انتخابات اسرائیل، اعراب و ایران
سیدمحمدهادی موسوی . کارشناس سیاسی
در انتخابات اسرائیل هیچکدام از دو ائتلاف «لیکود» و «آبی- سفید» نتوانستند کرسیهای لازم برای تشکیل کابینه را کسب کنند و به ائتلاف با احزاب کوچکتر نیاز دارند. یکی از این ائتلافها، «لیست مشترک» است که توانست 13 صندلی کنست را به دست بیاورد. این ائتلاف نیز تمایل خود به نخستوزیری «بنی گانتس»، رهبر ائتلاف آبی- سفید را اعلام کرده است. در دو دهه اخیر، احزاب عرب اسرائیل، هیچگاه به ائتلاف احزاب اسرائیلی ملحق نشده بودند، ازاینرو ابراز حمایت مشروط این ائتلاف از نخستوزیری بنی گانتس برای منطقه از جمله ایران، بسیار بااهمیت است. در حدود نیمقرن، اسرائیل بهعنوان بزرگترین مشکل اعراب در منطقه تلقی میشد. این تفکر، هم در بدنه حاکمیتی کشورهای عربی و هم در تودههای مردم جاری بود؛ اما با افزایش تنشهای بینالمللی حول مسئله هستهای ایران، اسرائیل توانست جای دوست و دشمن را عوض کند. در سالهای اخیر، بسیاری از حاکمان عربی، ایران را مشکل اصلی خاورمیانه دانسته و به مرور این تفکر در بدنه اجتماعی کشورهای عربی نیز رسوخ کرده است. بهارهای عربی، ظهور داعش و سیاست زیگزاگی گروههای فلسطینی در قبال ایران نیز بر تشدید تفکرات ضد ایرانی و فراموشی «آرمان فلسطین» نزد اعراب منطقه افزوده است. در همین مدت، اسرائیل و رسانههای عربی و غربی، سعی کردند مدل همزیستی مسالمتآمیز اعراب و اسرائیل را تبلیغ کنند. این تبلیغات، تا حد زیادی مؤثر واقع و باعث شده تقابلهای دینی (اسلام و یهود)، به تقابلهای نژادی (عرب-عجم) تبدیل شود. اسرائیل نیز از این شکاف بهخوبی بهره جسته است. میزبانی پادشاه عمان، بهعنوان نزدیکترین شریک ایران، از نتانیاهو در بحبوحه تقابلهای ایران و اعراب و ایران و آمریکا، نقطه عطف تلاشهای کشورهای عربی جهت عادیسازی روابط با اسرائیل در چند سال اخیر بود. قطر بهعنوان دیگر شریک استراتژیک ایران در منطقه نیز اولین کشور عربی است که دفتر حافظ منافع اسرائیل در یک کشور عربی را افتتاح و با وجود فراز و فرودهای مختلف، روابط خود با اسرائیل را در یک سطح، حفظ کرده است. روابط اردن، عربستان و مصر، بهعنوان سه کشور تأثیرگذار جهان عرب، با اسرائیل نیز مدتهاست از حالت اختفا خارج شده و در سطوح مختلف اقتصادی، سیاسی و نظامی گسترش یافته است. در سطح عمومی نیز تودههای مردم کشورهای عربی خواهان عادیسازی روابط با اسرائیل هستند. چند ماه قبل، همزمان با سفر مخفیانه هیئت کویتی به اسرائیل، کارزار کاربران کویتی جهت عادیسازی روابط با اسرائیل، با عکسالعمل امیر کویت همراه شد. راهاندازی حساب کاربری سفارت مجازی اسرائیل در کشورهای شورای همکاری خلیج فارس نیز با استقبال کاربران عرب مواجه شد. در داخل اسرائیل نیز روابط اعراب و اسرائیل رنگوبوی تازهای به خود گرفته است. در دو انتخابات برگزارشده در یک سال اخیر در اسرائیل، احزاب عربی توانستهاند تعداد کرسیهای خود را افزایش دهند و مورد حمایت بخشی از اسرائیلیهای میانهرو قرار بگیرند. در جریان انتخابات اخیر، «لیست مشترک» اعراب، مورد حمایت حدود صد استاد یهودی دانشگاههای اسرائیل قرار گرفت. در سالهای اخیر، فضای منطقه، هم در سطح حاکمیتی و هم سطوح تودهای، به سمت تعامل مسالمتآمیز اعراب و اسرائیل پیش رفته است. با این وضعیت، سیاست خارجی ایران دچار محدودیتهایی خواهد شد. ایران، اسرائیل را بهعنوان دشمن اول خود و مسلمانان در منطقه قلمداد کرده و همچنان پایبند به آرمان فلسطین است. از طرف دیگر، کشورهای عربی مانند کویت، عمان و قطر که نقش متعادلکننده روابط ایران و غرب و ایران و اعراب هستند، نهتنها این تفکر را پیگیری نمیکنند، بلکه بهعنوان پیشروترین کشورها در بهبود روابط با اسرائیل قلمداد میشوند. در چنین شرایطی، ایران در حال معرفی طرح توافقنامه جامع امنیتی منطقهای با همسایگان با نام «ابتکار صلح هرمز» بوده و معتقد است امنیت منطقه خلیج فارس، درونزا بوده، ازاینرو خواهان خروج کشورهای دیگر از منطقه و ایجاد امنیت پایدار براساس منافع کشورهای منطقه است؛ اما ازآنجاکه اسرائیل دشمن اول ایران و شریک سیاسی بسیاری از کشورهاست، اجرائیشدن و مؤثربودن این طرح با ابهامات جدی روبهرو است. دستیابی به تفاهم مشترک با کشورهای عربی منطقه بدون درنظرگرفتن نقش مخرب اسرائیل و روابط استراتژیک برخی کشورهای عربی با اسرائیل، منجر به شکنندهبودن توافقات خواهد شد. در شرایطی که روابط اعراب و اسرائیل، در سطح و عمق، روزبهروز عمیقتر میشود، تعامل دیپلماتیک با کشورهای عربی منطقه نیز پیچیدهتر خواهد شد، چراکه تضاد منافع بین ایران و اسرائیل برای کشورهای عربی، اجازه همراهی و همکاری متقابل را به آنها نداده و روند جدیدی در تعاملات منطقهای ایجاد خواهد کرد. مهم نیست نخستوزیر بعدی اسرائیل چه کسی باشد و چه سیاستی پیشه میکند، آنچه شرایط آینده را پیچیدهتر کرده، مناسبات اجتماعی و سیاسی جدید بین اعراب و اسرائیل و رابطه ایران با کشورهای عربی منطقه است که باید برای آن چارهای اندیشید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.