالي که بر خلاف تعهد نيروهايش را از ايران خارج نکرده بود، با يک اشاره آمريکا نيروهايش را خارج کرد و به مردم آذربايجان و ارتش ايران فرصت داد حاکميت ملي را مستقر کنند. کمونيستهاي ستيزنده ناگهان صلحطلب شدند و در و ديوار شهرها را نقش کبوتران صلح که شاخه زيتون به منقار داشتند، پوشاند. انجمنهاي صلح برپا کردند و مردم را به خود جلب کردند. اما دولت شوروي که اکنون دست به عصا شده بود، بيکار ننشست. سه سالي برنيامد که بمب اتمي خودش را منفجر کرد. بيدرنگ تبديل به ابرقدرت شد و کبوتران صلح را مرخص کرد. در آن زمان آزمايشهاي انفجاري هستهاي را در هوا و روي زمين و حتي در دريا انجام ميدادند. هنوز از آثار ثانوي آن و خطرات آلودگي ديرپاي پرتوهاي اتمي آگاه نبودند. تدريجا که دستاندرکاران نظارت و بازرسي و اقدامات ميداني انفجارهاي آزمايشي به سرطان مبتلا شدند و يکي پس از ديگري مردند، تازه فهميدند بيماري و مرگ مادام کوري نيز که مقاديري راديوم جداسازي و تغليظشده خود را در جيب روي سينهاش گذاشته بود، به همين دليل بوده است. اين آگاهيها و نيز ترس از کشتار جمعي مردم بيگناه شهرها در اثر استفاده از اين سلاح مرگبار بهانهاي براي برانگيختن انديشمندان جهان به تبليغ براي جلوگيري از گسترش اين سلاح شد. اما مگر ميشد انگلستان را که هنوز هم به پايداري تابش خورشيد در امپراتورياش ميباليد، ناديده گرفت؟ انگلستان نيز بمب خود را آزمود و وارد باشگاه برابرترها شد. آيا فرانسه فاتح ناپلئوني جنگ دوم جهاني که هنوز بقاياي استعمارياش در آفريقا و آسيا و جزايري در آمريکا برجاي بود، ميتوانست از همگنان عقب بماند؟ آنها هم بمبشان را ساختند و آن را سلاح بازدارنده ناميدند و به باشگاه پيوستند. بعد نوبت غول چين بود، بايد جاي خود را در شوراي امنيت سازمان ملل با حق وتو باز مييافت و عضويت در آن باشگاه استثنائي مستلزم داشتن ابزار لازم بود. آنها هم بمبشان را ساختند. اما چين و هند و غول بزرگ آسيايي رقيب يکديگر بودند. مگر ميشد هند را در برابر مائوتسه دونگ تنها و بيسلاح رها کرد و آن کشور را با جمعيت و وسعتي 10 برابر و شش برابر هر يک از کشورهاي انگليس و فرانسه، از اين «حق!» محروم کرد. هند هم با انفجار خود وارد باشگاه برابرترها شد.در آن زمانها شاه سابق ايران هم که در فکر توسعه بهرهمندي از انرژي هستهاي بود، براي احداث شش نيروگاه هستهاي با فرانسه و آلمان قراردادهايي بسته بود شايد او هم بدش نميآمد که عضو باشگاه شود، اما در آن زمان اعضاي باشگاه به اين فکر افتادند که براي حفظ امتياز ويژه خودشان هم که شده عضويت در آن باشگاه را انحصاري کنند. پس پيماني بينالمللي براي جلوگيري از گسترش جنگافزارهاي هستهاي [1968] يا انپيتي
وضع و با تمهيداتي کشورهاي جهان را به امضاي آن وادار کردند. بعضي از اعضاي سازمان ملل به بهانههايي عضو آن نشدند. مثلا اسرائيل به بهانه اينکه موجوديتش مورد قبول همسايگان نيست و ظاهرا در همان زمان با حمايتهایي مشغول ساخت بمب خودش بود، به آن نپيوست. مصر که خود را رقيب اسرائيل ميدانست، به دليل نپيوستن اسرائيل به عنوان امکان عمل متقابل به آن نپيوست. پاکستان به دليل اينکه در جنگهايي از سوي هند تهديد شده و رقيب آن کشور است، به آن نپيوست و بعدها بمب خودش را ساخت و اندکي تحريم را هم تحمل کرد. برخي هم آن را بمب متقابل ناميدند. ايران با پيشبيني سرمايهگذاري گسترده در نيروگاهها نياز به تأمين سوخت داشت که فرانسويها تأمين آن را بر عهده گرفتند به شرط آنکه ايران انپيتي را امضا کند و ايران براي اطمينان از دريافت اورانيوم غنيشده براي نيروگاههايش با خريد 10 درصد از سهام يک شرکت فرانسوي غنيسازي اورانيوم زيرمجموعه اوروديف براي تأمين اورانيوم مورد نياز خود در سال 1969 اقدام کرد. همزمان عضويت در پيمان انپيتي را نيز پذيرفت.اينها اشاراتي به پيشينه نگراني جهان از گسترش جنگافزارهاي هستهاي بود، اما موضوع روز بينالمللي پاکسازي جهان از سلاحهاي هستهاي به کل جهان مربوط است. در واقع اين حق جهانيان است که به اين باشگاه برابرترها که ميتواند سوءاستفاده در تحميلهاي به زيان سايرين شود، پايان دهند. به عبارت ديگر، ممانعت کشورهاي عضو انپيتي از دستيابي به سلاحهاي هستهاي به کشورهاي عضو حق ميدهد که ادامه اين ممنوعيت را مشروط به الزاميشدن عضويت همه کشورهاي جهان کنند. تجربه ايران نشان ميدهد برخي ايرادها را که به ايران وارد ميکردند، به معاهده انپيتي مرتبط ميدانند و مثلا درباره اسرائيل به عدم عضويت آن در انپيتي استناد ميشود. گويي عدم عضويت در آن نوعي امتياز باشد! وقتي معاهدهاي جهاني شد ديگر عدم عضويت هيچ کشوري موجب مستثناشدن از تعهدات عمومي نميشود. عضويت در انپيتي به کشورهاي متعهد حق ميدهد که متقابلا خواهان پاکسازي جهان از تسليحات هستهاي باشند. يعني حتي کشورهاي مفتخر به عضويت در باشگاه نابرابران هم بايد يا به عضويت در انپيتي تن دهند يا در آينده در انتظار خروج ديگران از باشگاه انپيتي و پيوستن آنان به باشگاه نابرابران باشند!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.