واکاوي روشهاي شناسايي پردرآمدها در گفتوگوي «شرق» با حسين راغفر
ساکنان مناطق مرفه مستحق يارانه نيستند
مهفام سليمانبيگي: با حذف 200 هزار خانوار در گام نخست، دولت براي اجراي کامل مصوبه قانوني حذف دهک گام برداشته است. براي پاسخ به اين سؤال که افراد متعلق به سه دهک بالاي درآمدي چه ويژگيهايي دارند و چطور بايد آنان را شناسايي کرد، با حسين راغفر، کارشناس اقتصادي، صحبت کرديم. اين کارشناس معتقد است در شرايط کنوني ميشود با قاطعيتي بالاي 90 درصد تعداد زيادي از افرادي را که استحقاق ندارند شناسايي و از فهرست دريافت يارانه حذف کرد. راغفر ميگويد: با مؤلفه وضع مسکن و محل سکونت افراد بسياري از اطلاعات قابل رديابي را ميشود بهدست آورد. افرادي که در مناطق برخوردار شهري زندگي ميکنند، بيشک مستحق دريافت يارانه نيستند؛ فارغ از اينکه در اين مناطق مالک هستند يا مستأجر يا اينکه اصلا در سه دهک بالاي درآمدي واقع ميشوند يا نه. گفته ميشود سه دهک بالاي درآمدي مشمول حذف از يارانهها هستند، فکر ميکنيد اين افراد چه ويژگيهايي دارند و چطور ميتوان آنان را شناسايي کرد؟ اينکه سه دهک بالا از يارانهها حذف شوند، مهمل است؛ چراکه شناسايي اين افراد به دلايل مختلف ممکن نيست. البته نميشود با قاطعيت گفت قابل شناسايي نيستند ولي در حال حاضر اين فرايند را دولت برعکس و اشتباه طي ميکند. بايد به جاي افرادي که استحقاق يارانه ندارند، افراد مستحق دريافت يارانه را شناسايي کنند. شناسايي افراد مستحق يارانه سادهتر و ممکنتر است. اما براي شناسايي دهکهاي بالاي درآمدي بايد به اطلاعات چرخش مالي آنها از طريق بانکها و اطلاعات سامانه ثبت اسناد دسترسي داشته باشند تا مواردي مثل مسکن، خودرو يا داراييهاي ديگر آنان را که در سامانه ثبت اسناد کشور به ثبت رسيده است، شناسايي کنند. البته در اين بررسي بايد به يک نکته به طور خاص توجه داشت؛ تعدادي از کلاهبرداريهايي که در اين سالها از طریق کارتهاي بازرگاني صورت گرفته است، اينگونه بوده که مثلا به نام پيرزني روستايي کارت بازرگاني گرفته شده و چندين کالاي لوکس به نام او وارد کردهاند. اين در حالي است که آن فرد روستايي بيچاره روحش هم از چنين چيزي خبر ندارد و مقصر نيست حالا فرض کنيد بخواهند اين فرد را از فهرست يارانه حذف کنند در اينجا به او ظلم مضاعف شده است؛ زيرا او به اين پول نياز دارد. البته من دقيقا از اين سامانه اطلاع ندارم و نميدانم چه ميزان از اطلاعات سامانه را مواردي از اين دست تشکيل ميدهند اما در هر صورت بايد اين ملاحظات را در نظر گرفت. براي مطمئنشدن از اينکه اطلاعات درست است يا نه، نمونهاش درباره همين فرد روستايي که به نامش خودرو وارد کردهاند، خوب است حساب بانکي او را هم چک کنند تا به يک عدم تناسب بزرگ پي ببرند. به نظر شما وضعيت سه دهک بالاي درآمدي از لحاظ تملک و اجاره مسکن چگونه است؟ محل استقرار و سکونت افراد مسئله مهمي در اين بحث است که در کنار ساير مسائل بايد در نظر داشت. در واقع يکي از مؤلفههاي اصلي سکونتگاه افراد است که کاملا از طريق کدپستي قابل بررسي و شناسايي است. البته يک نکته را بايد در نظر داشت و آن اين است که در برخي مناطق مرفه شهر تهران برخي قسمتهاي حاشيهنشين وجود دارد که عدهاي در آنجا زندگي کپرنشيني دارند و در سکونتگاههاي نامطلوبي زندگي ميکنند که آن افراد و آن مناطق هم باز قابل شناسايي است؛ مثلا در منطقه يک تهران هنوز سکونتگاههايی اينگونه وجود دارد. ميتوان اين افراد را جدا کرد و اطمينان حاصل کرد ساير افرادي که در آن منطقه ساکن هستند، حتما کساني هستند که استحقاق دريافت يارانه ندارند. بنابراين بايد اين افراد را حذف کرد. آيا ساکنان مناطق مرفه لزوما جزء سه دهک بالاي درآمدي هستند؟ با سه، چهار قلم اطلاعات ميشود افرادي که مستحق نيستند را شناخت و حذف کرد اما هر هدفمندياي هر چقدر هم که دقيق باشد، با درصدي از خطا همراه است. در شرايط کنوني ميشود با قاطعيتي بالاي 90 درصد تعداد زيادي از افرادي که استحقاق ندارند را شناسايي کرد اما اينکه ضرورتا اين افراد متعلق به سه دهک بالا هستند يا نه را نميدانم. فقط ميدانم فيالحال ميشود جمعيت بالايي را بر اين اساس حذف کرد. آيا بررسي حساب بانکي و چرخش حساب سالانه افراد ميتواند به شناسايي افراد متعلق به سه دهک بالا کمک کند؟ برخي از اطلاعات بانکي خانوادهها، از جمله چرخش کلي حسابهاي آنان نشان ميدهد حتي گاه افرادي که از کميته امداد هم کمکي دريافت ميکنند چرخش مالي سالانه قابلتوجهي دارند و استحقاق دريافت يارانه ندارند، بنابراين اگر فقط بر اساس حساب بانکي ارزيابي شوند امکان خطا بالا ميرود، اما اگر علاوهبر حساب بانکي، محل سکونت هم ارزيابي شود ضريب خطا کاهش پيدا ميکند. تعداد بسياري از افراد بر اساس محل سکونتشان در نقاطي هستند که در مناطق محروم واقع شده است و به احتمال زياد استحقاق دريافت يارانه دارند، ولو اينکه چرخش مالي قابلتوجهي داشته باشند، بنابراين فقط با نگاهکردن به چرخش مالي سالانه افراد نميشود پيش رفت، چون اينگونه بخش سايهروشن اين طيف ناديده گرفته ميشود. يک گروه وجود دارند که قطعا مستحق يارانهاند، يک گروه هم قطعا مستحق نيستند و گروه آخر در دامنه خاکستري است که معلوم نيست بايد يارانه به آنان تعلق بگيرد يا خير. آن گروهي که کاملا واضح است که نبايد يارانه بگيرند از چند مؤلفه مثل محل سکونت که اصليترين مؤلفه است، قابل شناسايياند. اگر کسي در مناطق برخوردار شهر زندگي ميکند و در لکههاي جغرافيايي آلونکنشينها و حلبينشينها هم نيست، قطعا استحقاق دريافت ندارد. اينکه افراد ساکن در مناطقي مرفه مالک باشند يا مستأجر تفاوتي ايجاد ميکند؟ اينکه مالک ملکي باشند که در منطقه بالاي شهر قرار گرفته است يا در اين ملک مستأجر باشند فرقي ندارد، زيرا کسي که در آن مناطق زندگي ميکند حتي اگر منزلش استيجاري هم باشد، بيشک مبلغ قابلتوجهي را براي اجاره ميپردازد. اما خب مسئله مالکيت مسکن را هم نميشود در نظر نداشت، زيرا آن هم مؤلفه مهمي است، چون اين مسئله احتمال فقيربودن را براي کساني که ملک استيجاري دارند بالا ميبرد، ولي اينکه کجا زندگي ميکنند مهمتر است. بايد توجه داشت که زندگي در املاک استيجاري در مناطق متوسط به پايين يا پايينشهري احتمال اينکه افراد فقير باشند را بالا ميبرد، اما اگر ملک استيجاري در مناطق برخوردار جامعه باشد، قطعا جز ساکنان آن افرادي هستند که يارانه به آنها تعلق نميگيرد. تخمين شما از وضع درآمد و كف و سقف حقوق ماهانه اين افراد چيست؟ به نظرم مؤلفههايي مثل حساب بانکي و حقوق افراد اصلا نياز نيست مورد بررسي واقع شود، زيرا اينها مسائلي فرعي است و اهميت چندانی در اين بحث ندارد. همانطور که گفتم، با مؤلفه وضع مسکن و محل سکونتشان ميتوان بسياري از اطلاعات قابل رديابي را به دست آورد. دليل اختلاف زياد اطلاعات مرکز آمار و بانک مرکزي از ميانگين هزينه خانوارها در دهکهاي مختلف چيست؟ کدام به واقعيت نزديکتر است؟ مرکز آمار، آمار هزينه و درآمد افراد را از خانوارها ميپرسد، اما بانک مرکزي هزينهها را بر اساس ارزش پولي يک سبد مشخص از بازار ميپرسد؛ بنابراين اطلاعات هزينه و درآمد خانوار ميتواند تنها منبع مورد وثوق باشد. بانک مرکزي معيار مصرف خانوارها، آن هم فقط در شهرها را که فکر ميکنم شامل تمام شهرها نشود، برسي ميکند مثل اينکه اين ميزان براي خانوادهاي سه، چهار يا پنجنفره در شهر تهران چقدر است؟ و اينکه اصفهان و شيراز و تهران در اين زمينه چقدر متفاوتاند؟ اما دهک هزينه و درآمد خانوار را مرکز آمار با مراجعه به 38 هزار خانوار شهري و روستايي در سطح ايران بررسي ميکند و سپس آن را به خانوادههاي کشور تعميم ميدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.